بورس اوراق بهادار تهران پس از ۸۰ روز توقف، فعالیت خود را از سر گرفت. این بازگشایی در شرایطی انجام شد که بخش مهمی از نمادهای بزرگ همچنان بسته ماندند و مجموعهای از محدودیتهای معاملاتی برای کنترل فشار فروش اعمال شد.
بورس اوراق بهادار تهران سهشنبه ۲۹ اردیبهشت در حالی گشوده شد که شرکتهای بزرگ صادراتمحور، بهویژه در صنایع فولاد و پتروشیمی، بازگشایی نشدند. این شرکتها که نقش مهمی در شاخص کل بورس تهران دارند، در جریان جنگ آسیب دیدهاند. با این حال، تاکنون گزارشی رسمی از میزان دقیق خسارت، مدت توقف تولید، وضعیت بیمه، شیوه تامین مالی و برنامه بازسازی این بنگاهها منتشر نشده و برآورد رسمی از تاثیر این خسارتها بر سودآوری آتی آنها وجود ندارد.
یک روز پیش از بازگشایی بازار سهام، خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، به نقل از حمید یاری، معاون نظارت بر بورسها و ناشران سازمان بورس، نوشت که ۴۲ نماد بزرگ بازار که حدود ۳۵ درصد ارزش بازار را تشکیل میدهند، بهدلیل آسیبهای ناشی از جنگ همچنان بسته خواهند ماند.
همزمان با بازگشایی بازار، مجموعهای از محدودیتهای معاملاتی نیز اعمال شد. بر اساس گزارش برخی کانالهای بورسی و فعالان بازار، شرکتهای حقوقی اجازه عرضه سنگین سهامشان را نداشتند و در خصوص سهام برخی شرکتهای بزرگ، برای سهامداران عمده سقف فروش تعیین شد.
همچنین برخی صندوقهای اهرمی با محدودیت فروش روبهرو شدند و گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه سقف فروش شماری از آنها ۱۰۰ هزار واحد تعیین شده بود. در مقابل، سهام شماری از شرکتها به دلیل افشای اطلاعات، بدون دامنه نوسان بازگشایی شد. به این ترتیب، همه سهام قابل معامله در بازار با شرایط یکسان بازگشایی نشدند.
ادامه توقف معامله سهام شرکتهای بزرگ و اثرگذار، اعمال محدودیتهای فروش و فقدان اطلاعات شفاف درباره وضعیت شرکتهای آسیبدیده، روند عادی کشف قیمت در بازار را در نخستین روز بازگشایی رسمی محدود کرده بود.
بورس تهران از ۹ اسفند ۱۴۰۴، همزمان با آغاز جنگ و حملات آمریکا و اسرائیل تعطیل شد.
مقامهای سازمان بورس دلیل این توقف را «ابهام ناشی از شرایط جنگ»، لزوم جلوگیری از رفتارهای هیجانی و فراهم شدن شرایط شفافتر برای قیمتگذاری اعلام کرده بودند.
پنج روز پیش از شروع جنگ اعلام شد که در ۲۴ روز معاملاتی پیش از چهارم اسفند، در مجموع ۱۰ هزار و ۷۸۰ میلیارد تومان پول حقیقی از بورس خارج شده است.
حبیب آرین، پژوهشگر بازارهای مالی، این رویداد را کلید خوردن «فاز جدیدی از تخلیه نقدینگی» از بازار سرمایه بهدنبال اعتراضات گسترده اخیر در کشور توصیف کرد.
او افزود: «نقطه عطف این روند نزولی ۲۰ دی بود. در این روز، بازار با شوک خروج ۹۴۰ میلیارد تومانی نقدینگی حقیقی روبهرو شد. این عدد که بزرگترین خروج پول تا آن تاریخ بود، نشان داد اعتماد بهعنوان اصلیترین دارایی بازار سرمایه، در مواجهه با ناآرامیهای اجتماعی بهشدت آسیب دیده است.»
این وزارتخانه در فهرست و بیانیهای که سهشنبه ۲۹ اردیبهشت منتشر شد، اعلام کرد که «صرافی امین» و شبکهای از شرکتهای مرتبط با این صرافی مستقر در ایران را در فهرست سیاه قرار داده است. بر اساس این بیانیه، این شبکه انجام صدها میلیون دلار تراکنش خارجی را برای ایرانیانی که در فهرستهای تحریمی گذشته قرار داشتند، تسهیل کرده است.
