روزنامه والاستریت ژٰورنال دوشنبه ۲۱ اردیبهشت بهنقل از منابع آگاه خبر داد که امارات متحده عربی بهطور مخفیانه حملاتی علیه جمهوری اسلامی انجام و در یکی از این حملات در ماه آوریل پالایشگاه نفتی جزیره لاوان ایران را هدف قرار داده است.
بهنوشته والاستریت ژورنال، این اقدام میتواند امارات را به یکی از طرفهای فعال جنگی تبدیل میکند که در آن، خود بیش از هر کشور دیگری هدف حملات حکومت ایران بوده است.
پیش از این برخی از مقامات جمهوری اسلامی از دست داشتن امارات در برخی حملات در جنوب سخن گفته بودند. رهبران جمهوری اسلامی در جریان آتشبس نیز بهتندی به این کشور هشدار دادهاند. امارات حتی در جریان آتشبس نیز چندبار هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته است.
بهنوشته والاستریت ژورنال، حملات ارتش امارات که به جنگندههای پیشرفته ساخت غرب و شبکههای نظارتی مدرن مجهز است، نشان میدهد ابوظبی اکنون آمادگی بیشتری برای استفاده از این توان نظامی به منظور حفاظت از قدرت اقتصادی و نفوذ روبهگسترش خود در خاورمیانه دارد.
منابع آگاه به والاستریت ژورنال گفتند این حملات، که امارات هرگز بهطور علنی آنها را تایید نکرده، شامل حمله به پالایشگاهی در جزیره لاوان ایران در خلیج فارس نیز بوده است.
این حمله اوایل آوریل و همزمان با اعلام آتشبس از سوی دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پس از پنج هفته کارزار هوایی انجام شد و موجب آتشسوزی گسترده و از کار افتادن بخش زیادی از ظرفیت پالایشگاه برای چند ماه شد.
جمهوری اسلامی در آن زمان اعلام کرده بود پالایشگاه در یک حمله دشمن هدف قرار گرفته و در پاسخ، موجی از حملات موشکی و پهپادی علیه امارات و کویت انجام داد.
یکی از منابع والاستریت ژورنال گفت آمریکا از این حمله ناراضی نبود، زیرا آتشبس هنوز بهطور کامل تثبیت نشده بود، و واشینگتن بهصورت غیرعلنی از مشارکت امارات و هر کشور عربی خلیج فارس دیگری که مایل به پیوستن به جنگ باشد، استقبال کرده است.
وزارت امور خارجه امارات در پی سوال این روزنامه از اظهار نظر مستقیم درباره این حملات خودداری کرد، اما به بیانیههای قبلی اشاره کرد که در آنها بر حق این کشور برای پاسخ، از جمله پاسخ نظامی، به اقدامات خصمانه تاکید شده بود.
پنتاگون نیز از اظهار نظر در این زمینه خودداری کرد. کاخ سفید به پرسشها درباره نقش امارات در طول جنگ پاسخ مستقیمی نداد، اما اعلام کرد رییسجمهوری ترامپ «تمام گزینهها» را در اختیار دارد و آمریکا «حداکثر اهرم فشار» را بر حکومت ایران اعمال میکند.
دینا اسفندیاری، تحلیلگر خاورمیانه و نویسنده کتابی درباره ظهور امارات، گفت: «این مساله مهمی است که یک کشور عربی حوزه خلیج فارس بهعنوان طرف درگیر بهطور مستقیم به جمهوری اسلامی حمله کرده است.»
او افزود: «تهران اکنون تلاش خواهد کرد شکاف میان امارات و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس را که به دنبال میانجیگری برای پایان جنگ هستند، عمیقتر کند.»
کشورهای خلیج فارس پیش از آغاز جنگ گفته بودند اجازه نخواهند داد از حریم هوایی یا پایگاههایشان برای حمله استفاده شود.
اما پس از آغاز جنگ، جمهوری اسلامی با حملات موشکی و پهپادی به مراکز جمعیتی، زیرساختهای انرژی و فرودگاههای خلیج فارس واکنش نشان داد تا هزینههای اقتصادی و سیاسی جنگ را افزایش دهد و ادامه عملیات آمریکا و اسرائیل را دشوارتر کند.
حکومت ایران بخش عمده حملات خود را متوجه امارات کرد و بیش از ۲۸۰۰ موشک و پهپاد به سمت این کشور شلیک کرد؛ رقمی که از هر کشور دیگری، حتی اسرائیل، بیشتر بود.
این حملات ضربه سنگینی به صنعت هوانوردی، گردشگری و بازار املاک امارات وارد کرده و موجی از مرخصی اجباری و تعدیل نیرو به راه انداخته است.
به گفته مقامهای خلیج فارس، این حملات همچنین باعث تغییر بنیادین در نگاه راهبردی امارات شده؛ نگاهی که اکنون جمهوری اسلامی را بازیگری سرکش میبیند که قصد تضعیف مدل اقتصادی و اجتماعی مبتنی بر نیروی کار مهاجر و شهرت این کشور به امنیت و ثبات را دارد.
از آن زمان، امارات به صریحترین کشور مخالف جمهوری اسلامی در خلیج فارس تبدیل شده و در طول جنگ همکاری نظامی نزدیک خود با آمریکا را حفظ کرده است.
