خشخاش برای معاش؛ روایت یک تغییر در اقتصاد روستا

در دامنه‌های صعب‌العبور زاگرس، جایی میان زمین‌های سنگلاخی و بلوط‌های بریده‌شده، خشخاش حالا نه فقط یک کشت غیرقانونی، بلکه نشانه‌ای از بن‌بست اقتصادی روستاهایی است که گندم، نخود و عدس دیگر خرج زمین و زندگی‌شان را در نمی‌آورد.

جایی، چند کیلومتر دورتر از جاده، در میان کوه‌های زاگرس، قطعه‌ زمینی کوچک از میان بلوط‌های بریده‌شده بیرون زده است. راه دسترسی به آن دشوار است و از روستا نیز به‌سختی دیده می‌شود. صاحب زمین ترجیح می‌دهد از دور مراقبش باشد.

او به ایران‌اینترنشنال گفت اگر مامورها پیدایش کنند، سخت می‌توانند ثابت کنند زمین مال چه کسی است.

بوته‌های خشخاش در سکوت زاگرس رشد کرده‌اند؛ محصولی که حالا در برخی روستاهای منطقه بیش از گذشته به چشم می‌خورد.

فصل تیغ‌زنی در دامنه‌های زاگرس

در رشته‌کوه‌های زاگرس، این روزها فصل تیغ‌زنی خشخاش است. پیش از آنکه آفتاب بر دشت‌ها تند شود، کشاورزان گرزهای خشخاش را تیغ می‌زنند.

ساعاتی بعد، شیره سفیدرنگی از این زخم‌ها بیرون می‌آید؛ ماده‌ای که پس از خشک شدن به تریاک تبدیل می‌شود.

به گفته کشاورزان، خشخاش در منطقه معمولا در دو فصل کشت می‌شود. بخشی از مزارع در مهرماه و بخشی دیگر در بهمن‌ماه زیر کشت می‌روند و برداشت آن‌ها از اوایل اردیبهشت تا اوایل خرداد ادامه دارد.

تحقیقات ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد بیش از ۱۰ سال است که کشت خشخاش در زاگرس گسترش یافته است.

بیشتر خشخاش‌کاران ترجیح می‌دهند این محصول را در دامنه‌های کوهستانی و مناطق صعب‌العبور بکارند؛ جایی که احتمال شناسایی کمتر است.

به گفته یکی از کشاورزان، خشخاش با شرایط اقلیمی منطقه سازگاری دارد و حتی در زمین‌های دیم و سنگلاخی نیز قابل کشت است.

او گفت: «کاشت در دل کوه سخت است، اما چاره دیگری نداریم. خشخاش تنها راه امید ماست.»

گندم دیگر خرج زمین را در نمی‌آورد

سال‌ها کشت گندم، نخود و عدس ستون اصلی اقتصاد روستاهای زاگرس بود. اما کشاورزان معتقدند افزایش هزینه‌های تولید، خشکسالی‌های پیاپی، کاهش بهره‌وری زمین و تاخیر در پرداخت مطالبات، معادله کشاورزی را تغییر داده است.

یکی از آن‌ها می‌گوید: «گندم دیگر خرج زمین را در نمی‌آورد. هزینه‌ها آن‌قدر بالا رفته که آخرش چیزی برایمان نمی‌ماند؛ تازه اگر دولت پول گندم را به‌موقع پرداخت کند.»

وقتی خشکسالی الگوی کشت را تغییر می‌دهد

پژوهش‌های دانشگاهی و مطالعات بین‌المللی در مناطق تولیدکننده خشخاش این موضوع را تایید می‌کنند که خشکسالی، کاهش درآمد کشاورزی و نبود گزینه‌های اقتصادی جایگزین از مهم‌ترین عواملی هستند که کشاورزان را به سمت خشخاش سوق می‌دهند.

برنامه توسعه سازمان ملل نیز تاکید کرده است مقابله با کشت خشخاش بدون ایجاد جایگزین‌های اقتصادی پایدار دشوار خواهد بود.

اقتصاد تریاک؛ محصولی با سود بیشتر

ارزش بازار تریاک در سال‌های اخیر افزایش یافته است. برخی رسانه‌های ایران فروردین‌ماه ۱۴۰۵ قیمت خرده‌فروشی هر گرم تریاک را حدود ۲۵۰ هزار تومان گزارش کردند.

