خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی، به روابط آمریکا و متحدان کلیدی این کشور در دوره دوم ریاست جمهوری دونالد ترامپ، پرداخته و با اشاره به شکاف میان این کشورها در جنگ ایران، نوشته است که فرسایش روابط واشینگتن با متحدان اصلیاش، احتمالا به میراث ماندگار این جنگ تبدیل خواهد شد.
بهنوشته رویترز، تصمیم دونالد ترامپ برای خارج کردن بخشی از نیروهای آمریکایی از آلمان، تهدید به کاهش نیروها در دیگر نقاط اروپا و کماهمیت جلوه دادن حملات اخیر جمهوری اسلامی به امارات متحده عربی بهعنوان یکی از شرکای مهم آمریکا در خلیج فارس، همگی نشانهای از آن چیزی است که احتمالا به میراث ماندگار این جنگ تبدیل خواهد شد: فرسایش روابط با متحدان کلیدی.
رویترز در گزارش تحلیل خود تاکید کرده حتی در شرایطی که آمریکا و جمهوری اسلامی بهآرامی به سمت راهی احتمالی برای خروج از جنگ ۱۰ هفتهای خود حرکت میکنند، گفتار و رفتار ترامپ بار دیگر نگرانیهایی را در میان متحدان دیرینه واشینگتن، از اروپا گرفته تا خاورمیانه و منطقه هند-پاسیفیک، زنده کرده که شاید آمریکا در بحرانهای آینده شریک قابل اعتمادی نباشد.
در واکنش، برخی شرکای سنتی آمریکا در حال تغییر محاسبات خود هستند؛ تغییری که ممکن است روابط با واشینگتن را برای مدتی طولانی دگرگون کند. در همین حال، رقبایی مانند چین و روسیه نیز در تلاشاند از فرصتهای راهبردی ایجادشده بهرهبرداری کنند.
رویترز افزوده اگرچه هنوز مشخص نیست آیا جنگ ترامپ با جمهوری اسلامی به نقطه عطفی دائمی در روابط آمریکا با جهان تبدیل خواهد شد یا نه، اما بیشتر تحلیلگران معتقدند رفتار غیرقابل پیشبینی او از زمان بازگشت به قدرت که عملا نظم جهانی مبتنی بر قواعد را برهم زده، به تضعیف بیشتر ائتلافهای آمریکا منجر خواهد شد، بهویژه در شرایطی که ناتو همچنان بهدلیل مقاومت در برابر خواستههای ترامپ در دوران جنگ، هدف خشم اوست.
برت برون، مشاور پیشین دولت اوباما و رییس کنونی شرکت مشاوره راهبردی Situation Room، به رویترز گفته: «بیپروایی ترامپ در قبال جمهوری اسلامی در حال ایجاد تغییراتی چشمگیر است. اعتبار آمریکا در خطر قرار دارد.»
تنشها میان ترامپ و اروپاییها بهویژه از زمانی شدت گرفت که او در۹ اسفند ۱۴۰۴ به اسرائیل در حمله به جمهوری اسلامی پیوست.
بستن تنگه هرمز از سوی تهران در واکنش به این حملات، شوک بیسابقهای به بازار جهانی انرژی وارد کرد؛ شوکی که کشورهای اروپایی را به یکی از بزرگترین بازندگان اقتصادی جنگی تبدیل کرد که هرگز خواهان آن نبودند.
حتی پیش از آن نیز ترامپ با اعمال تعرفههای گسترده، تلاش برای تصاحب گرینلند و گرفتن آن از دانمارک و قطع کمکهای نظامی به اوکراین، متحدان آمریکا را نگران کرده بود.
شکاف زمانی عمیقتر شد که ترامپ در روزهای اخیر اعلام کرد پنج هزار نفر از مجموع ۳۶ هزار و ۴۰۰ نیروی مستقر آمریکا در آلمان را خارج میکند؛ اقدامی که پس از آن صورت گرفت که فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، آشکار گفت جمهوری اسلامی آمریکا را تحقیر کرده و خشم ترامپ را برانگیخت.
پنتاگون نیز در ادامه، استقرار برنامهریزیشده موشکهای کروز تاماهاوک در آلمان را لغو کرد.
ترامپ سالهاست این پرسش را مطرح میکند که آیا آمریکا باید در ناتویی که پس از جنگ جهانی دوم به ایجاد آن کمک کرد باقی بماند یا نه.
او گفت در حال بررسی کاهش نیروهای آمریکایی در ایتالیا و اسپانیا نیز هست؛ کشورهایی که رهبرانشان بر سر جنگ ایران با او اختلاف داشتهاند.