اچ.ای. هلییر، پژوهشگر ارشد موسسه سلطنتی خدمات متحد برای مطالعات دفاعی و امنیتی در لندن، گفت: «اماراتیها از همان ابتدا روشن کرده بودند که این جنگ را نمیخواهند، اما همچنین واضح بود که پس از نخستین حملات جمهوری اسلامی به امارات، ابوظبی معتقد بود تصویر منطقه بهطور اساسی تغییر کرده است.»
او افزود: «ابوظبی تایید نکرده چه اهدافی را هدف قرار داده یا حتی اینکه حملهای انجام داده یا نه، اما از روزهای نخست جنگ به نظر میرسید فقط مساله زمان است که شاهد دخالت نظامی مستقیمتر کشورهای مختلف خلیج فارس در جنگ باشیم.»
گمانهزنیها درباره نقش امارات در جنگ از اواسط مارس شدت گرفت؛ زمانی که از یک جنگنده که به نظر نمیرسید متعلق به اسرائیل یا آمریکا باشد، در آسمان ایران فیلمبرداری شد.
پژوهشگرانی که تصاویر عمومی و دادههای در دسترس را بررسی میکنند، به تصاویری اشاره کردهاند که ظاهرا جنگندههای فرانسوی میراژ و پهپادهای چینی وینگ لونگ (Wing Loong) را در حین عملیات در حریم ایران نشان میداد. امارات هم جنگندههای میراژ و هم پهپادهای چینی را در اختیار دارد.
بهنوشته والاستریت ژورنال، امارات از نظر نظامی در مقایسه با آمریکا قدرت بسیار کوچکتری است اما این کشور دارای نیروی هوایی بسیار آموزشدیده و توانمندی است که شامل جنگندههای میراژ و ناوگانی از جنگندههای پیشرفته اف-۱۶ میشود؛ ناوگانی که با هواپیماهای سوخترسان، هواپیماهای فرماندهی و کنترل و پهپادهای شناسایی پشتیبانی میشود.
دیو دپتولا، ژنرال بازنشسته نیروی هوایی آمریکا که برنامهریز کارزار هوایی عملیات «طوفان صحرا» بود، به این روزنامه گفت این قابلیتها به امارات توان هوایی بسیار پیشرفتهای در منطقه داده است.
او گفت: «آنها در حملات دقیق، پدافند هوایی، نظارت هوابرد، سوخترسانی و لجستیک بسیار قدرتمند هستند. اگر چنین نیروی هوایی توانمندی دارید، چرا باید بنشینید و حملات رژیم ایران را بدون پاسخ تحمل کنید؟»
بهنوشته والاستریت ژورنال راهبرد جمهوری اسلامی برای کشاندن کشورهای خلیج فارس به جنگ، شکافهای سیاسی میان پادشاهیهای عربی منطقه را تشدید کرده و آنها را به تکاپو برای یافتن ترتیبات امنیتی جدید واداشته است.
در حالی که همه کشورهای خلیج فارس با افزایش خطرات امنیتی و تردید نسبت به قابلاعتماد بودن حمایت آمریکا روبهرو هستند، امارات، به گفته انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رییس امارات، در حال تعمیق روابط خود با آمریکاست.
او این اظهارات را در آوریل در جمعی از خبرنگاران مطرح کرد.
امارات علاوه بر حملات نظامی، از پیشنویس قطعنامهای در سازمان ملل نیز حمایت کرد که استفاده از زور را در صورت لزوم برای شکستن کنترل جمهوری اسلامی بر تنگه راهبردی هرمز مجاز میدانست.
امارات همچنین علیه منافع مالی حکومت ایران اقدام کرده، مدارس و باشگاههای مرتبط با تهران در دبی را بسته و برای شهروندان ایرانی روادید و حق ترانزیت صادر نکرده است.
این اقدامات، شریانی اقتصادی را که امارات سالها در دوران تحریمهای سنگین غرب برای جمهوری اسلامی فراهم کرده بود، محدود کرده است. تهران نیز در پاسخ، بارها امارات را به پیوستن به کارزار آمریکا و اسرائیل متهم کرده است.
جان ونبل، سرهنگ بازنشسته نیروی هوایی آمریکا که زمانی فرمانده عملیات در پایگاه العدید قطر بود، به والاستریت ژورنال گفت پس از آنکه آمریکا و اسرائیل سامانههای پدافند هوایی تهران را نابود کردند، خطر اجرای ماموریتهای هوایی بر فراز ایران بهشدت کاهش یافت.
او گفت: «اگر متحد آمریکا باشید و بخواهید وارد عمل شوید، الان زمان بسیار خوبی برای این کار است، چون سطح تهدید بسیار پایین آمده است.»
ونبل افزود: «در ارتفاع متوسط تا بالا، هواپیماها میتوانند هر کاری بخواهند انجام دهند و عملا کاری از دست نیروهای مسلح جمهوری اسلامی برنمیآید.»
این تحریمها در ادامه تحریم ماه ژوئیه ۲۰۲۵ علیه شرکت گلدن گلوب Golden Globe Demir Celik Petrol Sanayi ve Ticaret Anonim Sirketi (Golden Globe) انجام شده؛ شرکتی که آمریکا آن را یکی از مهمترین شرکتهای پوششی سپاه در فروش نفت میداند.
