دریای خزر، مسیر پنهان تجارت و همکاری نظامی تهران و مسکو در سایه جنگ

بر اساس این گزارش، روسیه همچنین کالاهایی را تامین می‌کند که پیش‌تر معمولا از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

آمارهای تجاری روسیه نشان می‌دهند حمل‌ونقل از طریق دریای خزر در ماه‌های اخیر افزایش یافته است.

ویتالی چرنوف، مدیر بخش تحلیل در گروه رسانه‌ای پورت‌نیوز، گفت سالانه دو میلیون تن گندم روسیه که پیش‌تر از دریای سیاه به ایران ارسال می‌شد، اکنون از مسیر خزر منتقل می‌شود.

او افزود: «در سایه بی‌ثباتی در خاورمیانه، مسیرهای خزر به ایران بسیار جذاب‌تر به نظر می‌رسند.»

الکساندر شاروف، رییس موسسه روس‌ایران‌اکسپو که به صادرکنندگان روسیه برای یافتن خریداران ایرانی کمک می‌کند، نیز برآورد کرد حجم بار عبوری از خزر ممکن است امسال دو برابر شود.

نیویورک‌تایمز نوشت که حمله جنگنده‌های اسرائیلی به مرکز فرماندهی نیروی دریایی جمهوری اسلامی در بندر انزلی در اسفند ۱۴۰۴، بار دیگر نگاه‌ها را به دریای خزر جلب کرد. جایی که در ماه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری و لجستیکی میان ایران و روسیه تبدیل شده است و نقشی فزاینده در تجارت آشکار و پنهان میان تهران و مسکو پیدا کرده است.

مسیر جایگزین

به نوشته نیویورک‌تایمز، برای ایران و روسیه - دو کشوری که هم‌زمان درگیر جنگ و تحت تحریم‌های گسترده غرب هستند - دریای خزر به مسیر مهمی برای انتقال کالا و همکاری‌های اقتصادی و نظامی تبدیل شده است.

مقام‌های آمریکایی گفتند روسیه از طریق دریای خزر قطعات پهپاد برای حکومت ایران ارسال می‌کند تا تهران بتواند توان پهپادی خود را که در جنگ اخیر حدود ۶۰ درصد آن از دست رفته است، بازسازی کند.

این مقام‌ها که نخواستند نامشان فاش شود، گفتند مسکو همچنین بخشی از کالاهایی را که پیش‌تر از مسیر تنگه هرمز وارد ایران می‌شد، اکنون از طریق دریای خزر منتقل می‌کند. به‌ویژه پس از آن که تنگه هرمز با محاصره نیروی دریایی آمریکا روبه‌رو شد.

مقام‌های حکومت ایران نیز اعلام کرده‌اند توسعه مسیرهای جایگزین تجاری با سرعت در حال انجام است و چهار بندر ایران در ساحل خزر به‌صورت شبانه‌روزی در حال دریافت گندم، ذرت، خوراک دام، روغن آفتابگردان و دیگر کالاهای اساسی هستند.

محمدرضا مرتضوی، رییس انجمن صنایع غذایی ایران، به صداوسیمای جمهوری اسلامی گفت ایران در حال انتقال مسیر واردات کالاهای اساسی به دریای خزر است.

مسیر دشوار برای رصد غرب

آمارهای بنادر روسیه نیز نشان‌دهنده رشد سریع حمل‌ونقل در دریای خزر است.

چرنوف گفت دو میلیون تن گندم روسیه اکنون از مسیر خزر منتقل می‌شود، زیرا مسیر دریای سیاه در معرض حملات اوکراین قرار دارد.

دریای خزر که بزرگ‌تر از ژاپن و بزرگ‌ترین دریاچه جهان محسوب می‌شود، به نوشته نیویورک‌تایمز به مسیر دشواری برای رصد غرب تبدیل شده است.