درگیری با متحدان
این اقدامات پس از آن انجام شد که ترامپ متحدان خود را متهم کرد به اندازه کافی از آمریکا در جنگ حمایت نکردهاند. او حتی بهطور تلویحی گفت که شاید واشینگتن دیگر نیازی به پایبندی به بند پنجم ناتو، یعنی اصل دفاع جمعی، نداشته باشد.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رییسجمهوری ترامپ ناامیدی خود از ناتو و دیگر متحدان را آشکارا بیان کرده است.»
او افزود برخی درخواستها برای استفاده از پایگاههای نظامی اروپا در جنگ ایران از سوی دولتهای میزبان رد شده بود.
کلی گفت: «ترامپ جایگاه آمریکا در صحنه جهانی را احیا کرده و روابط خارجی را تقویت کرده است. او هرگز اجازه نخواهد داد با ایالات متحده ناعادلانه رفتار شود یا متحدان به اصطلاح دوست از آن سوءاستفاده کنند.»
ترامپ پیشتر نیز کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، را هدف قرار داده و در ماه مارس گفته بود او «وینستون چرچیل نیست». ترامپ همچنین تهدید کرده بود تعرفههای سنگینی بر واردات از بریتانیا اعمال خواهد کرد.
پنتاگون نیز احتمال مجازات متحدان ناتویی را که از عملیات آمریکا علیه جمهوری اسلامی حمایت نکردهاند مطرح کرده است؛ از جمله تعلیق عضویت اسپانیا در ناتو و بازنگری در بهرسمیت شناختن ادعای بریتانیا بر جزایر فالکلند.
بهنوشته رویترز، دولتهای اروپایی در واکنش، تلاشهای خود را برای افزایش همکاری میان خود، پذیرش سهم بیشتری از بار دفاعی و توسعه مشترک سامانههای تسلیحاتی برای کاهش وابستگی به آمریکا افزایش دادهاند؛ هرچند همزمان میکوشند ترامپ را متقاعد کنند که حفظ متحدان فراآتلانتیکی همچنان ارزشمند است.
یک دیپلمات اروپایی به این خبرگزاری گفت تهدیدهای ترامپ پیام روشنی برای اروپا است تا بیشتر روی امنیت خود سرمایهگذاری کند، اما افزود رهبران اروپایی فعلا پذیرفتهاند که باید با شرایط کنار بیایند.
تحلیلگران میگویند اروپاییها بهعنوان «قدرتهای میانی» گزینههای محدودی دارند، بهویژه بهدلیل وابستگی به متحد ابرقدرت خود برای بازدارندگی راهبردی در برابر هرگونه حمله احتمالی روسیه، و این واقعیت که گذار به خوداتکایی بیشتر، سالها زمان خواهد برد.
در تلاش برای آرام کردن ترامپ، مقامهای اروپایی در عین حال بهصورت غیرعلنی تاکید کردهاند که بسیاری از کشورهایشان در جریان جنگ ایران اجازه استفاده از پایگاهها و حریم هوایی خود را به نیروهای آمریکایی دادهاند.
بهنوشته رویترز تحلیلگران اما میگویند رهبران اروپایی، که برخی از آنها پیشتر با چاپلوسی سعی کرده بودند بحرانهای قبلی با ترامپ را مهار کنند، اکنون بیش از گذشته به تاکتیکهای مذاکرهای او آگاه شدهاند و در برابرش جسورتر عمل میکنند.
جف راتکه، رییس موسسه آمریکایی-آلمانی دانشگاه جانز هاپکینز، گفت اگرچه مرتس در دیدارهای قبلی به نظر میرسید توانسته ترامپ را مجذوب کند، اما اکنون «تلاش نمیکند ارزیابی انتقادی خود از وضعیتی را که آمریکا گرفتار آن شده پنهان کند.»
این دیپلمات اروپایی افزود رهبران اروپا همچنین آگاهاند که ترامپ، که طبق قانون دیگر نمیتواند نامزد ریاستجمهوری شود، ممکن است تا زمان ترک قدرت در ژانویه ۲۰۲۹ خود را آزاد بداند که «هر کاری که فکر میکند» در صحنه جهانی انجام دهد.
در حالی که برخی رهبران اروپایی نسبت به آینده ناتو هشدار میدهند، رادوسلاو سیکورسکی، وزیر امور خارجه لهستان، در کنفرانسی در ورشو گفت تا زمانی که اروپا به وعده افزایش هزینههای نظامی عمل کند که یکی از خواستههای دیرینه ترامپ بوده است، جایی برای نگرانی نیست.