بهگقته وزارت خزانهداری آمریکا افرادی که دوشنبه هدف تحریم قرار گرفتند برای قرارگاه نفتی شهید پورجعفری سپاه کار میکنند و از طریق شرکت گلدن گلوب و دیگر شرکتهایی که در فهرست تحریمها آمدهاند، پرداختها را هماهنگ میکنند.
این تازهترین دور تحریم شرکتهای چینی و هنگکنگی از سوی آمریکا در آستانه سفر دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، به چین است. دولت چین درواکنش مخالفت شدید خود را با تحریمهای واشینگتن علیه شرکتهای مستقر در چین که ایالات متحده آنها را متهم به کمک به عملیات نظامی حکومت ایران کرده، اعلام کرده و این تحریمها را «غیرقانونی» و «یکجانبه» خوانده است.
در بیانیه دوشنبه ۲۱ اردیبهشت وزارت خزانهداری احمد محمدیزاده، مستقر در ایران، رییس قرارگاه نفتی شهید پورجعفری سپاه معرفی شده که بهطور فعال برای حل بدهیهای شرکت تحریمشده هائوکون انرژی گروپ (Haokun Energy Group Ltd) به سپاه از طریق شرکت گلدن گلوب تلاش کرده است.
در این بیانیه همچنین صمد فتحی سلمی، مستقر در ایران، رییس مالی قرارگاه نفتی شهید پورجعفری معرفی شده که مسئول مدیریت مسائل مالی سپاه، از جمله جابهجایی ارز خارجی در خارج از کشور است.
محمدرضا اشرفی قهی، رییس بازرگانی این قرارگاه، نیز با شرکت هائوکون انرژی درباره بدهیهای پرداختنشده به سپاه در ارتباط بوده است.
این در حالی است که ارتش اسرائیل ۱۶ فروردین اعلام کرد که محمدرضا اشرفی، رییس بخش بازرگانی قرارگاه نفتی سپاه پاسداران، جمعه ۱۴ فروردین ۱۴۰۵ در حمله ارتش این کشور در تهران کشته شده است.
ایراناینترنشنال پیش از این در ۸ اسفند ۱۴۰۴ در گزارشی اختصاصی از نقش قرارگاه نفتی شهیدپور جعفری در فروش نفت ایران از سوی سپاه پاسداران پرداخته و اسامی مسئولان این شبکه را فاش کرده بود.
در بیانیه دوشنبه ۲۱ اردیبهشت وزارت خزانهداری همچنین شرکتهای هنگکنگ بلو اوشین، هنگکنگ سانمو، اوشن آلیانز شیپینگ، ماکس هانر اینترنشنال ترید، جیاندی اچ کی، زئوس لجستیک، انرژی افزدای، بلانکا گودز( Hong Kong Blue Ocean Limited، Hong Kong Sanmu Limited، Ocean Allianz Shipping LLC، Zeus Logistics Group، Jiandi HK Limited، Max Honor International Trade Co., Limited، Atic Energy FZE و Blanca Goods Wholesaler LLC) بهدلیل حمایت مادی، مالی یا فناورانه از سپاه تحریم شدهاند.
شرکت یونیورسال فورچن تریدینگ ( Universal Fortune Trading LLC) نیز بهدلیل حمایت از شرکت ملی نفت ایران تحریم شده است.
در بیانیه وزارت خزانهداری آمریکا گفته شده است: «سپاه پاسداران برای پنهانسازی نقش خود در فروش نفت و انتقال درآمدها به حکومت ایران، به شرکتهای پوششی در حوزههای اقتصادی سهلگیر متکی است.»
به گفته آمریکا، حکومت ایران بهجای استفاده از این درآمدها برای حمایت از مردم تحت فشار ایران، آن را صرف توسعه تسلیحات، حمایت از نیروهای نیابتی و تامین مالی نیروهای امنیتی سرکوبگر میکند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفت: «در حالی که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی با ناامیدی تلاش میکنند خود را بازسازی کنند، عملیات خشم اقتصادی همچنان حکومت را از منابع مالی لازم برای برنامههای تسلیحاتی، نیروهای نیابتی تروریستی و جاهطلبیهای هستهای محروم خواهد کرد.»
او افزود: «وزارت خزانهداری همچنان رژیم ایران را از شبکههای مالی که از آنها برای اقدامات تروریستی و بیثبات کردن اقتصاد جهانی استفاده میکند، قطع خواهد کرد.»
سپاه پاسداران در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۷ بهدلیل حمایت از نیروی قدس سپاه تحریم شد. شرکت ملی نفت ایران نیز در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۰ بهدلیل حمایت از نیروی قدس سپاه تحت تحریم قرار گرفت.
«خشم اقتصادی» فشار حداکثری بر ایران را ادامه میدهد
وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد همچنان سیاست فشار حداکثری علیه جمهوری اسلامی را حفظ کرده و توانایی حکومت برای تولید، انتقال و بازگرداندن منابع مالی را هدف قرار میدهد.
بهگفته این وزارتخانه، عملیات «خشم اقتصادی» تاکنون میلیاردها دلار از درآمدهای پیشبینیشده نفتی جمهوری اسلامی را مختل کرده، باعث مسدود شدن نزدیک به نیم میلیارد دلار رمزارز مرتبط با حکومت شده و شبکههای بانکداری سایه تهران را هدف قرار داده است.
