روزنامه تایم در گزارشی تحلیلی به بررسی رویکرد عربستان سعودی در مقابل رفتار تهاجمی جمهوری اسلامی پرداخته و با اشاره به حملات اعلامنشده عربستان به مواضعی در خاک ایران، نوشته است که ریاض همزمان با دیپلماسی، در خفا بهدنبال اتحادهای نظامی تازه و آماده استفاده از نیروی نظامی است.
بهنوشته تایم با ادامه بنبست در دیپلماسی، نگرانیها در خلیج فارس درباره دور تازهای از درگیری با ایران در حال افزایش است و این نگرانی بیش از همه در عربستان سعودی دیده میشود.
تایم افزوده بسیاری از اقدامات ریاض در هفتههای اخیر در هالهای از محرمانگی قرار داشته است. اما در حالی که وزیران سعودی در ظاهر از کاهش تنش و حسن همجواری سخن میگفتند، اکنون روشن شده که این کشور پشتپرده تلاش میکرد با استفاده از قدرت اقتصادی و نظامی خود، روند تحولات را شکل دهد.
خبرگزاری رویترز گزارش داده است که نیروهای سعودی در جریان مرحله فعال جنگ، حملات هوایی علیه جمهوری اسلامی انجام دادهاند؛ اقداماتی که در آن زمان علنی نشد. همچنین پنجشنبه گزارش شد که مقامهای سعودی ایده یک پیمان عدمتجاوز میان کشورهای خاورمیانه را بهعنوان راهی برای حفظ صلح پس از پایان جنگ بررسی کردهاند.
عربستان سعودی با داشتن بزرگترین صادرات نفت منطقه، میزبانی از مهمترین اماکن مقدس اسلامی، جمعیتی بیش از ۳۶ میلیون نفر و نیروی هوایی قدرتمند، همواره خود را رهبر کشورهای عرب خلیج فارس دانسته است.
اما همین موقعیت، آن را به هدف طبیعی جمهوری اسلامی تبدیل کرده که در پی سلطه منطقهای است.
بهنوشته تایم دشمنی جمهوری اسلامی با عربستان سعودی در موارد به چنان حملات مسلحانهای انجامیده که در نقاط دیگر جهان میتوانست به جنگی آشکار منجر شود.
عربستان پیش از این جنگ نیز بارها هدف حملات جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی آن در عراق و یمن قرار گرفته بود؛ از جمله هفت سال پیش، زمانی که موشکهای کروز به پالایشگاه نفتی بقیق در شرق این کشور آسیب جدی وارد کردند.
فراس مقصَد، مدیر خاورمیانه در موسسه مشاوره ریسک «اوراسیا گروپ»، میگوید این بار ریاض میدانست که باید «روی خطی بسیار باریک حرکت کند».
او که ارتباطات گستردهای با دولت سعودی دارد، معتقد است پس از آغاز جنگ در ۹ اسفند، کانالهای ارتباطی با رهبری حکومت ایران فعال شد.
مقصد به تایم گفت: «در همان ابتدا خطوط قرمزی منتقل شد، از جمله اینکه هرگونه حمله ایران به تاسیسات نفتی عربستان در مقیاسی مشابه حملات ۲۰۱۹ به بقیق… با پاسخ گسترده سعودی علیه جزیره خارک با استفاده از موشکهای بالستیک همراه خواهد شد.»
این سناریو آخرالزمان، یعنی حمله گسترده به زیرساختهای نفتی ایران، ظاهرا محقق نشد، اما جمهوری اسلامی در عوض با صدها موشک و پهپاد به همسایه خود فشار آورد.
دیپلماتهای منطقه به نقش علیرضا عنایتی، سفیر جمهوری اسلامی در ریاض، اشاره میکنند که همچنان در سمت خود باقی مانده و بهعنوان کانالی برای انتقال پیام درباره آنچه برای عربستان «قابل قبول» است یا نیست، عمل کرده است.
حمله به سفارت آمریکا یا نیروهای نظامی این کشور تا حدی تحمل شد؛ چرا که گفته میشود محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، و دولتش از نادیده گرفتن هشدارهایشان از سوی ترامپ برای آغاز جنگ ناراضی بودند.
اما زمانی که جمهوری اسلامی در ۱۹ مارس چهار موشک بالستیک به سمت پایتخت عربستان شلیک کرد، آن هم در حالی که وزیر امور خارجه این کشور میزبان همتایان اسلامی خود بود، این اقدام از یک خط قرمز عبور کرد.
شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، با لحنی خشمگین به خبرنگاران گفت: «ما در دفاع از کشور و منابع اقتصادیمان تردید نخواهیم کرد.»
اندکی بعد، حملات اعلامنشده سعودی به سایتهای موشکی جمهوری اسلامی آغاز شد.
استفاده حکومت ایران از گروههای نیابتی در عراق برای حمله به اهدافی که دسترسی مستقیم به آنها دشوارتر بود نیز واکنشهایی را بهدنبال داشت. برای عربستان، امکان انتقال نفت از طریق خط لولهای به طول ۱۲۰۰ کیلومتر تا بندر ینبع در دریای سرخ، بخش مهمی از راهبرد کاهش آسیب ناشی از بسته شدن تنگه هرمز است.