در بیانیه وزارت خزانهداری، صرافی امین متعلق به «شرکت تضامنی ابراهیمی و شرکا» معرفی شده که با بانکهای تحریمشده جمهوری اسلامی و صادرکنندگان پتروشیمی، از جمله شرکت ملی نفت ایران، شرکت بازرگانی صنایع پتروشیمی خلیج فارس و شرکت پتروشیمی تریلیانس همکاری داشته است.
این بیانیه همچنین تاکید میکند که هرچند این شرکت در شهر تبریز ثبت شده است، اما شبکهای گسترده از شرکتهای پوششی در کشورهای امارات متحده عربی، ترکیه، چین و هنگکنگ دارد و از طریق آنها به دور زدن تحریمها، پولشویی فرامرزی، تسهیل پرداختهای مربوط به نفت، پتروشیمی، فلزات، تولید و خودرو، و پشتیبانی از واردکنندگان و صادرکنندگان تحریمشده ایرانی کمک میکند. همه این شرکتها نیز در فهرست تحریمهای جدید آمریکا قرار گرفتهاند.
هویت چهار فرد تحریمشده علی حضرتی، یوسف ابراهیمی، محمد ابراهیمی و صمد نعمتی اعلام شد که همگی به «شرکت تضامنی ابراهیمی و شرکا» مرتبطاند.
وزارت خزانهداری همچنین ۱۹ کشتی را که در «ناوگان سایه» برای انتقال نفت جمهوری اسلامی فعالیت داشتند، تحریم کرد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در بیانیهای گفت: «در حالی که وزارت خزانهداری در چارچوب کارزار «خشم اقتصادی»، نظام بانکی سایه و ناوگان سایه تهران را بهطور نظاممند هدف گرفته است، نهادهای مالی باید نسبت به شیوههایی که رژیم برای دستکاری نظام مالی بینالمللی و ایجاد آشوب به کار میگیرد، هوشیار باشند.»
او صبح سهشنبه در کنفرانس مقابله با تامین مالی تروریسم که در حاشیه اجلاس گروه ۷ برگزار شد، از متحدان آمریکا خواست «بدون بهانهجویی» در اجرای «تهاجمی» تحریمها علیه حکومت ایران و دیگر بازیگران مخرب مشارکت کنند.
هدف قرار دادن حماس و نهادهای مربوط به فلسطینیان
بخشی از فهرست تحریمهای تازه وزارت خزانهداری ایالات متحده به ایجاد محدودیتهایی برای گروههایی که به گفته این وزارتخانه با حماس و طرفداران آن مرتبطاند، اختصاص دارد.
در بیانیه وزارت خزانهداری اعلام شد که «چهار فرد مرتبط با ناوگان دریایی طرفدار حماس»، چهار فرد مرتبط با گروههای حماس، اخوانالمسلمین و حسم و همینطور انجمن علمای فلسطین نیز تحریم شدهاند.
در بیانیه وزارت خزانهداری آمریکا آمده است: «دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، اوفک، چهار فرد مرتبط با یک ناوگان دریایی طرفدار حماس را تحریم کرده است. این ناوگان را «کنفرانس مردمی فلسطینیان خارج از کشور» یا PCPA، که پیشتر از سوی آمریکا تحریم شده، سازماندهی کرده و هدف آن دسترسی به غزه برای حمایت از حماس عنوان شده است.»
هرچند در این بیانیه بهطور مستقیم به «ناوگان جهانی صمود» اشاره نشده است، اما سیف هاشم کامل ابوکیشک که یکی از اعضای کمیته راهبری همین ناوگان بود، در فهرست تحریمها قرار داد. بیانیههای ناوگان جهانی صمود نیز از ابوکِشِک بهعنوان عضور کمیته راهبری نام برده است.
برگزارکنندگان این ناوگان همواره ماموریت خود را بشردوستانه اعلام کردهاند.
در این بیانیه همچنین آمده است که مروان ابوراس، مرتبط با «انجمن علمای فلسطین» و متهم به «اقدام به نمایندگی از حماس»؛ کریم سید احمد مغنی، «همکار کلیدی گروه حسم، شاخه خشونتآمیز اخوانالمسلمین در مصر»؛ محمد جمال حسن النجار، «عامل حماس، مرتبط با تلاش برای تهیه مواد منفجره، سلاح، برنامهریزی حملات و تامین مالی حقوق اعضای حماس»؛ و شریف احمد عویس احمد، «عضو یا مرتبط با حسم و متهم به اقدام به نمایندگی از این گروه» تحریم شدهاند.