اختلاف، فراتر از مرزهای اروپا
با این حال، فشار بر ائتلافهای آمریکا محدود به اروپا نمانده است.
زمانی که جمهوری اسلامی در روزهای اخیر دست به حملات موشکی و پهپادی علیه امارات متحده عربی، متحد نزدیک آمریکا، زد ترامپ و اطرافیانش ظاهرا چشم خود را بر این حملات بستند؛ موضوعی که نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس را، که پیشتر نیز از جنگ آسیب دیده بودند، افزایش داد.
ترامپ بهسرعت حمله روز دوشنبه را کماهمیت جلوه داد، در حالی که آن حمله موجب آتشسوزی در بندر مهم نفتی فجیره و تعطیلی مدارس شد. حتی پس از حملات بعدی در اواخر هفته نیز او اصرار داشت که آتشبس یکماهه همچنان برقرار است.
ترامپ برخلاف توصیه برخی شرکای آمریکا در خلیج فارس وارد جنگ شد، و هرچند آنها بعدا در حمایت از آمریکا با واشینگتن همسو شدند، اکنون برخی نگراناند او در نهایت توافقی امضا کند که آنها را در برابر همسایهای همچنان خطرناک رها کند.
این جنگ همچنین در میان شرکای آسیایی آمریکا، که بسیاری از آنها به نفت عبوری از تنگه هرمز وابستهاند، اضطراب ایجاد کرده است.
کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی پیشتر نیز از تعرفههای سنگین ترامپ و تحقیر ائتلافهای سنتی از سوی او نگران شده بودند.
اکنون برخی ممکن است این پرسش را مطرح کنند که آیا این آسیبپذیری که ترامپ در برابر فشار اقتصادی داخلی از جمله قیمت بالای بنزین نشان داده، به این معناست که او در صورت درخواست کمک در درگیری احتمالی با چین، مانند حمله به تایوان، دچار تردید خواهد شد یا نه.
تاکشی ایوایا، که در آغاز دور دوم ریاستجمهوری ترامپ وزیر امور خارجه ژاپن بود، به رویترز گفت: «آنچه بیش از همه ما را نگران میکند این است که اعتماد، احترام و انتظارات نسبت به آمریکا، مهمترین شریک در ائتلافی که ژاپن بیشترین ارزش را برای آن قائل است، در حال کاهش است. این مساله میتواند سایهای بلند بر کل منطقه بیندازد.»
یاسوتوشی نیشیمورا، وزیر پیشین تجارت ژاپن، گفت برای توکیو بیش از پیش مهم شده که در واکنش به تغییر توازن قدرت جهانی، روابط نزدیکتری با «قدرتهای میانی همفکر» مانند بریتانیا، کانادا، استرالیا و کشورهای اروپایی ایجاد کند.
از آغاز جنگ، روسیه و چین که متحدان دیرینه جمهوری اسلامی محسوب میشوند، عمدتا از دخالت مستقیم در روند جنگ پرهیز کردهاند، اما تحلیلگران میگویند آنها با دقت تحولات را زیر نظر دارند.
کارشناسان هشدار میدهند استفاده ترامپ از قدرت سخت در جنگی انتخابی علیه جمهوری اسلامی، تنها چند هفته پس از عملیات آمریکا در کاراکاس که به بازداشت رییسجمهوری سابق ونزوئلا انجامید، ممکن است چین و روسیه را به تشدید اقدامات و افزایش فشار علیه همسایگانشان تشویق کند.
روسیه، بهعنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انرژی جهان، از افزایش قیمت نفت و گاز طبیعی ناشی از جنگ ایران و همچنین منحرف شدن توجه آمریکا و اروپا از جنگ اوکراین سود برده است.
تحلیلگران میگویند اگرچه بحران ایران بر تامین انرژی چین فشار وارد کرده، پکن احتمالا درسهایی از این جنگ گرفته است؛ از جمله اینکه آمریکا مجبور شد تجهیزات نظامی خود را از منطقه هند-پاسیفیک به خاورمیانه منتقل کند و اینکه قدرتمندترین نیروی نظامی جهان گاه در برابر تاکتیکهای نامتقارن مانند پهپادهای ارزانقیمت دچار مشکل شده است.
چین همچنین از این فرصت استفاده کرده تا خود را بهعنوان شریک جهانی قابل اعتمادتری نسبت به ترامپ غیرقابل پیشبینی معرفی کند؛ ترامپی که قرار است هفته آینده به پکن سفر کند.