با این حال، در ۱۹ مارس و ۳ آوریل، پهپادهایی که از عراق شلیک شده بودند تاسیسات ینبع را هدف قرار دادند و در پی آن، عربستان مواضع شبهنظامیان طرفدار جمهوری اسلامی را که این حملات را انجام داده بودند، بمباران کرد.
متحدان حوثی تهران در یمن تاکنون تلاشی برای بستن تنگه بابالمندب، مسیر خروجی دریای سرخ، یا حمله مستقیم به تاسیسات ینبع نکردهاند. منابع منطقهای میگویند این امر ناشی از مشوقهای مالی ارائهشده از سوی عربستان و همچنین تهدید اقدام نظامی بوده است.
مسیر دریای سرخ به عربستان امکان میدهد برای رسیدن به یک راهحل دیپلماتیک صبر کند و در مقایسه با کشورهایی مانند کویت یا قطر که صادراتشان کاملا به تنگه هرمز وابسته است، انعطافپذیرتر باشد.
سایمون کالیس، سفیر پیشین بریتانیا در عربستان، میگوید: «برای عربستان وضعیت آنقدرها هم بد نیست، نشانههایی از امید وجود دارد. آنها نفت کمتری صادر میکنند، اما با قیمتی بالاتر از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه.»
با این حال، او هشدار میدهد که تشدید دوباره درگیریها میتواند این سیاست حسابشده را بر هم بزند: «این وضعیت قابل تحمل است، مگر اینکه به جایی برسد که زیرساختهای آبشیرینکن هدف قرار گیر که فاجعهبار خواهد بود.»
ریاض بهخوبی میداند که زیرساختهای آبیاش، که بخش عمده آب آشامیدنی کشور را تامین میکنند، نقطهضعف اصلی آن است.
در تلاش برای جلوگیری از چنین سناریو ویرانگری، عربستان هفته گذشته درباره یک توافق عدمتجاوز میان کشورهای خلیج فارس و ایران گفتوگو کرده است؛ طرحی که گفته میشود از توافقات هلسینکی در دوران جنگ سرد الهام گرفته شده است.
این تازهترین تلاش ریاض در یک دهه کشمکش برای یافتن نوعی همزیستی با همسایه ایرانیاش است. روابط دو کشور تنها در سال ۲۰۲۳ دوباره برقرار شده بود.
کالیس میگوید جنگ، تلاش عربستان برای دستیابی به ثبات را مختل کرده است.
به گفته او، سعودیها سه ستون امنیتی داشتند: رابطه با آمریکا (هرچند غیرقابلاعتماد)، تنشزدایی با جمهوری اسلامی، و تقویت توان دفاعی داخلی.
نیروی هوایی عربستان بیش از ۴۰۰ جنگنده دارد. اما اکنون ترامپ (و اسرائیل) آنها را به جنگ کشانده، جمهوری اسلامی علیهشان اقدام کرده و تلاشها برای توسعه صنایع تسلیحاتی داخلی نیز با مشکل مواجه شده است.
در حالی که رویکرد پیشین فروپاشیده، عربستان امیدوار است یک ائتلاف عملی با سه قدرت منطقهای دیگر یعنی مصر، ترکیه و پاکستان ایجاد کند.
مقصَد از اوراسیا گروپ میگوید این چهارگانه «بهترین شانس عربستان برای افزایش نفوذ و مذاکره با ایران با صدایی واحد» است.
با این حال، بسیاری تردید دارند که چنین ترتیبی بتواند صلح را بهطور موثر حفظ کند، زیرا آمریکا و اسرائیل بهاحتمال زیاد در آن حضور نخواهند داشت.
فضای فکری در ریاض را میتوان در مقاله اخیر ترکی الفیصل، رییس پیشین دستگاه اطلاعاتی عربستان، دید که استدلال کرده بود این کشور «طرح اسرائیل برای شعلهور کردن جنگ میان ما و ایران را خنثی کرده است».
بهنوشته تایم ائتلاف امنیتی پیشین عربستان، یعنی شورای همکاری خلیج فارس شامل بحرین، کویت، عمان، قطر، امارات و عربستان عملا فروپاشیده است. امارات به شریک راهبردی اسرائیل تبدیل شده، در حالی که عمان و تا حدی قطر تلاش کردهاند روابط مستقلی با جمهوری اسلامی برقرار کنند.
با توجه به اینکه جمهوری اسلامی قصد دارد کنترل خود بر تنگه هرمز را حفظ کند و عبور را برای متحدانش در اولویت قرار دهد و از آن درآمد کسب کند، چالشهای ریاض همچنان ادامه دارد.
حتی اگر عربستان و امارات بتوانند با خطوط لوله یا مسیرهای زمینی این گلوگاه را دور بزنند، در صورت باقی ماندن کنترل هرمز در دست سپاه پاسداران، پیامدهای بزرگی در پیش خواهد بود.
تایم در پایان تاکید کرده است: «اکنون روشن شده که دیپلماسی آشکار عربستان تنها بخش کوچکی از واکنش این کشور به جنگ بوده است. از پرداخت پول به حوثیها گرفته تا حمله به ایران یا خرید تسلیحات جدید از ترکیه و پاکستان، فعالیتهای بسیار بیشتری در پشت پرده و در فضای محرمانه ادامه خواهد داشت.»