وزارت خزانهداری ایالات متحده روند تحریمها علیه جمهوری اسلامی را با هدف افزایش محدویتهای مالی شدت بخشیده است.
۲۱ اردیبهشت، ۱۲ فرد و شرکت به دلیل آنچه «تسهیل فروش نفت ایران برای سپاه» معرفی شد، تحریم شدند.
۱۹ اردیبهشت مجموعهای از افراد و شرکتها در چین، هنگکنگ، بلاروس و امارات متحده عربی را به دلیل ارتباط با برنامههای تسلیحاتی و شبکههای تامین جمهوری اسلامی تحریم شدند.
۱۷ اردیبهشت هم پنج فرد و چهار شرکت عراقی که «بازوهای نیابتی جمهوری اسلامی» معرفی شدند، در فهرست تحریمها قرار گرفتند.
بالگرد حامل رئیسی ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳ سقوط کرد. گزارش نهایی جمهوری اسلامی علت حادثه را شرایط جوی منطقه و مه غلیظ اعلام کرد و احتمال هرگونه خرابکاری را رد کرد.
سقوطی که به استعاره تبدیل شد
تصویر این حادثه بیش از آن قدرتمند بود که صرفا یک سانحه باقی بماند: کاروانی از مقامهای حکومتی در میان مه و دید محدود، ارتباط خود را از دست داد اما حکومت همزمان تلاش میکرد نشان دهد کنترل اوضاع را در دست دارد.
مرگ رئیسی، بیش از آنکه یک معمای امنیتی باشد، به استعارهای از وضعیت جمهوری اسلامی تبدیل شد. رئیسی ایران را اداره نمیکرد. قدرت واقعی در اختیار علی خامنهای، سپاه پاسداران، ساختار امنیتی و شبکههای منطقهای جمهوری اسلامی بود. اهمیت رئیسی در این بود که قرار بود نماد «تداوم» باشد: چهرهای وفادار، تندرو، سختگیر و قابل پیشبینی. فردی که از او بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی جانشینی خامنهای یاد میشد.
او آینده جمهوری اسلامی نبود، بلکه تمرینی برای آیندهای بود که هرگز نرسید.
در اردیبهشت ۱۴۰۳ اینطور به نظر میرسید که حکومت هنوز طرح جانشینی، سپر منطقهای و صبر لازم را برای فرسوده کردن دشمنانش در اختیار دارد. اما دو سال بعد، تقریبا همه ستونهایی که تهران را دستنیافتنی نشان میدادند، یا آسیب دیدهاند یا فرو ریختهاند.
از «عمق راهبردی» تا نقشه هدف
شمارش معکوس عملا از زمان حمله هفتم اکتبر حماس به اسرائیل آغاز شد.
آن حمله، شبکه منطقهای جمهوری اسلامی را وارد جنگ کرد: حزبالله لبنان، شبهنظامیان عراق و سوریه و حوثیهای یمن.
این شبکه سالها «عمق راهبردی» تهران نامیده میشد اما پس از هفتم اکتبر، همان عمق راهبردی به نقشه اهداف تبدیل شد.
فروردین ۱۴۰۳، جمهوری اسلامی و اسرائیل از جنگ سایهها وارد رویارویی مستقیم شدند و یک ماه بعد، بالگرد رئیسی در مه سقوط کرد.
جمهوری اسلامی با مراسم عزاداری رسمی، تابوتها، پرچمهای سیاه و حضور فرماندهان و روحانیون، تلاش کرد پیام «تداوم» را منتقل کند، اما از آن پس، مراسم تشییع جنازه در جمهوری اسلامی معنای دیگری پیدا کرد و نه نمایش ثبات، که نشانه از دست رفتن افراد، شبکهها و جغرافیایی شد که حکومت را محافظت میکردند.
مرگ رئیسی انتخابات زودهنگام را بهدنبال داشت و مسعود پزشکیان، با لحنی اصلاحطلبانه، پس از انتخاباتی با مشارکت پایین، رییسجمهور شد.
جمهوری اسلامی چهرهای نرمتر پیدا کرد، اما مرکز قدرت تغییر نکرد.