خزانهداری آمریکا همچنین یک معاون وزیر نفت عراق را که به فروش نفت همراه با شبهنظامیان مورد حمایت جمهوری اسلامی در عراق کمک کرده بود، تحریم کرده است.
این وزارتخانه تاکید کرد هم طرحهای سنتی دور زدن تحریمها و هم سوءاستفاده از داراییهای دیجیتال را هدف قرار خواهد داد و به مسدود کردن منابع مالی «دزدیدهشده از مردم ایران» ادامه میدهد.
وزارت خزانهداری آمریکا همچنین اعلام کرد آماده است علیه هر شرکت خارجی حامی تجارت غیرقانونی حکومت ایران از جمله شرکتهای هواپیمایی، اقدام کند و در صورت لزوم تحریمهای ثانویه علیه موسسات مالی خارجی، از جمله نهادهای مرتبط با پالایشگاههای مستقل موسوم به «تیپات» در چین، اعمال کند.
به گفته آمریکا، دولت ترامپ از طریق محاصره دریایی بهطور مستقیم مهمترین منبع درآمد حکومت ایران را هدف قرار داده است.
در این بیانیه هشدار داده شده است هر شخص یا شناوری که تجارت غیرقانونی نفت یا دیگر کالاها را از طریق شبکههای مخفی تجاری یا مالی تسهیل کند، در معرض تحریمهای آمریکا قرار خواهد گرفت.
دفتر ریاستجمهوری لبنان دوشنبه در بیانیهای اعلام کرد که عون در دیدار با میشل عیسی، سفیر آمریکا در لبنان، بر «ضرورت فشار بر اسرائیل برای توقف آتش و عملیات نظامی و همچنین تخریب و خانهها با بولدوزر» تاکید کرد.
بر اساس این بیانیه، عون و عیسی همچنین «تحولات مرتبط» با دور سوم مذاکراتی را که قرار است در واشینگتن میان نمایندگان دولتهای لبنان و اسرائیل برگزار شود، بررسی کردند.
آمریکا ماه گذشته میلادی میزبان دو دور مذاکرات میان سفیران اسرائیل و لبنان در واشینگتن بود. این مذاکرات، بالاترین سطح تماس میان دو کشور در دهههای اخیر محسوب میشود.
وزارت خارجه آمریکا اعلام کرده که این کشور در ۲۴ و ۲۵ اردیبهشت، دور سوم مذاکرات میان لبنان و اسرائیل را برگزار خواهد کرد.
رهبری هیات لبنانی را سیمون کرم، سفیر پیشین این کشور در واشینگتن، بر عهده خواهد داشت.
کرم از سوی رییسجمهوری لبنان مامور شده است. عون شنبه در دیداری دستورالعملهای خود را به او ابلاغ کرد.
اسرائیل در جنوب لبنان در حال تخریب روستاها است و میگوید علیه شبهنظامیان حزبالله، گروه تحت حمایت جمهوری اسلامی، که در مناطق غیرنظامی مستقر هستند، اقدام میکند.
تصمیم بیروت برای انجام مذاکرات رودررو با اسرائیل نشاندهنده شکاف عمیق در لبنان درباره تسلیحات حزبالله و تصمیم این گروه برای حمله به اسرائیل است.
منتقدان حزبالله را متهم میکنند که بهطور یکجانبه لبنان را به جنگ کشانده است.
روزنامه هاآرتص پیشتر گزارش داده بود خلع سلاح حزبالله گره اصلی در مذاکرات میان لبنان و اسرائیل به شمار میرود.
تداوم حملات
سخنگوی وزارت بهداشت لبنان دوشنبه اعلام کرد که با وجود آتشبسی که ماه گذشته در درگیری میان حزبالله لبنان و ارتش اسرائیل اعلام شده بود، در سه روز گذشته ۷۴ نفر در حملات اسرائیل کشته شدهاند.
درگیری کنونی حزبالله، گروه لبنانی مورد حمایت جمهوری اسلامی، و اسرائیل در ۱۱ اسفند با حملات این گروه به خاک اسرائیل در حمایت از جمهوری اسلامی آغاز شد.
اسرائیل میگوید در این مدت ۱۷ سرباز این کشور در جنوب لبنان و همچنین دو غیرنظامی در شمال اسرائیل کشته شدهاند.
پیشتر نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، ضمن انتقاد از مذاکرات مستقیم لبنان و اسرائیل گفت که در لبنان هیچ آتشبسی برقرار نیست.
اختلافات ایدئولوژیکی که به حاشیه رفته و بهجای آن، تعامل چندلایه مبتنی بر منافع شکل گرفته است.
در نگاه نخست، این رابطه متناقض و حتی غیرمنطقی به نظر میرسد. رویداد مزارشریف در سال ۱۹۹۸ که در آن دیپلماتهای ایرانی کشته شدند و دو طرف را تا مرز درگیری مستقیم پیش برد، هنوز در حافظه هر دو رژیم باقی مانده است.
اما پس از دو دهه، نقشه منطقه تغییر کرده، دشمنان عوض شدهاند و بار دیگر این اصل ثابت میشود که در خاورمیانه و آسیای مرکزی و جنوبی، مذهب در سطح منازعات گفتمانی باقی مانده و تصمیمها را منافع و ضرورتهای سیاسی میگیرند.