گروه‌های ردیابی دریایی می‌گویند کشتی‌هایی که میان بنادر ایران و روسیه رفت‌وآمد می‌کنند، اغلب سامانه‌های ردیابی خود را خاموش می‌کنند.

بر خلاف خلیج فارس، آمریکا نیز امکان توقیف یا بازرسی کشتی‌ها در خزر را ندارد، زیرا تنها پنج کشور ساحلی به این آبراه دسترسی دارند.

نیکول گراجفسکی، پژوهشگر حوزه ایران و روسیه در موسسه مطالعات سیاسی پاریس، گفت: «اگر به‌دنبال مسیر ایده‌آل برای دور زدن تحریم‌ها و انتقال تجهیزات نظامی باشید، دریای خزر همان‌جاست.»

100%

همکاری پهپادی تهران و مسکو

این گزارش تاکید کرد همکاری نظامی جمهوری اسلامی و روسیه در زمینه پهپادها، نمونه‌ای از نزدیکی دفاعی دو کشور است.

به گفته مقام‌های آمریکایی، در حالی که روسیه در سال‌های گذشته برای جنگ اوکراین از ایران پهپاد دریافت می‌کرد، هم‌زمان قطعات و فناوری به ایران می‌فرستاد.

اما پس از آن که این کشور از تیر ۱۴۰۲ تولید نسخه بومی پهپاد شاهد را در کارخانه‌ای در تاتارستان آغاز کرد، نیازش به واردات مستقیم از ایران کاهش یافت.

اوکراین در مرداد ۱۴۰۴ اعلام کرد یک کشتی روسی را در بندر اولیا در شمال غرب خزر هدف قرار داده که به گفته کی‌یف در حال انتقال قطعات پهپاد شاهد از ایران بوده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز پیش‌تر این کشتی و مالک روس آن را تحریم کرده و گفته بود در انتقال موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد از ایران به روسیه نقش داشته‌اند.

خزر، نقطه کور برای آمریکا

به نوشته نیویورک‌تایمز، اهمیت راهبردی دریای خزر برای ایران و روسیه سال‌هاست روشن بوده است.

دو کشور نزدیک به دو دهه است طرح ایجاد کریدور تجاری میان دریای بالتیک و اقیانوس هند را دنبال می‌کنند؛ مسیری ۷۲۰۰ کیلومتری که از غرب روسیه و حوضه خزر عبور می‌کند و هدف آن دور زدن مسیرهای تجاری تحت کنترل غرب است.

با این حال، کارشناسان معتقدند جنگ‌ها و تحریم‌ها ممکن است منابع لازم را برای توسعه زیرساخت‌های این پروژه تضعیف کرده باشند.

لوک کافی، پژوهشگر ارشد موسسه هادسون، گفت دریای خزر همچنان «نقطه کور ژئوپلیتیکی» برای آمریکاست.

او افزود: «برای سیاست‌گذاران آمریکایی، خزر تقریبا مثل یک سیاه‌چاله ژئوپلیتیکی است؛ انگار که اصلا وجود ندارد.»

به نوشته نیویورک‌تایمز، پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، اهمیت دریای خزر برای آمریکا و اروپا بیشتر آشکار شد؛ زمانی که روسیه بار دیگر از کشتی‌های مستقر در خزر برای شلیک موشک به اهدافی در اوکراین استفاده کرد.

این گزارش افزود که تهران نیز در مراحل اولیه جنگ اوکراین، از مسیر خزر برای ارسال مهمات و سپس پهپادهای شاهد به روسیه استفاده کرد.

آنا بورشفسکایا، پژوهشگر موسسه واشینگتن، گفت: «ایران و روسیه راه‌هایی برای دور زدن تحریم‌ها پیدا کرده‌اند و دقیقا به همین دلیل، اسرائیل بندر انزلی را هدف قرار داد، چون می‌دانست روسیه از طریق این مسیر کوچک اما بسیار مهم، می‌تواند کمک زیادی به ایران بکند.»