تهران دیگر پناهگاه نبود
خیلی زود، نخستین تحقیر بزرگ دوران پسارئیسی نیز رخ داد.
اسماعیل هنیه، رهبر سیاسی حماس، برای مراسم تحلیف پزشکیان به تهران رفت و ساعاتی بعد در پایتخت ایران کشته شد.
این فقط گرفتن جان یک مقام حماس نبود، بلکه پیامی بود مبنی بر اینکه حتی پایتخت حامیان «محور مقاومت» نیز دیگر پناهگاهی امن نیست.
مدتی بعد، انفجار پیجرها و بیسیمهای حزبالله در لبنان و سوریه، ساختار ارتباطی این گروه را علیه خودش تبدیل به سلاح کرد و چند روز بعد حسن نصرالله، دبیرکل وقت حزبالله، در بیروت کشته شد.
جنبشی که بر پنهانکاری و فرماندهی زیرزمینی بنا شده بود، هم از درون نفوذپذیر شد و هم از بیرون هدف قرار گرفت.
پس از آن، یحیی سنوار، رهبر حماس در غزه، نیز کشته شد. حماس باقی ماند، حزبالله باقی ماند و شعارها همچنان ادامه یافت، اما محور جمهوری اسلامی، رهبران، مسیرها، قلمرو و اعتمادبهنفس خود را از دست داد.
سقوط اسد و انتقال جنگ به داخل ایران
شکاف عمیقتر با سقوط بشار اسد در آذر ۱۴۰۳ ایجاد شد.
این فقط سقوط یک متحد جمهوری اسلامی نبود، بلکه جغرافیای قدرت ایران را هدف قرار داد؛ یعنی مسیر ارتباط با حزبالله، دسترسی به مدیترانه و ایده دوران قاسم سلیمانی مبنی بر تبدیل دولتهای ضعیف به عمق راهبردی ایران.
سرانجام خرداد ۱۴۰۴، جنگ به داخل ایران رسید.
اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه، مراکز هستهای و نظامی جمهوری اسلامی را هدف قرار داد و سپس آمریکا به مستحکمترین بخشهای برنامه هستهای حکومت ایران حمله کرد.
سالها، ابهام هستهای سپر دفاعی تهران بود، اما در سال ۱۴۰۴ همان سپر به میدان جنگ تبدیل شد.
در ادامه، فشار خارجی با بحران داخلی پیوند خورد.
اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ نتیجه بحران اقتصادی، سرکوب و مطالبات قدیمی برای تغییر نظم سیاسی بود که حکومت در ۱۸ و ۱۹ دی با کشتار گسترده، خشونت و قطع اینترنت به آن پاسخ داد.
جمهوری اسلامی همچنان توانست سرکوب، زندان و ایجاد رعب را ادامه دهد، اما دیگر قادر نبوده است بخش بزرگی از جامعه را متقاعد کند که آیندهای در پیش دارد.
مرگ خامنهای و بحران جانشینی
۹ اسفند ۱۴۰۴، جنگ به مهمترین نهاد قدرت در جمهوری اسلامی رسید: رهبری.
علی خامنهای در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شد.
برای نظامی که بر پایه ولایت فقیه بنا شده، این فقط مرگ یک رهبر نبود، بلکه شکسته شدن هالهای بود که سالها پیرامون جایگاه رهبری ساخته شده بود.
چند روز بعد، مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید معرفی شد. انتصابی که قرار بود نشانه تداوم باشد، اما جمهوری اسلامی را کوچکتر، بستهتر و موروثیتر نشان داد.
انقلابی که علیه سلطنت شکل گرفته بود، عالیترین مقام خود را در میانه جنگ، از پدر به پسر منتقل کرد.
جمهوری اسلامی و از دست رفتن «مصونیت»
حکومت ایران همواره بر چهار لایه تکیه داشته است: سرکوب داخلی، انتخابات بهعنوان پوشش غیرنظامی، شبکههای نیابتی منطقهای و در سطح راهبردی، موشکها، ابهام هستهای و تنگه هرمز.
از زمان سقوط بالگرد رئیسی، همه این لایهها آسیب دیدهاند.
سرکوب به شورش منجر شده، انتخابات بیش از مشروعیت، خلأ را آشکار کرده، عمق منطقهای نفوذپذیر شده، سوریه از دست رفته، حزبالله و حماس ضربه خوردهاند و جایگاه رهبری هاله دستنیافتنی بودن خود را از دست داده است.