از مخالفت تا سازش
در سال ۲۰۲۱، زمانی که طالبان دوباره به قدرت بازگشتند، ایران از جمله کشورهایی بود که درهای خود را بهطور کامل نبست. نه حکومت طالبان را به رسمیت شناخت و نه روابطش را با آنها قطع کرد. تهران میدانست که افغانستان گرفتار بحران اقتصادی، فقدان مشروعیت و انزوای بینالمللی، هم تهدید است و هم فرصت؛ اما جمهوری اسلامی مسیر دوم را برگزید.
طالبان نیز زیر فشار تحریمهای بینالمللی، داراییهای مسدودشده و انزوای سیاسی، ناچار شدند به همسایگان روی بیاورند. ایران با مرز طولانی، برق، نفت، راههای ترانزیتی و وزن نسبی سیاسی، یک گزینه عملی بود. اگرچه در دوره نخست حاکمیت طالبان، روابط این گروه با جمهوری اسلامی ایران پرتنش بود و دیپلماتهای ایرانی در بلخ کشته شدند، اما در پایان همان دوره، این روابط تا حدی ترمیم شده بود.
پس از مرگ ملا عمر، دومین امیر طالبان، ملا اختر محمد منصور، پل اصلی ارتباط با ایران شد. دوستان نزدیک او از جمله ابراهیم صدر (معین وزارت داخله)، ملا شیرین (والی کندهار)، ملا طالب (فرمانده گارد خاص ملا هبت الله) و برخی دیگر، در سیستان و بلوچستان مدرسههای سنی تاسیس کرده بودند.
روابط طالبان و ایران پیشینهای چندلایه دارد که در پرتو تحولات سیاسی منطقه، حضور نیروهای بینالمللی و اقدامات راهبردی کشورهای همسایه دچار تغییر شده است.
در دو دهه گذشته، ایران با اتخاذ «رویکرد دوگانه» هم روابط خود را با دولت افغانستان حفظ کرد و هم تماسهای پنهان و آشکار با طالبان را گسترش داد تا نفوذ خود را برای هر سناریوی احتمالی حفظ کند. همین تعامل تدریجی و مبتنی بر منافع سبب شد که پس از سقوط نظام در افغانستان، روابط تهران با کابل ادامه یابد.
محمد اقبال عزیزی، مشاور پیشین رییسجمهور دولت پیشین افغانستان، میگوید جمهوری اسلامی ایران پس از سال ۲۰۰۴ تصمیم گرفت روابط خود را با طالبان تقویت کند. به گفته او، ملا منصور، ابراهیم صدر و چند تن دیگر به ایران رفتوآمد داشتند و کمکها نیز از همانجا به آنها میرسید. او میگوید علت این حمایت آن بود که هدف مشترک دو طرف، پایان دادن به حضور آمریکا بود.
فضل محمود فضلی، ربیس پیشین اداره امور ریاستجمهوری افغانستان، به افغانستان اینترنشنال گفت که روابط قبایل اسحاقزَی، نورزی و علیزی ساکن در امتداد مرز افغانستان و ایران با تهران نزدیک است. به گفته او، حتی در سالهای اخیر، برخی فرماندهان طالب از این قبایل در قاچاق با سپاه پاسداران مشارکت داشتند و این روابط اکنون شکل تازهای از همکاری به خود گرفته است.
افراسیاب ختک، عضو پیشین سنای پاکستان، میگوید ایران در ۴۶ سال گذشته بهطور سنتی روابط چندجانبهای را حفظ کرده است. به گفته او، در زمان حضور نیروهای شوروی، رژیم روحانی ایران همزمان با دولتهای چپگرای کابل رابطه داشت و در عین حال، احزاب و شبهنظامیان شیعه افغانستان را تجهیز میکرد و سیاست زبانی نیز در پیش میگرفت.
ختک میگوید تهران در هرات از اسماعیل خان حمایت میکرد، به احمدشاه مسعود و برهانالدین ربانی کمک میرساند و در دوره جمهوری اسلامی افغانستان نیز روابط خوبی با دولت داشت، اما پشت پرده طالبان را نیز پرورش میداد.
به گفته او، افغانستان برای ایران کشوری مهم است و روابط ایران با دولتهای افغانستان بر پایه سیاست عملی شکل گرفته و تهران نمیتواند صرفا رویکرد مذهبی داشته باشد. او میافزاید طالبان کنونی نگاه وسیعتری به سیاست منطقهای و جهانی دارند و ایران نیز در سالهای جنگ سرمایهگذاری زیادی روی طالبان کرده است؛ بهگونهای که نفوذ تهران بر برخی رهبران طالبان آشکار است.
یکی از عوامل تعیینکننده در بهبود روابط طالبان با ایران، تیره شدن روابط طالبان و پاکستان است. طالبان با نزدیکی به ایران از انزوا میگریزند و تهران نیز بر اساس همین نیاز، روابط را حفظ میکند.