بر اساس داده‌های دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، مزارع خشخاش در اقلیم‌هایی مشابه ایران معمولا بین ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم تریاک خالص در هر هکتار تولید می‌کنند و در برخی مناطق، این میزان به بیش از ۵۰ کیلوگرم می‌رسد.

مقایسه درآمد خشخاش با گندم که از مهم‌ترین محصولات کشاورزی غرب ایران است، بخشی از دلایل گرایش برخی کشاورزان به این کشت را آشکار می‌کند.

با قیمت حدود ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان برای هر کیلوگرم گندم و میانگین تولید ۳.۵ تن در هکتار، ارزش محصول یک هکتار گندم حدود ۱۷۳ میلیون تومان برآورد می‌شود.

در مقابل، ارزش تریاک تولیدشده در یک هکتار خشخاش می‌تواند به چندین میلیارد تومان برسد؛ رقمی که بر پایه این برآوردها، حدود ۲۹ تا ۷۲ برابر بیشتر از ارزش محصول یک هکتار گندم است.

رشد بیش از سه‌برابری سطح زیر کشت

نشانه‌هایی از گسترش کشت خشخاش حتی در اظهارات برخی مقام‌های رسمی دیده می‌شود.

طبق اظهارات محمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، سطح زیر کشت خشخاش در ایران به حدود ۳۲ هزار هکتار رسیده؛ رقمی که به گفته او بیش از سه برابر سال‌های قبل است.

برآورد دقیق سطح زیر کشت دشوار است، زیرا بسیاری از مزارع خشخاش در زمین‌های دورافتاده و نقاطی خارج از دید عمومی ایجاد می‌شوند.

با این حال، بررسی گزارش‌های منتشرشده در سال‌های اخیر نشان می‌دهد نام استان‌های زاگرس‌نشین بیش از سایر مناطق در اخبار مربوط به کشف و امحای مزارع خشخاش تکرار می‌شود؛ استان‌هایی که هم‌زمان با خشکسالی، بیکاری و بحران‌های معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

سایه تحولات افغانستان بر بازار منطقه

ماجرای خشخاش فقط به مزارع زاگرس ختم نمی‌شود. صدها کیلومتر آن‌سوتر در افغانستان، کاهش بی‌سابقه کشت خشخاش پس از روی کار آمدن طالبان، معادلات این بازار را در سراسر منطقه تغییر داده است.

به گفته ستاد مبارزه با مواد مخدر، کاهش شدید کشت خشخاش در افغانستان باعث افت محسوس ورود و کشفیات تریاک در ایران شده و حتی تامین مواد اولیه برخی داروها را با مشکل روبه‌رو کرده است.

جنگ اخیر هم بر این فشارها افزوده و بحران تامین دارو در ایران را تشدید کرده؛ به گونه‌ای که مقام‌های حوزه سلامت از کمبود نزدیک به هزار قلم دارو در کشور خبر می‌دهند.

این در حالی است که ایران همچنان یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف تریاک در جهان به شمار می‌رود.

به گفته مقام‌های وزارت بهداشت، افزون بر آمار پنهان معتادان، حدود سه میلیون نفر در ایران معتاد شناسنامه‌دار هستند و تریاک همچنان اصلی‌ترین ماده مصرفی آنهاست.

همچنین، غرب ایران در مجاورت یکی از مسیرهای مهم منطقه‌ای انتقال مواد افیونی قرار دارد؛ مسیری که از عراق و اقلیم کردستان عبور می‌کند و به ترکیه و اروپا می‌رسد.

هرچند هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد محصول خشخاش‌کاران زاگرس صادر می‌شود، اما وجود بازار مصرف و قرار گرفتن در این جغرافیای حساس، از جمله عواملی است که می‌تواند زمینه گسترش این پدیده را فراهم کند.

تیغی که امروز در دامنه‌های زاگرس بر کپسول‌های خشخاش کشیده می‌شود، رد بحرانی را آشکار می‌کند که از خشکسالی و گرانی آغاز شده و حالا مسیر معیشت برخی از روستاهای ایران را تغییر داده است.