در این نشست که به مدیریت بزرگمهر شرفالدین، رییس بخش دیجیتال ایراناینترنشنال برگزار شد، دانیل پلتکا از موسسه امریکن اینترپرایز و جان آلترمن از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، آینده آتشبسی را بررسی کردند که به درگیری گستردهتر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی پایان نداده است.
این نشست پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت و حدود یک ماه پس از آغاز محاصره دریایی بندرهای جنوبی ایران از سوی آمریکا برگزار شد؛ اقدامی که فشار بر اقتصاد و تجارت دریایی ایران را تشدید کرده، اما در عین حال، موضوع کشتیرانی، ریسک بیمه و کنترل تنگه هرمز را به محور اصلی بحران تبدیل ساخته است.
حکومتی تحت فشار، اما نه لزوما در آستانه فروپاشی
آلترمن در این نشست گفت که حکومت ایران از زمان آغاز جنگ تغییر کرده، اما «نه در جهت مثبت».
او هشدار داد که این جنگ ممکن است جمهوری اسلامی را بهسوی سازش سوق نداده، بلکه بیشتر در اختیار نهادهای امنیتی قرار داده باشد.
آلترمن با اشاره به کمرنگتر شدن حضور مجتبی خامنهای و افزایش نفوذ تندروهای سپاه پاسداران گفت به نظر میرسد غریزه تهران این است که «سنگر بگیرد و منتظر بماند» تا دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ به پایان برسد.
او افزود: «به نظر میرسد گرایش پیشفرض به سمت تقابل است، نه سازش.»
به گفته آلترمن، این لزوما به معنای نزدیکتر شدن حکومت به فروپاشی نیست، بلکه ممکن است نشان دهد تهران بیشتر تمایل دارد فشارها را تحمل کند و منتظر دشوارتر شدن شرایط سیاسی برای ترامپ بماند.
دانیل پلتکا نیز هشدار داد که نباید تصور کرد تضعیف یک حکومت لزوما به نتیجهای بهتر منجر میشود.
او گفت واشینگتن اغلب رقابت قدرت در جمهوری اسلامی را بهصورت تقابل میان تندروها و میانهروها ترسیم میکند، در حالی که واقعیت پیچیدهتر است.
پلتکا گفت: «همه این افراد از نظام جمهوری اسلامی حمایت میکنند. بعضی میخواهند افراد کمتری را بکشند، بعضی بیشتر.»
او افزود خطر این است که حملات آمریکا و اسرائیل، در حالی که جمهوری اسلامی را از نظر نظامی تضعیف میکند، جناحهای سرکوبگرتر را در داخل آن تقویت کند.
آلترمن این مساله را صریحتر مطرح کرد: آیا فشار به فروپاشی نظام منجر میشود، یا «فقط باعث میشود مردم ایران برای مدت طولانیتری رنج بکشند»؟
تنگه هرمز موازنه را تغییر میدهد
اختلاف اصلی میان دو کارشناس درباره تنگه هرمز بود.
آلترمن معتقد بود این جنگ یک واقعیت ناخوشایند را برای واشینگتن را آشکار کرده است: حتی جمهوری اسلامی آسیبدیده هم میتواند یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را مختل کند.
او گفت: «حتی یک جمهوری اسلامی ضعیف و ضربهخورده هم میتواند تنگه را کنترل کند.»
به گفته او، تنها کافی است تهران سطحی از ترس ایجاد کند که رفتار شرکتهای کشتیرانی، شرکتهای بیمه و کشورهای عرب همسایه و بازارهای انرژی را تغییر دهد. از این منظر، آستانه ایجاد اختلال بسیار پایینتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد.
پلتکا بهشدت با این دیدگاه که جمهوری اسلامی واقعا کنترل تنگه هرمز را در دست دارد، مخالفت کرد.
او گفت: «دلیل اینکه جمهوری اسلامی الان تنگه هرمز را کنترل میکند این است که ما اجازه این کار را دادهایم. ما میتوانیم کنترل تنگه هرمز را در دست بگیریم. میتوانیم هر کاری بخواهیم انجام دهیم و عبور و مرور را برقرار کنیم.»
پلتکا افزود مساله دیگر فقط نظامی نیست، بلکه به ریسک، بیمه و تمایل مالکان کشتیها برای ورود به آبهایی مربوط میشود که حتی یک حمله، مین یا تهدید مبهم میتواند پیامدهای بزرگی داشته باشد.
نتیجه یک پارادوکس است: ممکن است جمهوری اسلامی نسبت به قبل از جنگ ضعیفتر شده باشد، اما ابزاری یافته که میتواند با اطمینان بیشتری از آن استفاده کند.
مسیر روشنی برای پیروزی یا توافق وجود ندارد
هر دو کارشناس نسبت به اینکه مسیر دیپلماتیک فعلی بتواند بهسرعت به یک توافق جامع منجر شود، تردید داشتند.
آلترمن گفت دو طرف خود را مذاکرهکنندگانی بسیار ماهر میدانند و همین امر رسیدن به سازش را دشوارتر میکند.