منطق منافع مشترک و تهدید مشترک
یکی از عوامل مهم نزدیکی روابط ایران و طالبان، «منطق تهدید مشترک» است. حضور نظامی آمریکا در افغانستان برای هر دو طرف یک چالش مشترک بود که زمینه نزدیکی تدریجی را فراهم کرد. ایران در پی محدودسازی نفوذ آمریکا بود و طالبان علیه این حضور میجنگیدند؛ بنابراین، هر دو بر اساس اصل «دشمنِ دشمن» به تعامل روی آوردند.
افزون بر این، ایران نگرانیهای امنیتی از سمت افغانستان داشت: ثبات مرزهای مشترک با افغانستان و پاکستان، جلوگیری از گسترش داعش خراسان، کنترل گروههای مسلح بلوچ، قاچاق مواد مخدر و مدیریت مهاجران. عملیات سریع طالبان علیه داعش خراسان، ایران، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را تا حدی قانع کرد که طالبان میتوانند نیروی موثری باشند.
همزمان، نیروی جایگزینی در داخل افغانستان وجود نداشت که ایران و روسیه بتوانند آن را در مهار این چالشها با طالبان مقایسه کنند. طالبان با وجود همه مشکلات، این امتیاز را حفظ کردهاند و همین سیاست، آنها را به بازیگری نسبتا انحصاری بدل کرده است.
طالبان برای تثبیت و تداوم قدرت خود بدون همکاری قدرتهای منطقهای نمیتوانند به ثبات پایدار برسند؛ موضوعی که در تنشهای اخیر با پاکستان نیز مشهود است. از اینرو، دو طرف در چارچوب مدیریت امنیتی یکدیگر را شریک قابل تعامل میدانند؛ اما این شراکت تاکنون مبتنی بر منافع و نیازها بوده و اعتماد، که پایه روابط پایدار است، همچنان سایهوار بر این تعامل سنگینی میکند.
عوامل اقتصادی و ژئواکونومیک نیز بخش مهمی از این رابطهاند. طالبان بهسبب تحریمها و انزوای بینالمللی ناچارند به شبکههای اقتصادی منطقهای تکیه کنند و ایران شریک مهمی در انرژی، تجارت و ترانزیت است. در مقابل، تهران منافع خود را از بازار افغانستان، مسیرهای ترانزیتی و معادله منابع آب پیگیری میکند.
به نظر میرسد روابط کابل و تهران پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران نزدیکتر شده است. در چنین شرایط حساسی که جمهوری اسلامی ایران با آمریکا، اسرائیل و حتی برخی کشورهای عربی در تنش است، تهران نمیخواهد حمایت طالبان را از دست بدهد.
یکی از بنیانگذاران جنبش طالبان، به شرط ناشناسماندن، به افغانستان اینترنشنال گفت که ملا اختر محمد منصور نمیخواست روابط با ایران بر اساس مذهب باشد. او گفت: «به یاد دارم در سال ۲۰۰۰ میلادی، مولوی اختر محمد منصور به پاکستان آمد. به کویته رفتیم و در مدرسه ملا سخی آخوند گرد هم آمدیم. منصور پیام ملا محمد عمر را آورده بود که نمایندگان جمهوری اسلامی ایران با ما در اسلامآباد دیدار میکنند و برنامه این است که روابط مبتنی بر منافع برقرار کنیم و به تضاد مذهبی میدان ندهیم.»
به گفته او، پس از سقوط رژیم اول طالبان، ملا اختر محمد منصور بر همان مبنا روابط با ایران را ادامه داد و از آنجا که ایران یک رژیم مذهبی شیعه دارد، بسیاری از رهبران طالبان با ملا اختر محمد منصور مخالف بودند و معتقد بودند که نباید روابط با ایران تقویت شود. او افزود ایران به طالبان در هلمند، هرات، قندهار، زابل، غزنی، میدانوردک، فراه و مناطق دیگر کمک کرده است و گفت: «این را میتوان نادیده گرفت یا نه، اما در جنگ ما با آمریکا، ایران بهعنوان یک کشور برادر مسلمان با ما همکاری کرد، به ما جا داد و به برخی مجاهدین در جریان جهاد پناه داد.»
شاه محمود میاخیل، سرپرست پیشین وزارت دفاع افغانستان، گفت طالبان و رژیم ایران از داعش خراسان هراس مشترکی دارند و همین تهدید مشترک در فراهم کردن فضای همکاری نقش داشته است. او افزود ایران از ناحیه افغانستان تا حد زیادی احساس اطمینان میکند و طالبان نیز از تجربه دوره اول آموختهاند که تقابل با ایران برایشان زیانبار است؛ بهویژه آنکه روابط طالبان با پاکستان متحد آمریکا هم پرتنش شده است.
به گفته میاخیل، این هراس و نیاز متقابل لزوما در قالب قراردادها و بیانیههای رسمی نیست و بیشتر بهشکل تماسهای امنیتی، هماهنگی مرزی و گفتوگوهای احتیاطی بروز مییابد. نه ایران میخواهد دفاع مطلق از طالبان کند و نه طالبان میخواهند زیر سایه یک قدرت شیعه شناخته شوند.
او میگوید ایران و افغانستان نزدیک به ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و حضور میلیونها مهاجر افغان در ایران، امنیت مرزی، مواد مخدر، قاچاق و ثبات سرحدی مسائلی نیست که بدون تماس مدیریت شود. تهران بدون پذیرش واقعیت حاکم در کابل نمیتواند امنیت مرزهایش را تضمین کند و طالبان نیز به ترانزیت و دسترسی به بنادر ایران، بهویژه چابهار، نیاز دارند.