تنگه هرمز همچنان مهمترین ابزار فشار تهران است، اما همین ابزار، جمهوری اسلامی را در مرکز بحرانی نگه داشته که بهسادگی قادر به پایان دادن به آن نیست.
این هنوز روایت سقوط کامل جمهوری اسلامی نیست. حکومت همچنان زندان، موشک، فرمانده و تجربه بقا دارد. اما دیگر نمیتواند همان داستان گذشته را روایت کند.
دو سال پیش، مرگ رئیسی در زبان «شهادت» و «تداوم» پیچیده شد و حکومت گفت چیزی حیاتی از دست نرفته است، اما آنچه بعد از آن رخ داد، نشان داد جمهوری اسلامی تا چه اندازه حاشیه خطای خود را از دست داده است.
سقوط بالگرد آغاز این زنجیره نبود؛ هفتم اکتبر ساعتها را به حرکت انداخته بود. اما مرگ رئیسی تصویر این دوران شد: مه، دید محدود، کاروانی که ارتباطش را از دست داده و حکومتی که همچنان اصرار دارد مسیر پیش رو روشن است.
دو سال بعد، جمهوری اسلامی هنوز در همان مه حرکت میکند.
پرسش دیگر این نیست که آیا حکومت ایران میتواند از بحران دیگری جان سالم به در ببرد یا نه. این نظام بحرانهای زیادی را پشت سر گذاشته است. سوال این است که آیا میتواند بدون چیزهایی که بقای آن را ممکن میکردند دوام بیاورد: فاصله امن، ترس، جانشینی، پناهگاه و این باور که زمان به سودش حرکت میکند ...
منابع آگاه به ایراناینترنشنال گفتند ماموران حکومتی برای تحویل دادن پیکر این جاویدنام، از خانوادهاش مبلغ دو میلیارد تومان گرفتهاند.
پیشتر نیز گزارشهایی درباره فشار امنیتی بر خانواده جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان، جلوگیری از برگزاری مراسم خاکسپاری و یادبود و حتی تخریب سنگ مزار کشتهشدگان منتشر شده است.
اجمین مسیحی شامگاه ۱۸ دیماه در میدان هفتحوض تهران هدف شلیک مستقیم قرار گرفت.
به گفته شاهدی که هنگام تیراندازی در کنار او حضور داشت، شلیک از سوی نیروهای مستقر روی بام مسجد هفتحوض انجام شد و گلوله به گردن او اصابت کرد.
این شاهد گفت اجمین در صف اول معترضان حضور داشت و آخرین شعاری که پیش از اصابت گلوله سر داده بود، «آزادی، آزادی، آزادی» بود.
معترضان پس از زخمی شدن اجمین، پیکر او را برای جلوگیری از افتادن به دست نیروهای بسیجی به حیاط خانهای در همان حوالی منتقل کردند.
یک شاهد عینی گفت او همراه با چند مجروح دیگر تا حدود ساعت یک بامداد در آن ساختمان مانده بودند تا شرایط برای انتقال زخمیها امنتر شود.
به گفته این منبع، در میان مجروحان، دو نفر از ناحیه پا، یک نوجوان ۱۸ ساله از ناحیه کمر و فرد دیگری از سمت راست بدن هدف گلوله قرار گرفته و ریهاش سوراخ شده بود.
بر اساس روایت این شاهد، در تمام مدتی که مجروحان در ساختمان حضور داشتند، نیروهای گارد ویژه در میدان هفتحوض با فریاد «ماشاالله، ماشاالله»، «ما دشمنهای رهبر را کشتیم، ما تروریستها را کشتیم» و شعار «حیدر حیدر» با موتورسیکلت در میدان رفتوآمد میکردند.
مراسم خاکسپاری اجمین مسیحی در کلیسای حضرت مریم برگزار شد. با این حال، خانواده او تحت فشار مجبور شدند علت مرگ فرزندشان را ابتلا به سرطان اعلام کنند.
شورای سردبیری ایراناینترنشنال پیشتر با استناد به گزارشهای محرمانه و میدانی، روایتهای کادر درمان، شاهدان و خانوادههای جانباختگان گزارش داد در جریان اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دیماه، بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ شهروند ایرانی به دست جمهوری اسلامی کشته شدند.