به گفته او، بهترین سناریو برای واشینگتن نه یک توافق بزرگ، بلکه چارچوبی برای مذاکرات طولانیمدت است.
او گفت: «بهترین حالت برای آمریکا این است که تا پایان دولت ترامپ خود را درگیر مذاکرات با جمهوری اسلامی نگه دارد.»
چنین روندی میتواند شامل گفتوگو درباره پرونده هستهای، موشکها و آزادی کشتیرانی باشد، اما هر مذاکرهای احتمالا تدریجی و شکننده خواهد بود و هر دو طرف گزینه بازگشت به تنش را حفظ خواهند کرد.
پلتکا گفت به نظر میرسد تمرکز اصلی ترامپ بر حذف مواد شکافتپذیر ایران و توانایی تولید آن است.
با این حال او هشدار داد که محدود کردن مساله به پرونده هستهای تکرار یک اشتباه آشنا خواهد بود.
پلتکا گفت: «همه روی موضوع هستهای تمرکز میکنند، در حالی که باید بهطور همزمان به همه مسائل از جمله برنامه موشکی، نیروهای نیابتی و رفتار منطقهای جمهوری اسلامی بهعنوان اجزای جداییناپذیر این چالش پرداخت.
در نهایت، این درگیری میان فرضیات متضاد معلق مانده است. به نظر میرسد ترامپ معتقد است فشار اقتصادی تهران را وادار به عقبنشینی میکند. اما آلترمن میگوید ممکن است جمهوری اسلامی باور داشته باشد که میتواند با تحمل فشار، سرکوب نارضایتیها و انتظار برای تغییر شرایط سیاسی در آمریکا، از او پیشی بگیرد.
بهنوشته نیویورکتایمز، جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی جهان را وارد شدیدترین بحران انرژی تاریخ کرده است؛ بحرانی که با کاهش تولید نفت و جهش قیمتها همراه بوده است.
این افزایش شدید قیمتها سودهای هنگفتی برای شرکتهایی ایجاد کرده که خارج از خلیج فارس فعالیت میکنند؛ بهویژه در ایالات متحده که صادرات انرژی خود را بهطور قابلتوجهی افزایش داده است.
بهنوشته نیویورکتایمز در منطقه خلیج فارس، وضعیت بسیار پیچیدهتر است. بسته شدن عملی تنگه هرمز گذرگاهی حیاتی میان خلیج فارس و سایر نقاط جهان، امارات متحده عربی، عراق و دیگر کشورها را وادار کرده تولید و صادرات خود را کاهش دهند. برخی کشورها بیش از دیگران آسیب دیدهاند. آنهایی که میتوانند از طریق خطوط لوله نفت خود را به بنادری خارج از این تنگه منتقل کنند، عملکرد بهتری نسبت به کشورهایی داشتهاند که چنین گزینهای ندارند.
این بحران انرژی همه را تحت تاثیر قرار داده، اما نه بهطور یکسان. روزنامه نیویورکتایمز با بررسی ماهها داده صادرات و قیمتگذاری، میزان فروش و قیمت نفت برخی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان را تحلیل کرده است. این تحلیل بهطور مشخص بر نفت و فرآوردههای مرتبطی متمرکز بوده که از طریق دریا صادر میشوند، زیرا بیشترین تاثیر را از بسته شدن تنگه هرمز پذیرفتهاند.
بهنوشته نیویورکتایمز درک اینکه چه کشورهایی در این میان برنده و چه کشورهایی بازنده هستند، کمک میکند توضیح داده شود چرا برخی کشورها بهتر میتوانند پیامدهای اقتصادی این جنگ را تحمل کنند.
این موضوع همچنین سرنخهایی درباره آینده به دست میدهد. اگر تنگه دیگر مسیر قابل اعتمادی نباشد، برندگان امروز احتمالا همچنان مسلط خواهند ماند. اگر تنگه بازگشایی شود، توان کشورها برای بازیابی به میزان آسیبی که از این تعطیلی دیدهاند بستگی خواهد داشت.
جیم بورکهارد، رییس تحقیقات جهانی نفت در اس اند پی گلوبال انرژی (S&P Global Energy)، به نیویورکتایمز گفت: «هرچه تنگه مدت طولانیتری بسته بماند، کسانی که از این وضعیت سود بردهاند، همچنان سود خواهند برد. برای کسانی که با چالش روبهرو هستند، اوضاع میتواند جدیتر شود.»
ایالات متحده بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز طبیعی جهان است و توانسته ضربه اقتصادی جنگی را که خود به همراه اسرائیل آغاز کرده، تا حدی خنثی کند. تا اواخر مارس، شرکتهای آمریکایی میزان صادرات نفت، گازوئیل و سایر سوختها را بهطور قابلتوجهی افزایش دادند. این افزایش بخشی از کمبود انرژی جهانی را جبران کرده و مانع از افزایش بیشتر قیمتها شده است.
اما برخلاف بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ نفت، ایالات متحده شرکت نفتی دولتی ندارد. این یعنی بخش عمده این درآمد اضافی نصیب شرکتهای بزرگ نفتی میشود. تاکنون نشانهای از آنکه این شرکتها این درآمد را صرف حفاری بیشتر یا استخدام نیروی کار جدید کنند دیده نشده است؛ بنابراین بعید است این جنگ به رونق اقتصادی بزرگی در ایالتهای نفتخیز مانند تگزاس و نیومکزیکو منجر شود.