ویکتوریا کوتس، معاون مشاور امنیت ملی ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری او، به رویترز گفت پکن برای اینکه از جنگ آمریکا علیه جمهوری اسلامی بهعنوان «چک سفید امضا برای گشتن دور دنیا و گفتن اینکه ما نیروی بیثباتکننده هستیم» استفاده کند، کار دشواری خواهد داشت.
کوتس، که اکنون معاون اندیشکده محافظهکار بنیاد هریتیج (Heritage Foundation) در واشینگتن است، گفت: «چین هم در تمام این مدت دقیقا شریک قدرتمندی برای متحدش جمهوری اسلامی نبوده است.
صدها هزار ایرانی که در امارات زندگی و تجارت میکردند، اکنون با لغو ویزا، محدودیتهای مالی و آیندهای نامطمئن روبهرو هستند، آن هم در شرایطی که روابط تهران و ابوظبی بهسرعت رو به وخامت رفته است.
به گفته چند تن از ساکنان زیاندیده، شهروندان ایرانی که در جریان درگیریهای اخیر امارات را ترک کردهاند - چه به مقصد ایران و چه دیگر کشورها - دیگر اجازه بازگشت ندارند؛ حتی برای جمعآوری وسایل شخصی خود.
در برخی موارد، به خانوادههایی که هنوز در امارات هستند نیز تنها چند هفته فرصت داده شده تا این کشور را ترک کنند.
بسیاری از ایرانیان مقیم امارات گفتهاند از آنها خواسته شده داراییهای خود را به خارج منتقل کنند و استفاده از حسابهای بانکی اماراتی روزبهروز برایشان دشوارتر میشود.
اگرچه اموال و شرکتها رسما مصادره نشدهاند، برخی مالکان دیگر امکان مدیریت مستقیم داراییهای خود را ندارند و ناچارند برای فروش اموال از وکالتنامه یا واسطه استفاده کنند.
شرکتهای خارجی فعال در امارات نیز به تدریج از همکاری با افراد و شرکتهای ایرانی، بهویژه فعالان تجاری مرتبط با ایران، خودداری میکنند.
گزارشها حاکی است بسیاری از سفارشهای صادراتی مرتبط با ایران لغو شدهاند.
هیچکس نمیداند فردا چه خواهد شد
رضا، شهروند ۴۰ ساله ایرانی که بیش از هشت سال است همراه همسرش در دبی زندگی میکند، گفت ایرانیانی که هنوز در امارات هستند فعلا اخراج نشدهاند، اما «تحت فشار دائمی» قرار دارند.
او گفت: «فعلا وضعیت اقامت ما در دبی تغییر نکرده، اما دوستانم میگویند در شارجه، ابوظبی و دیگر امارتها، حتی ویزای ایرانیهایی را که هنوز داخل کشور هستند لغو میکنند.»
رضا گفت او و همسرش که پزشک است، عملا منبع درآمد خود را از دست دادهاند؛ با وجود آن که هنوز مجوز اقامت دارند.
به گفته او، بیمارستان محل کار همسرش از تمدید قرارداد او خودداری کرده و تجارت، واردات و صادرات خودش نیز عملا متوقف شده است.
او گفت: «وضعیت من کاملا نامشخص است. هیچ کسی نمیداند فردا چه خواهد شد.»
رضا افزود اگرچه مجوز شرکتش رسما لغو نشده، اما دیگر امکان فعالیت ندارد، زیرا تجارت مرتبط با ایران عملا متوقف شده است.
او گفت: «وقتی مجوز کار لغو میشود، افراد دیگر نمیتوانند از داراییهای خودشان استفاده کنند. مغازه عمدهفروشی مواد غذایی یکی از آشنایان را بستهاند و چون مجوز تجاری ندارد، حتی نمیتواند کالاهایی را که در انبارش مانده، بفروشد.»
به گفته رضا، فشار بر افرادی که متهم به کمک به دور زدن تحریمها از سوی حکومت ایران هستند - از جمله در فروش نفت یا انتقال پول - بیشتر است.
او گفت بسیاری از این افراد پیشتر از امارات اخراج شدهاند و حسابهای بانکیشان نیز مسدود شده است.
اختلال در یکی از مهمترین مسیرهای تجاری ایران
دبی، بهویژه بندر جبل علی، سالها یکی از مهمترین دروازههای تجاری ایران بود و بخش بزرگی از واردات و تجارت ترانزیتی ایران از این مسیر انجام میشد.