عبدالغفور لیوال، آخرین سفیر دولت جمهوری پیشین افغانستان در ایران، میگوید در سال ۲۰۲۱ از وزارت خارجه جمهوری اسلامی پرسیده بود که چرا از طالبان حمایت میکند. به گفته او، ایران رسما پاسخ داد: «ما با در نظر گرفتن دو مساله با طالبان رابطه داریم؛ نخست اینکه طالبان دشمن آمریکا هستند و ما هم دشمن آمریکا، و هر که با آمریکا دشمنی کند دوست ماست؛ دوم اینکه ایران مرز طولانی با افغانستان دارد و ناچاریم با طالبان روابط خوب داشته باشیم، زیرا آنها در نزدیکی مرز حضور دارند.»
یک مقام وزارت خارجه طالبان، به شرط فاش نشدن نام، میگوید روابط با ایران عمدتا اقتصادیمحور است. به گفته او، ایران به افغانستان برق، نفت، مواد غذایی و اقلام صنعتی صادر میکند و همین عوامل طالبان را به ایران پیوند میدهد. او افزود: «ایران و افغانستان هر دو زیر تحریمهای بینالمللی هستند؛ افغانستان برای ایران بازار خوبی است و برای ما نیز ایران بازار مناسبی برای خرید کالاهاست.»
سیاستهای منطقهای و احتمال تنشها
اگر روابط ایران و طالبان در چارچوب وسیعتر منطقهای و بینالمللی بررسی شود، در کنار همکاریها، اختلافات عمیق ایدئولوژیک، رقابتها و احتمال تنش نیز در آن نهفته است. نخست، فاصله ایدئولوژیک و تاریخی عامل اساسی این تنشهاست.
ایران بهعنوان یک جمهوری اسلامی شیعه، مشروعیت نظامی، ایدئولوژیک خود را بر «ولایت فقیه» بنا کرده است، در حالی که طالبان نماینده تفسیر تندروانه دیوبندیِ سنی هستند. به همین دلیل، دو طرف یکدیگر را «شریک طبیعی» نمیدانند، بلکه بهعنوان «مخالف قابل مدیریت» به هم نزدیک شدهاند.
رقابتهای ژئوپلیتیک و منطقهای نیز عامل محدودکننده مهمی است. همانگونه که رقابت هند و پاکستان بر افغانستان اثر دارد، رقابت تاریخی میان کشورهای عربی و ایران نیز بیتاثیر نیست. اگرچه طالبان حملات ایران به کشورهای عربی را مستقیما محکوم نکردهاند، اما بهطور غیرمستقیم آنها را بحرانزا و ناعادلانه دانستهاند.
یکی از مقامهای وزارت خارجه طالبان اخیرا گفت که تنش میان ایران و کشورهای عربی آنان را در یک دوراهی قرار داده است. طالبان میکوشند دستکم با سه کشور عربی، عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی، روابط خوب و نزدیک داشته باشند؛ اما با تشدید بحران ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل، حفظ توازن میان ایران و جهان عرب برای طالبان آسان نخواهد بود.
طالبان همزمان به دنبال بهبود روابط با آمریکا هستند؛ زیرا گشایش درهای بسته واشنگتن میتواند به کشورهای اروپایی نیز فرصت دهد تا دستکم در موضوعاتی چون مهاجران، وارد تعامل مستقیم شوند.
از نگاه طالبان، اروپا به موضع آمریکا مینگرد؛ اگر واشنگتن نرمش نشان دهد، اروپا نیز ممکن است در تعامل نرمتر شود. با این حال، بسیاری از کشورهای اروپایی بهسبب مسائل مرتبط با آموزش زنان، حقوق زنان، آزادی بیان و سایر آزادیها موضع سختی در برابر طالبان دارند.
در عرصه داخلی و روابط دوجانبه، مسئله مهاجران و آب رود هلمند، که پایه زندگی روستایی دو کشور است، همچنان عوامل چالشزا باقی ماندهاند. در عین حال، طالبان امیدوارند ایران آنها را به رسمیت بشناسد، اما تهران تاکنون این کارت را بهعنوان اهرم امتیاز حفظ کرده است.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۲۱ اردیبهشت گزارش داد دومین نفتکش حامل گاز طبیعی مایع قطر در روزهای اخیر در حال عبور از تنگه هرمز است.
بر اساس دادههای رهگیری شرکت اطلاعات مالی الاساییجی، نفتکش «میهزم» با ظرفیت ۱۷۴ هزار متر مکعب، دوشنبه بندر راس لفان قطر را ترک کرده و به سمت بندر قاسم پاکستان در حرکت است.
این دومین محموله گاز طبیعی مایع قطر است که از زمان آغاز جنگ ایران با موفقیت از تنگه هرمز عبور میکند.
پیشتر نفتکش «الخریطیات» نیز از مسیر شمالی مورد تایید جمهوری اسلامی وارد تنگه هرمز شده بود و یکشنبه موفق شد از این آبراه عبور کند.
دو منبع آگاه به رویترز گفتند این محمولهها در چارچوب توافق دولتی میان قطر و پاکستان فروخته شدهاند و جمهوری اسلامی برای «اعتمادسازی» با دوحه و اسلامآباد با عبور آنها موافقت کرده است.