در عوض، بخش زیادی از این درآمد اضافی احتمالا بهصورت افزایش قیمت سهام و سود تقسیمی به سرمایهگذاران میرسد. بسیاری از دولتهای ایالتی نیز از این وضعیت منتفع خواهند شد، زیرا مالیات و حق امتیاز بیشتری دریافت میکنند، همانطور که مالکان زمینهایی که اجازه حفاری دادهاند نیز سود خواهند برد.
روسیه نیز یکی دیگر از برندگان بزرگ این وضعیت بوده، نه به این دلیل که نفت بیشتری میفروشد، بلکه به این دلیل که نفت خود را با قیمت بالاتری میفروشد. دلیل اصلی نیز افزایش شدید قیمت جهانی نفت بهدنبال جنگ است.
ایالات متحده همچنین در ماه مارس بهطور موقت برخی تحریمها علیه نفت روسیه را لغو کرد؛ تغییری ناگهانی در سیاست که احتمالا به روسیه کمک کرده نفت خود را با قیمت بالاتری بفروشد.
برای مثال، در اوایل آوریل قیمت نفت روسیه در خلیج فنلاند به حدود ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که پیش از جنگ قیمت هر بشکه ۴۱ دلار بود. با این حال، اوکراین تلاش کرده با حمله به زیرساختهای نفتی روسیه، توان این کشور برای بهرهبرداری از قیمتهای بالا را محدود کند.
اکثر تولیدکنندگان خلیج فارس به این اندازه خوششانس نبودهاند. اگر چیزی باشد، این جنگ اهمیت داشتن مسیرهای صادراتی جایگزین بهجز تنگه هرمز را برجسته کرده است.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی عملکرد نسبتا بهتری داشتهاند، زیرا سالها پیش در خطوط لولهای سرمایهگذاری کردهاند که تنگه را دور میزند؛ نوعی بیمه پرهزینه که اکنون نتیجه داده است.
صادرات عربستان در طول جنگ نسبت به سال قبل بیش از ۱۵۰ میلیون بشکه کاهش یافته، اما درآمد آن از این فروشها حدود ۹.۲ میلیارد دلار افزایش یافته است.
ایران که کنترل دسترسی به تنگه را در اختیار دارد، تا اواسط آوریل وضعیت نسبتا خوبی داشت. اما پس از آنکه آمریکا محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با جمهور اسلامی را اعمال کرد، صادرات این کشور بهشدت کاهش یافت و فشار بیشتری بر اقتصاد آن وارد شد.
کشورهای نزدیک که نه کنترل تنگه را در اختیار دارند و نه مسیرهای جایگزین صادراتی، بیشترین آسیب را دیدهاند؛ از جمله عراق، کویت و قطر.
مقامهای برخی کشورهای خلیج فارس بررسیهایی را برای ساخت یا توسعه خطوط لولهای که تنگه را دور بزنند آغاز کردهاند، اما چنین پروژههایی میلیاردها دلار هزینه دارند و سالها زمان میبرند. در آینده قابل پیشبینی، این کشورها احتمالا همچنان وابسته به این خواهند بود که چه کسی کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در جریان سفر اخیر خود به پکن گفت شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، بر اهمیت باز ماندن تنگه هرمز تاکید کرده است.
وزارت خارجه چین نیز بارها خواستار بازگشایی «هرچه سریعتر» تنگه هرمز شده و بر ضرورت دستیابی به «آتشبسی جامع و پایدار» میان تهران و واشینگتن تاکید کرده است.
پیش از بسته شدن تنگه هرمز، حدود ۴۵ درصد واردات نفت چین از این گذرگاه راهبردی عبور میکرد.
در حالی که بهای نفت برنت به ۱۱۷ دلار در هر بشکه رسیده و محمولههای فیزیکی نفت تا ۱۵۰ دلار معامله شدهاند، چین ماه گذشته واردات نفت خود را ۲۰ درصد کاهش داد و ۱۹ اردیبهشت قیمت داخلی بنزین و گازوییل را افزایش داد.
خبرگزاری رویترز گزارش داده بود قیمت تولیدکننده در چین در فروردین به بالاترین سطح در ۴۵ ماه گذشته رسیده و تورم مصرفکننده نیز شتاب گرفته است.
سقوط صادرات چین به خلیج فارس
آسیب واردشده به اقتصاد چین تنها به بخش انرژی محدود نمیشود.
هر چند پکن هنوز آمار گمرکی مطابق فروردینماه را منتشر نکرده، دادههای اسفند ۱۴۰۴ از افت شدید صادرات چین به منطقه حکایت دارد.
بر اساس آمار گمرک چین، صادرات این کشور به کشورهای حاشیه خلیج فارس در اسفند - نخستین ماه بسته شدن تنگه هرمز بهدست جمهوری اسلامی - به ۵.۷ میلیارد دلار کاهش یافت؛ در حالی که این رقم در ماه پیش از آن ۱۳.۲ میلیارد دلار بود.