امارات اغلب پس از چین، بزرگترین یا دومین شریک تجاری ایران به شمار میرفت، اما اکنون، همزمان با افزایش تنشهای منطقهای و آنچه «تشدید محاصره دریایی» توصیف میشود، این مسیر تجاری بهشدت مختل شده است.
امارات ۱۸ اردیبهشت اعلام کرد حملات تازه موشکی و پهپادی منتسب به ایران را رهگیری کرده و در این حملات سه نفر زخمی شدهاند.
در مقابل، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در ایران، حمله به امارات را رد کرد، اما هشدار داد هرگونه عملیات از خاک امارات علیه جزایر، بنادر یا سواحل ایران با «پاسخی کوبنده و پشیمانکننده» روبهرو خواهد شد.
بحث درباره جایگزینهای تجاری
رسانههای حکومتی در ایران همزمان حملات لفظی علیه ابوظبی را تشدید کردهاند.
روزنامه جامجم توقیف احتمالی داراییهای ایرانیان را «راهزنی مدرن و دشمنی آشکار» توصیف کرد.
ابوالفضل خاکی، عضو اتاق بازرگانی ایران، نیز امارات را متهم کرد در جریان درگیریهای اخیر «بیشترین سطح خصومت» را علیه بازرگانان ایرانی نشان داده است.
او گفت: «تجربه اخیر نشان داد امارات دیگر مکان امنی برای سرمایهگذاران ایرانی نیست.»
مقامهای ایرانی اکنون آشکارا درباره مسیرهای جایگزین تجاری صحبت میکنند.
ندیر پورجم، عضو اتاق بازرگانی ایران، گفت روابط تجاری با امارات «هرگز به وضعیت سابق باز نخواهد گشت» و بندر حمد قطر را یکی از گزینههای جایگزین معرفی کرد.
رسانهها در ایران همچنین بنادر پاکستان را بهعنوان مسیرهای جایگزین تجارت ایران مطرح کردهاند.
وبسایت مشرقنیوز، نزدیک به اصولگرایان تندرو، نوشت که ایران دیگر به «واسطههای غیرقابل اعتماد» مانند امارات نیازی ندارد و نزدیکی بیشتر به چین و پاکستان میتواند به تهران در مقابله با فشار اقتصادی کمک کند.
این رسانه نوشت: «زمان آن رسیده که دبی بفهمد جغرافیای ایران فروشی نیست.»
خبرگزاری رویترز شنبه ۱۹ اردیبهشت نوشت که در روزهای اخیر، تنگه هرمز شاهد شدیدترین تنشها از زمان آغاز آتشبس یک ماه پیش بوده و امارات متحده عربی نیز ۱۸ اردیبهشت بار دیگر هدف حملات قرار گرفت.
واشینگتن همچنان در انتظار پاسخ تهران به پیشنهاد آمریکا برای پایان رسمی جنگ است. پیشنهادی که قرار است پیش از ورود به مذاکرات درباره مسائل اختلافبرانگیزتر، از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، اجرایی شود.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، ۱۸ اردیبهشت در رم گفت که واشینگتن انتظار داشته پاسخ تهران را به سرعت دریافت کند، اما سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد تهران هنوز در حال بررسی این پیشنهاد است.
درگیریها آتشبس را به چالش میکشند
خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، گزارش داد درگیریهای پراکنده میان نیروهای ایرانی و شناورهای آمریکایی در تنگه هرمز، ۱۸ اردیبهشت ادامه یافت.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، بعدتر به نقل از یک منبع نظامی ایرانی نوشت وضعیت آرامتر شده، اما احتمال درگیریهای بیشتر همچنان وجود دارد.
ارتش آمریکا اعلام کرد دو شناور مرتبط با حکومت ایران را که قصد ورود به یک بندر ایرانی داشتند، هدف قرار داده است. به گفته ارتش، یک جنگنده آمریکایی دودکش این شناورها را هدف قرار داد و آنها را وادار به بازگشت کرد.
حکومت ایران از زمان آغاز جنگ با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، عملا عبور کشتیهای غیرایرانی از تنگه هرمز را متوقف کرده است.
پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم نفت جهان از این گذرگاه باریک عبور میکرد.
آمریکا نیز ماه گذشته محاصره بنادر و کشتیهای ایرانی را آغاز کرد.
با این حال، یک مقام آمریکایی آگاه از موضوع گفت ارزیابی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) نشان میدهد محاصره بنادر ایران تا حدود چهار ماه دیگر فشار اقتصادی شدیدی بر تهران وارد نخواهد کرد.
