بهنوشته این روزنامه، کشورهای خلیج فارس بهویژه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نگران بودهاند که پس از پایان درگیری و کاهش حضور نظامی گسترده آمریکا در منطقه، با یک حکومت اسلامی زخمی اما تندروتر در همسایگی خود باقی بمانند.
فایننشالتایمز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت نوشت عربستان سعودی ایده یک پیمان عدمتجاوز میان کشورهای خاورمیانه و ایران را در چارچوب رایزنیها با متحدان درباره نحوه مدیریت تنشهای منطقهای پس از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی مطرح کرده است.
دو دیپلمات غربی به این روزنامه گفتند ریاض در حال بررسی فرآیند هلسینکی دهه ۱۹۷۰ بهعنوان یک الگوی احتمالی است؛ فرآیندی که در دوران جنگ سرد به کاهش تنشها در اروپا کمک کرد.
این دو دیپلمات گفتند در حالی که منطقه در حال آماده شدن برای دوره پس از جنگی است که در آن ایران تضعیف شده اما همچنان تهدیدی برای همسایگانش محسوب میشود، پیمان عدمتجاوز یکی از چندین ایده در حال بررسی است.
کشورهای اروپایی نیز از ایدهای که ریاض مطرح کرده حمایت میکنند تا توافقی بر اساس الگوی فرآیند هلسینکی دهه ۱۹۷۰ شکل بگیرد.
توافقنامههای هلسینکی که در سال ۱۹۷۵ میان آمریکا، کشورهای اروپایی و اتحاد جماهیر شوروی و متحدانش امضا شد، با هدف رسیدگی به مسائل امنیتی و تقویت همکاری اقتصادی میان قدرتهای رقیب شکل گرفت.
پیشتر نیز این توافقها بهعنوان الگویی بالقوه برای خاورمیانه مطرح شده بودند؛ منطقهای که همسایگان ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ این کشور را بهعنوان عاملی بیثباتکننده و تهدیدی بالقوه تلقی کردهاند.
اما ماههای جنگ باعث شده حس فوریت تازهای در میان کشورهای عربی و مسلمان برای بازنگری در ائتلافها و ساختار امنیتی منطقه ایجاد شود.
دیپلماتها به فایننشالتایمز گفتند بسیاری از پایتختهای اروپایی و نهادهای اتحادیه اروپا از ایده عربستان حمایت و دیگر کشورهای خلیج فارس را به پشتیبانی از آن ترغیب کردهاند. آنها این طرح را بهترین راه برای جلوگیری از درگیریهای آینده و ارائه تضمینهایی به تهران میدانند که خود نیز هدف حمله قرار نخواهد گرفت.
آمریکا و جمهوری اسلامی مذاکراتی غیرعلنی برای دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز انجام دادهاند، اما این گفتوگوها بر برنامه هستهای جمهوری اسلامی متمرکز بوده و به زرادخانه موشکی و پهپادی یا حمایت از نیروهای نیابتی نپرداخته است؛ مسائلی که از نگرانیهای اصلی کشورهای عربی بهشمار میروند.
یک دیپلمات عرب نیز به فایننشالتایمز گفت پیمان عدمتجاوزی بر پایه الگوی هلسینکی احتمالا با استقبال بیشتر کشورهای عربی و مسلمان و همچنین جمهوری اسلامی مواجه خواهد شد؛ کشوری که مدتهاست تلاش دارد به آمریکا و دیگر قدرتهای غربی القا کند که منطقه باید امور خود را بهطور مستقل مدیریت کند.
او افزود: «همه چیز بستگی به این دارد که چه کشورهایی در آن حضور داشته باشند. در شرایط فعلی نمیتوان ایران و اسرائیل را کنار هم قرار داد. این طرح بدون حضور اسرائیل ممکن است نتیجه معکوس بدهد، چون پس از جمهوری اسلامی، این کشور بهعنوان بزرگترین منبع درگیری دیده میشود. اما ایران جایی نمیرود و به همین دلیل است که سعودیها این طرح را پیش میبرند.»
جمهوری اسلامی در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، با شلیک موجی از موشکها و پهپادها به کشورهای خلیج فارس که تاسیسات انرژی و زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار داد، عملا تنگه هرمز را بست. این موضوع بار دیگر ظرفیت تهدیدآمیز جمهوری اسلامی برای همسایگان کوچکترش را برجسته کرده است.
بهنوشته فایننشالتایمز برخی کشورهای عربی و مسلمان همچنین در پی حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، بیش از پیش نسبت به رفتار نظامی اسرائیل نگران شدهاند. بسیاری از آنها روابط رسمی با اسرائیل ندارند.
آنها بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، را متهم میکنند که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را به جنگی کشانده که خود با آن مخالف بودهاند. اسرائیل بهطور فزایندهای در نگاه بسیاری از کشورهای عربی و مسلمان بهعنوان نیرویی جنگطلب و بیثباتکننده دیده میشود، چرا که به حملات خود علیه حزبالله در لبنان و حماس در غزه ادامه میدهد و در عین حال بخشهایی از جنوب سوریه را نیز در اشغال دارد.
در عین حال، میان کشورهای عربی و مسلمان بهویژه میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو قدرت تاثیرگذار خلیج فارس بر سر چشماندازهای متفاوت برای منطقه و رقابتهای اقتصادی اختلافاتی وجود دارد.
امارات در طول جنگ موضعی تندتر در قبال جمهوری اسلامی اتخاذ کرده و از نهادهای عربی بهدلیل واکنش ناکافی به آنچه «تجاوز ایران» خوانده، انتقاد کرده است. این کشور همچنین اعلام کرده که پس از جنگ، قصد دارد روابط خود با اسرائیل را بیش از پیش تقویت کند.
دو دیپلمات نسبت به اینکه آیا امارات حاضر به پیوستن به طرح پیمان عدمتجاوز خواهد بود، ابراز تردید کردند.
در مقابل، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس از تلاشهای میانجیگری به رهبری پاکستان برای دستیابی به توافقی میان آمریکا و جمهوری اسلامی جهت پایان دادن به جنگ حمایت بیشتری کردهاند. عربستان بخشی از یک همگرایی در حال رشد با پاکستان، ترکیه و مصر است. عربستان و پاکستان اواخر تابستان گذشته یک پیمان دفاعی متقابل امضا کردند.
بهنوشته فایننشالتایمز، دیپلماتها میگویند این کشورها اگرچه اتحادی رسمی ندارند، اما احتمالا پس از جنگ همکاریهای دفاعی، سیاست خارجی و اقتصادی خود را تعمیق خواهند کرد.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، دوشنبه گفت اسلامآباد پیشنهادی ارائه کرده تا قطر و ترکیه به پیمان دفاعی عربستان و پاکستان بپیوندند و یک «ائتلاف اقتصادی و دفاعی را شکل دهند که «وابستگی به خارج از منطقه را کاهش دهد».
یک مقام پاکستانی نیز گفت ایده گسترش این پیمان دفاعی پیش از آغاز جنگ نیز مطرح شده بود.