به عبارت دیگر، صادرات چین به منطقه خلیج فارس تنها در یک ماه ۵۷ درصد سقوط کرد.
این ارقام تنها بخشی از پیامدهای اقتصادی بحران برای چین را نشان میدهد.
شرکتهای چینی سال گذشته حدود ۳۹.۴ میلیارد دلار پروژه در خاورمیانه اجرا یا در آن سرمایهگذاری کردند اما با تشدید درگیریها و حملات گسترده جمهوری اسلامی به همسایگان عرب خود، بسیاری از سرمایهگذاریهای پکن در منطقه با نااطمینانی فزاینده مواجه شدهاند.
فشار کشورهای عربی بر پکن
انتظار کشورهای عربی از چین برای اعمال فشار بر تهران را نباید دستکم گرفت. چین حدود ۳۴۰ میلیارد دلار کالا به همسایگان عرب ایران صادر کرده است. رقمی که تقریبا معادل کل اقتصاد ایران است.
پکن نمیتواند به سادگی نگرانیهای شرکای ثروتمند منطقهای خود را نادیده بگیرد و یکی از اهرمهای احتمالی چین، میتواند کاهش خرید نفت خام ایران باشد.
دادههای شرکت «کپلر» (Kpler) نشان میدهد چین با وجود تقاضای بالا، واردات نفت ایران را در فروردین نسبت به اسفند نزدیک به یکسوم کاهش داده و به ۱.۱۶ میلیون بشکه در روز رسانده است.
پکن همچنان بزرگترین شریک تجاری غیرنفتی ایران باقی مانده است.
حمایت دیپلماتیک ادامه دارد
با این حال، دولت چین همچنان به حمایت دیپلماتیک از تهران ادامه داده است.
چین و روسیه با قطعنامههای اخیر مورد حمایت آمریکا در سازمان ملل درباره تنگه هرمز مخالفت کردند و گفتند که این اقدامات «یکجانبه» است و خطر تشدید بیشتر تنشها را افزایش میدهد.
فو کونگ، نماینده چین در سازمان ملل، گفت قطعنامه پیشنهادی «کمکی به حل بحران نمیکند» و زمانبندی و محتوای آن را نادرست دانست.
با در نظر گرفتن همه این فشارها، ایران همچنان برای پکن یک کارت راهبردی مهم در رقابت گستردهترش با غرب محسوب میشود و با وجود افزایش هزینههای اقتصادی، بعید است چین از رویکردی حمایت کند که منجر به شکست راهبردی تهران در برابر واشینگتن شود.
گزینههایی از بمباران گسترده تا عملیات زمینی علیه تاسیسات هستهای ایران روی میز قرار دارد. نیویورکتایمز گزارش داد که مقامهای دولت ترامپ طرحهایی برای تشدید عملیات نظامی علیه حکومت ایران تهیه کردهاند؛ اما رییسجمهوری آمریکا هنوز تصمیم نهایی را نگرفته است. به گفته مقامهای آمریکایی، همزمان تلاشهایی از سوی کشورهای مختلف برای دستیابی به توافقی انجام شده که ایران را به بازگشایی تنگه هرمز وادار کند و به ترامپ امکان دهد پایان درگیری را به عنوان یک پیروزی سیاسی معرفی کند.
با این حال، ترامپ پس از ترک پکن، پیشنهاد اخیر جمهوری اسلامی را برای حلوفصل بحران رد کرد و به خبرنگاران در هواپیمای ریاستجمهوری گفت: «آن را نگاه کردم و اگر جمله اولش را نپسندم، همانجا کنار میاندازم.»
ترامپ همچنین تایید کرد موضوع ایران را با شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، مطرح کرده اما از او نخواسته برای اعمال فشار بر تهران اقدام کند. چین شریک راهبردی جمهوری اسلامی و یکی از اصلیترین دریافتکنندگان نفت عبوری از مسیر تنگه هرمز است.
آمریکا برای بازگشت «عملیات خشم حماسی» آماده میشود
به گزارش نیویورکتایمز، وزارت جنگ آمریکا در حال آمادهسازی برای احتمال ازسرگیری عملیات «خشم حماسی» است؛ عملیاتی که پس از اعلام آتشبس در ماه گذشته متوقف شد و اکنون ممکن است با نامی جدید از سر گرفته شود.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، این هفته در کنگره گفت: «اگر لازم باشد، برنامهای برای تشدید اقدامات داریم.» او در عین حال افزود پنتاگون برای پایان عملیات و بازگرداندن بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی مستقر در خاورمیانه نیز برنامه دارد.
دو مقام خاورمیانهای به نیویورکتایمز گفتهاند آمریکا و اسرائیل بزرگترین سطح آمادهسازی نظامی از زمان آتشبس را برای احتمال ازسرگیری حملات علیه حکومت ایران آغاز کردهاند و این حملات ممکن است از هفته آینده شروع شود.
ترامپ نیز پیش از سفر به چین هشدار داده بود: «یا توافق میکنند یا نابود خواهند شد. در هر صورت، ما پیروز میشویم.»
گزینههای روی میز: از بمباران تا عملیات نیروهای ویژه در ایران
به نوشته این روزنامه، یکی از گزینههای مورد بررسی، بمباران گستردهتر اهداف نظامی و زیرساختی ایران است.