این موضوع پرسشهایی را درباره میزان قدرت اهرم فشار دونالد ترامپ بر حکومت ایران ایجاد کرده است.
همزمان، یک مقام ارشد اطلاعاتی آمریکا گزارشها درباره این ارزیابی سیا را که نخستین بار در واشینگتنپست منتشر شد، «نادرست» توصیف کرد.
حملات فراتر از تنگه هرمز
تنشها تنها به آبراه هرمز محدود نمانده است.
امارات متحده عربی اعلام کرد سامانههای پدافند هوایی این کشور ۱۸ اردیبهشت با دو موشک بالستیک و سه پهپاد ایرانی مقابله کردهاند.
در این حملات سه نفر زخمی شدند.
جمهوری اسلامی بارها امارات و دیگر کشورهای خلیج فارس میزبان پایگاههای نظامی آمریکا را هدف قرار داده است.
ابوظبی این حملات را «تشدید بزرگ تنش» توصیف کرد و گفت تهران این هفته حملات خود را در واکنش به اعلام «پروژه آزادی» از سوی ترامپ افزایش داده است. طرحی برای همراهی کشتیها در تنگه هرمز که رییسجمهوری آمریکا پس از ۴۸ ساعت آن را متوقف کرد.
ترامپ گفته است آتشبس اعلام شده، با وجود تنشهای اخیر همچنان برقرار است؛ در حالی که حکومت ایران، آمریکا را به نقض آتشبس متهم کرده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۸ اردیبهشت گفت: «هر زمان راهحل دیپلماتیک روی میز قرار میگیرد، آمریکا بهسوی ماجراجویی نظامی میرود.»
خبرگزاری حکومتی مهر نیز گزارش داد در حمله نیروی دریایی آمریکا به یک کشتی تجاری ایرانی در شامگاه ۱۷ اردیبهشت، یک خدمه کشته، ۱۰ نفر زخمی و شش نفر مفقود شدهاند.
فشار دیپلماتیک و تحریمهای تازه
آمریکا در این درگیری حمایت گسترده بینالمللی را به دست نیاورده است.
روبیو پس از دیدار با جورجیا ملونی، نخستوزیر ایتالیا، پرسید چرا ایتالیا و دیگر متحدان آمریکا از تلاش واشینگتن برای بازگشایی تنگه هرمز حمایت نمیکنند؟
او هشدار داد اگر به تهران اجازه داده شود یک آبراه بینالمللی را کنترل کند، «سابقهای خطرناک» ایجاد خواهد شد.
در کنار تلاشهای دیپلماتیک، آمریکا فشار تحریمی علیه حکومت ایران را نیز افزایش داده است.
چند روز پیش از سفر ترامپ به چین برای دیدار با شی جینپینگ، رییسجمهوری این کشور، وزارت خزانهداری آمریکا ۱۸ اردیبهشت تحریمهایی علیه ۱۰ فرد و شرکت - از جمله چند نهاد در چین و هنگکنگ - اعلام کرد.
واشینگتن این افراد و شرکتها را به کمک به نیروهای مسلح جمهوری اسلامی برای تامین سلاح و مواد اولیه مورد استفاده در ساخت پهپادهای شاهد متهم کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیهای اعلام کرد آماده اقدام علیه هر شرکت خارجی دخیل در تجارت «غیرقانونی» با ایران است و ممکن است تحریمهای ثانویه علیه موسسات مالی خارجی، از جمله نهادهای مرتبط با پالایشگاههای مستقل نفت در چین، اعمال کند.
بر اساس این گزارش، این افشاگریها که حاصل یک پژوهش بر روی مکاتبات داخلی حماس است، نشان میدهد برخلاف تصور نهادهای امنیتی اسرائیل مبنی بر مرعوب بودن حماس، این گروه از سال ۲۰۲۱ در حال تدارک عملیاتی برای نابودی اسرائیل بوده است.
در این میان، نقش رایزنیهای سطح بالا با مقامات ارشد ایرانی از جمله اسماعیل قاآنی و توافق کلیدی رهبران «جبهه مقاومت» برای اطلاعرسانی مستقیم به علی خامنهای درباره سناریوی حمله همزمان چندجبههای، از اهمیت ویژهای در طراحی این عملیات برخوردار بوده است.
حمله چگونه آغاز شد؟
شمارش معکوس برای این حمله گسترده از ماه می سال ۲۰۲۱ و پس از نبرد موسوم به «نگهبان دیوارها» آغاز شد. نبردی که حماس آن را لحظهای تعیینکننده برای نابودی اسرائیل در نظر گرفت.