گزینه دیگر شامل اعزام نیروهای عملیات ویژه آمریکا برای دسترسی به مواد هستهای مدفون در عمق زمین، بهویژه در سایت هستهای اصفهان، میشود. مقامهای آمریکایی گفتهاند صدها نیروی ویژه از ماه مارس در منطقه مستقر شدهاند تا چنین گزینهای در صورت نیاز قابل اجرا باشد.
اما این عملیات به هزاران نیروی پشتیبانی نیاز خواهد داشت و احتمال درگیری مستقیم با نیروهای ایرانی را افزایش میدهد. مقامهای نظامی آمریکا اذعان کردهاند این سناریو با خطر بالای تلفات همراه است.
نیویورکتایمز همچنین نوشت حدود ۵ هزار تفنگدار دریایی و ۲ هزار چترباز از لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا در منطقه حضور دارند و منتظر دستور هستند. این نیروها میتوانند برای تامین امنیت عملیات علیه سایتهای هستهای یا حتی تصرف جزیره خارک - مرکز مهم صادرات نفت ایران - مورد استفاده قرار گیرند؛ هرچند حفظ کنترل آن نیازمند نیروهای بیشتری خواهد بود.
قالیباف: برای همه گزینهها آمادهایم؛ غافلگیر خواهند شد
در واکنش به احتمال ازسرگیری درگیریها، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، اعلام کرد: «نیروهای مسلح ما آمادهاند پاسخ شایستهای به هر تجاوزی بدهند… ما برای همه گزینهها آمادهایم؛ آنها غافلگیر خواهند شد.»
به گزارش نیویورکتایمز، هرگونه حمله جدید احتمالاً ادامه همان مسیر پیش از آتشبس ۱۸ فروردین خواهد بود؛ زمانی که ترامپ تهدید کرده بود در صورت باز نشدن مسیر عبور نفتکشها، «تمام تمدن ایران» را نابود خواهد کرد.
ترامپ همچنین گفته بود اگر تهران تنگه هرمز را باز نکند، آمریکا پلها و نیروگاههای برق ایران را هدف قرار خواهد داد. مقامهای آمریکایی مدعیاند این اهداف با فعالیتهای سپاه پاسداران مرتبط بودهاند؛ هرچند قوانین بینالمللی جنگ تخریب عمدی زیرساختهای غیرنظامی برای اعمال فشار سیاسی را ممنوع میدانند.
پنتاگون: بیش از ۵۰ هزار نیرو آماده بازگشت به جنگ هستند
ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، این هفته به قانونگذاران گفت: «ما همچنان طیفی از گزینهها را برای رهبران غیرنظامی حفظ کردهایم.»
او جزئیات اقدامات احتمالی را اعلام نکرد، اما پیشتر گفته بود بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی، دو ناو هواپیمابر، بیش از ده ناوشکن و دهها هواپیمای جنگی همچنان آماده ازسرگیری عملیات گسترده علیه حکومت ایران هستند.
او هشدار داد: «هیچ دشمنی نباید خویشتنداری فعلی ما را با ضعف اراده اشتباه بگیرد.»
ارزیابی اطلاعاتی آمریکا: جمهوری اسلامی بخش زیادی از توان نظامی خود را بازیابی کرده است
با وجود حملات ماههای گذشته، مقامهای نظامی آمریکا در گفتوگو با نیویورکتایمز اذعان کردهاند دستیابی به پیروزی کامل دشوار خواهد بود.
به گفته آنان، آمریکا در هدف قرار دادن سایتهای موشکی، انبارهای مهمات سپاه و زیرساختهای نظامی موفق بوده، اما ارزیابیهای اطلاعاتی نشان میدهد حکومت ایران دوباره به بخش عمدهای از سایتهای موشکی، پرتابگرها و تاسیسات زیرزمینی خود دسترسی یافته است.
این روزنامه گزارش داد جمهوری اسلامی اکنون دسترسی عملیاتی به ۳۰ مورد از ۳۳ سایت موشکی خود در امتداد تنگه هرمز را بازیابی کرده؛ موضوعی که میتواند ناوهای جنگی آمریکا و نفتکشها را تهدید کند.
ترامپ میان فشار سیاسی داخلی و هدف مهار برنامه هستهای ایران
نیویورکتایمز مینویسد ترامپ اکنون با یک دوگانگی روبهرو است: جنگ به هزینهای سیاسی برای او تبدیل شده، اما او هنوز به هدفی که بارها اعلام کرده - جلوگیری دائمی از دستیابی ایران به سلاح هستهای - نرسیده است.
به همین دلیل، بازگشت ترامپ از چین ممکن است آغاز مرحلهای تازه در تصمیمگیری واشینگتن درباره ایران باشد؛ تصمیمی که میتواند مسیر بحران در خاورمیانه را بار دیگر به سمت تشدید درگیری نظامی سوق دهد.
به نوشته واینت، در حالی که ترامپ از «پیروزی» بر جمهوری اسلامی سخن میگوید، منتقدان معتقدند او نتوانسته حکومت ایران را وادار به عقبنشینی راهبردی کند و اکنون با افزایش هزینههای جنگ، فشار اقتصادی داخلی در معرض خطر از دست دادن جنگی قرار گرفته که شاید در آن چند پیروزی نظامی کسب کرده باشد.