بر اساس اسناد بهدست آمده از سوی ارتش اسرائیل و تحلیل شده بهوسیله دکتر دانیال سوبلمن، رهبران حماس از آن زمان اسرائیل را «کشوری ضعیف» میپنداشتند و نیروهای خود را برای یک اقدام دراماتیک که آن را «پروژه بزرگ» مینامیدند، آموزش میدادند.
در این مدت، حماس با استفاده از خطای محاسباتی اسرائیل که آنها را تنها «یک گروه تبهکار» و نه یک ارتش دهها هزار نفری میدید، در زیر سایه غفلت نهادهای امنیتی، تدارکات نظامی خود را برای نبردی استراتژیک تکمیل کرد.
بخش مهمی از این اسناد به تلاشهای یحیی سنوار برای متقاعد کردن متحدان منطقهای خود، به ویژه حزبالله لبنان و جمهوری اسلامی، اختصاص دارد.
اگرچه در ابتدا حسن نصرالله، دبیرکل وقت حزب الله، به دلیل اولویت داشتن مسائل مرتبط با ایران نسبت به موضوع فلسطین دچار تردید بود و سنوار نیز در مقطعی از ابای نسبی ایران و حزبالله برای پیوستن به حمله خبر داده بود، اما رایزنیها برای جلب مشارکت آنها به شدت جریان داشت.
دو سال پیش از حمله هفتم اکتبر، دیداری تعیینکننده در بیروت با حضور نصرالله، اسماعیل هنیه و قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، برگزار شد که در آن، حاضران بر امکانپذیر بودن متلاشی کردن اسرائیل تاکید کردند.
نقطه اوج این هماهنگیها در ماه ژوییه سال ۲۰۲۲ رقم خورد؛ زمانی که هنیه به سنوار اطلاع داد نصرالله به طور قاطع از سناریوی اول و مطلوب حماس، یعنی حمله همزمان و غافلگیرکننده از چند جبهه، حمایت کرده است.
مطلع کردن خامنهای
طرفین در این مقطع توافق کردند موافقت نهایی خود را به اطلاع خامنهای برسانند و طرحی یکپارچه برای عملیاتی کردن این ایده تدوین کنند.
در کنار این هماهنگیهای کلان با تهران و حزبالله، حماس جزییات تاکتیکی و روانی عملیات را نیز با دقت طراحی کرده بود.
سنوار در نامههای خود تاکید داشت که زمان حمله باید با یکی از اعیاد یهودیان مصادف شود تا از افزایش حساسیتها و تنشهای مرتبط با مسجدالاقصی بهرهبرداری کنند.
افزون بر این، استفاده گسترده شبهنظامیان از دوربینها در صبح عملیات، بخشی از یک دستور عملیاتی صریح برای ایجاد موجی از سرخوشی، جنون و تحریک ساکنان کرانه باختری و اعراب داخل اسرائیل به شورش همهجانبه بود.
بر اساس پژوهش انجام شده، حماس برنامهریزی کرده بود تا تمام حمله را زنده پخش کنند؛ به این منظور که تحریک بیشتری بکنند و به اعراب و «امت»، امید بدهند و از سوی دیگر اسرائیلیها را بترسانند تا از کشورشان فرار کنند.
اسناد درونسازمانی حماس همچنین نشان میدهد آنها بحرانهای سیاسی داخلی اسرائیل و روی کار آمدن دولت راستگرا را به عنوان بستری برای تسریع درگیری و عاملی متقاعدکننده برای همراه کردن سایر شرکای محور مقاومت ارزیابی میکردند که این ارزیابیها در نهایت به شکلگیری یکی از بزرگترین غافلگیریهای اطلاعاتی و نظامی اسرائیل منجر شد.
نویسنده گزارش با بازگشت به مراسم تشییع عباس کیارستمی در سال ۲۰۱۶، آن مراسم را نمادی از احساسات پنهان جامعه ایران توصیف میکند؛ جامعهای که به نوشته او به دلیل ترس از نظارت حکومتی، کمتر احساسات واقعی خود را آشکار میکند.
ناکانیـشی مینویسد هزاران نفر در مراسم خاکسپاری کیارستمی در تهران شرکت کرده بودند و زمانی که اصغر فرهادی در سوگنامه خود از ماندن کیارستمی در ایران «با وجود طرد شدن و سنگاندازیها» سخن گفت، جمعیت با تشویقی طولانی واکنش نشان دادند.
به نوشته این گزارش، کیارستمی پس از انقلاب ۱۳۵۷ قصد ترک ایران را داشته، اما در نهایت به دلیل خانوادهاش در کشور مانده بود. او در سالهای بعد نیز با وجود سانسور شدید، محدودیتهای حکومتی و ممنوعیت نمایش صحنههایی مانند نوشیدن الکل یا بوسه، به فعالیت سینمایی ادامه داد و حتی گفته بود: «محدودیت است که تخیل را شکوفا میکند.»
ناکانیشی سپس به جنگ کنونی حکومت ایران و آمریکا و پیامدهای آن میپردازد و مینویسد بیش از دو ماه پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، جمهوری اسلامی همچنان با بستن تنگه هرمز و فشار بر اقتصاد جهانی به مقابله ادامه میدهد، هرچند آتشبس شکنندهای برقرار شده است.
در این گزارش آمده بحران اقتصادی در ایران بهشدت تشدید شده است. یکی از شهروندان ایرانی به نویسنده گفته قیمت تخممرغ طی یک ماه سه تا چهار برابر شده، شیر هر روز گرانتر میشود و قیمت نان بربری افزایش یافته، در حالی که اندازه آن کوچکتر شده است.
با این حال، برخلاف تصور اولیه، نشانهای از موج گسترده خروج مردم از ایران دیده نمیشود. بر اساس دادههای کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، شمار افرادی که از ایران وارد ترکیه میشوند کاهش یافته و در مقابل، تعداد سفرها از ترکیه به ایران افزایش یافته است. این نهاد اعلام کرده بیشتر سفرها با اهداف گردشگری، تجاری یا خانوادگی انجام میشود و هنوز نشانهای از آوارگی گسترده مشاهده نشده است.
خبرنگار پیشین یومیوری شیمبون در تهران، به پیامهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی از سوی شهروندان تهرانی نیز اشاره میکند؛ پیامهایی که نگرانی، خستگی و همزمان امید به آینده را بازتاب میدهند.
یکی از این روایتها متعلق به زنی است که دوران جنگ ایران و عراق را در کودکی تجربه کرده و اکنون نگران تکرار همان تجربه برای دختر هشتسالهاش است. او نوشته بود: «این فقط یک خاطره نیست؛ تاریخ در حال تکرار شدن است.»
این زن در پاسخ به پرسشی درباره دلیل ماندن مردم در ایران گفته است سقوط ارزش پول ملی و دشوار شدن مهاجرت، یکی از دلایل اصلی است. او همچنین گفته مردم ایران در برابر جنگ و خبرهای بد «مقاومتر» شدهاند و بسیاری امیدوارند این جنگ در نهایت به «نتیجهای مثبت» یعنی تغییرات سیاسی و اقتصادی منجر شود.
نویسنده در ادامه به مقاله چندی پیش جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین حکومت ایران، در مجله فارن افرز اشاره میکند؛ مقالهای که در آن ظریف هشدار داده ادامه جنگ با آمریکا و اسرائیل تنها به نابودی بیشتر زیرساختها و جان غیرنظامیان منجر خواهد شد.
ناکانیشی در بخشی از مقاله خود به پیشنهاد ظریف اشاره میکند که نوشته بود ایران در ازای لغو تحریمها، محدودیتهایی بر برنامه هستهای خود بپذیرد، تنگه هرمز را بازگشایی کند و حتی برای کاهش تنشها با آمریکا، پیمان عدم تعرض متقابل را بررسی کند.
ناکانیـشی با این حال مینویسد حتی در صورت دستیابی به توافق، تضمینی وجود ندارد که خواستههای مردم ایران برای آزادی، رفاه اقتصادی و زندگی عادی تحقق یابد. او تاکید میکند پاسخ ندادن ایرانیان به فراخوان دونالد ترامپ برای «قیام» به معنای رضایت آنها از حکومت نیست.
در بخش پایانی گزارش، یک شهروند ایرانی که نخواست نامش فاش شود، میگوید: «ما ایرانی میخواهیم که بتوانیم در آن با آرامش زندگی کنیم، اینترنت عادی داشته باشیم و بدون ترس از زندان آزادانه حرف بزنیم. مردم واقعا خسته شدهاند.»
نویسنده یومیوری شیمبون در پایان نتیجه میگیرد که آینده ایران را نه جنگ و نه قدرتهای خارجی، بلکه خود مردم ایران تعیین خواهند کرد؛ مردمی که مانند عباس کیارستمی سالها سختی و محدودیت را تحمل کردهاند.