واینت در تحلیلی به قلم اورلی آزولای نوشت ترامپ با تکرار مداوم روایت «پیروزی» تلاش میکند تصویر موفقیت کامل در جنگ با حکومت ایران را تثبیت کند، اما واقعیتهای میدانی و سیاسی نشان میدهد دستاوردهای نظامی آمریکا و اسرائیل هنوز به نتیجه سیاسی یا دیپلماتیک منجر نشده است.
این تحلیل استدلال میکند که ترامپ تصور میکرد حمله به ایران یک عملیات سریع خواهد بود که در نهایت او را به عنوان رهبر جهانی پیروز معرفی میکند؛ رییسجمهوری که جهان را از تهدید هستهای ایران نجات داده است. اما به نوشته واینت، این سناریو محقق نشده و جمهوری اسلامی نه تنها از مواضع خود عقب ننشسته، بلکه همچنان ظرفیتهای راهبردی مهمی را حفظ کرده است.
بر اساس این گزارش، ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد برنامه هستهای ایران آسیب تعیینکنندهای ندیده و تهران همچنان بخش بزرگی از ذخایر موشکی و سامانههای پرتاب خود را حفظ کرده است. نویسنده میگوید [حکومت] ایران «حتی یک میلیمتر» از خواستههایش عقب ننشسته و آنچه «جام مقدس» این رویارویی توصیف میشود - ذخایر اورانیوم غنیشده - همچنان در اختیار جمهوری اسلامی باقی مانده است.
این تحلیل همچنین بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، را متهم میکند که سالها تهدید ایران را به ستون اصلی بقای سیاسی خود تبدیل کرده و اکنون نیز با هدایت آمریکا به سوی جنگ، در حال دنبال کردن اهدافی است که نه چشمانداز روشن دارند و نه پایان مشخص.
واینت مینویسد باراک اوباما نیز مخالف دستیابی [حکومت] ایران به سلاح هستهای بود، اما به جای جنگ، توافق هستهای را انتخاب کرد. به باور نویسنده، ترامپ قادر نیست توافقی بهتر از توافق دوران اوباما به دست آورد و درک کافی از روندهای ژئوپلیتیکی ندارد.
در بخش دیگری از این تحلیل آمده است که بحران تنگه هرمز، که اکنون به یکی از مهمترین محورهای تنش تبدیل شده، پیش از جنگ وجود نداشت اما با اقدامات [حکومت] ایران به ابزاری برای فشار و مطالبه امتیاز بدل شده است.
نویسنده همچنین هشدار میدهد که ادامه جنگ بیش از آنکه رهبران را تحت فشار قرار دهد، زندگی غیرنظامیان را در ایران، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس تحت تاثیر قرار داده است؛ از ایرانیهایی که زیر بمباران و قطع برق زندگی میکنند تا اسرائیلیهایی که میان هشدارهای امنیتی و پناهگاهها گرفتار شدهاند.
به نوشته واینت، مخالفت عمومی در آمریکا با جنگ افزایش یافته و حتی از سطح مخالفتهای دوران جنگ ویتنام و عراق فراتر رفته است. همزمان، افزایش تورم و هزینههای زندگی فشار بیشتری بر خانوادههای آمریکایی وارد کرده است. این تحلیل به اظهارات اخیر ترامپ اشاره میکند که در پاسخ به نگرانی درباره وضعیت اقتصادی گفته بود: «حتی ذرهای برایم مهم نیست.» نکتهای که رییسجمهوری آمریکا در مصاحبه تازهاش با فاکسنیوز طرح آن را بخشی از پاسخش به پرسش خبرنگاران دانست که تقطیع شده پخش شده بود.
این تحلیل رفتار ترامپ را به «قماربازی وسواسی» تشبیه میکند که پس از از دست دادن سرمایه، همچنان به امید جبران، به بازی ادامه میدهد؛ استعارهای برای ادامه فشار نظامی بدون دستیابی به توافق سیاسی.
واینت همچنین سفر اخیر ترامپ به چین را نشانهای از تغییر موازنه توصیف میکند و مینویسد رییسجمهوری آمریکا در حالی وارد پکن شد که بیش از گذشته به همکاری چین نیاز دارد؛ بهویژه در موضوع ایران. به گفته نویسنده، ترامپ در دیدار با مقامهای چینی نه مساله حقوق بشر را برجسته کرد و نه درباره تایوان موضع تهاجمی گرفت؛ موضوعی که به تعبیر تحلیلگر نشاندهنده محدود شدن گزینههای واشینگتن است.
این تحلیل در جمعبندی تاکید میکند جنگها با توافقهای دیپلماتیک پایان مییابند و در نبود دیپلماسی، هزینههای انسانی و سیاسی جنگ بیثمر خواهد بود. نویسنده نتیجه میگیرد: «ترامپ شاید چند نبرد را برده باشد، اما جنگ را باخته است» و اکنون یا باید به سمت دیپلماسی همراه با واقعبینی حرکت کند یا خطر ورود به مسیر «ویرانی» را بپذیرد.