به گفته این منابع، دو نفتکش دیگر حامل گاز طبیعی مایع قطر نیز در روزهای آینده راهی پاکستان خواهند شد.
یک منبع مطلع از مذاکرات تهران و اسلامآباد نیز گفت پاکستان برای مقابله با کمبود گاز، با جمهوری اسلامی درباره عبور تعداد محدودی از نفتکشهای گاز از تنگه هرمز گفتوگو کرده است.
عبور نفتکشهای نفت خام با ردیاب خاموش
رویترز همچنین در گزارشی جداگانه نوشت سه نفتکش حامل نفت خام عراق و امارات متحده عربی در روزهای اخیر با خاموش کردن سیستمهای رهگیری خود از تنگه هرمز عبور کردهاند تا خطر حملات جمهوری اسلامی را کاهش دهند.
بر اساس دادههای شرکتهای کپلر و الاساییجی، دو نفتکش بسیار بزرگ «آگیوس فانوریوس یک» و «کیارا ام» که هر کدام حامل دو میلیون بشکه نفت خام عراق بودند، یکشنبه از تنگه هرمز عبور کردند.
نفتکش «آگیوس فانوریوس یک» به سمت ویتنام در حرکت است تا محموله خود را در پالایشگاه «نگی سون» تخلیه کند. این کشتی پس از بارگیری نفت خام عراق در ۲۸ فروردین، دستکم در دو تلاش قبلی نتوانسته بود از تنگه هرمز عبور کند.
رویترز نوشت نفتکش «کیارا ام» با پرچم سنمارینو نیز در حالی که سیستم فرستنده خود را خاموش کرده بود، از خلیج فارس خارج شد.
پیشتر نیز نفتکش «بصره انرژی» که حامل دو میلیون بشکه نفت خام امارات بود، پس از عبور از تنگه هرمز، محموله خود را در پایانه نفتی فجیره تخلیه کرد.
شرکت ادنوک در امارات متحده عربی و خریداران نفت آن در هفتههای اخیر چندین نفتکش را برای انتقال نفتهای متوقفشده در خلیج فارس، از تنگه هرمز عبور دادهاند.
ناوگان ششم نیروی دریایی آمریکا دوشنبه ۲۱ اردیبهشت در بیانیهای کوتاه اعلام کرد یک زیردریایی کلاس «اوهایو» یکشنبه وارد جبلالطارق، قلمرو بریتانیا در جنوب اسپانیا، شده است.
بیانیه ناوگان ششم ایالات متحده پهلو گرفتن این زیردریایی را نشاندهنده توانمندی، انعطافپذیری و تعهد مستمر آمریکا به متحدان خود در ناتو خوانده است.
در ادامه این بیانیه آمده است: «زیردریاییهای موشک بالستیک کلاس اوهایو، سکوهایی پنهان و شناساییناپذیر برای پرتاب موشکهای بالستیک از زیر دریا هستند و بخشی از سهگانه هستهای آمریکا به شمار میروند که در برابر حمله دشمن بیشترین امکان بقا و پاسخدهی را دارد.»
پنتاگون نام این زیردریایی را اعلام نکرد.
به نوشته رسانه آمریکایی هیل، محل استقرار زیردریاییهای هستهای آمریکا معمولا از محرمانهترین اطلاعات نظامی این کشور به شمار میرود و انتشار عمومی آن اقدامی نادر محسوب میشود.
این خبر در حالی منتشر شد که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه گفت آتشبس میان آمریکا و جمهوری اسلامی در وضعیت شکنندهای قرار دارد و آن را چون بیماری در حال احتضار توصیف کرد که احتمال زنده ماندنش، به گفته او، کمتر از یک درصد است.
بر اساس این گزارش، جمهوری اسلامی در پیشنهاد متقابل خود خواستار دریافت غرامت جنگی، به رسمیت شناختن حاکمیت جمهوری اسلامی بر تنگه هرمز و پایان تحریمهای آمریکا شده بود.
ترامپ یکشنبه این پیشنهاد را «کاملا غیرقابل قبول» خوانده بود.
کلاس اوهایو شامل ۱۴ زیردریایی حامل موشکهای بالستیک و چهار زیردریایی مجهز به موشکهای هدایتشونده است.
این زیردریاییها قابلیت حمل موشکهای بالستیک «ترایدنت ۲» را دارند و برای ماموریتهای بازدارندگی طولانیمدت طراحی شدهاند.
زیردریاییهای هدایتشونده این کلاس همچنین میتوانند بیش از ۱۵۰ موشک کروز «تاماهاک» حمل کنند.
در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، یک زیردریایی آمریکایی ۱۳ اسفند در نزدیکی سریلانکا یک ناو جنگی ایرانی به نام «دنا» را هدف قرار داد که در نتیجه آن دستکم ۸۷ نفر کشته شدند.
این ناو پس از شرکت در یک رزمایش دریایی چندجانبه به میزبانی هند در حال بازگشت به ایران بود؛ رزمایشی که ۱۸ کشتی از کشورهای مختلف در آن حضور داشتند.
این نخستین بار پس از جنگ جهانی دوم بود که یک زیردریایی آمریکایی با شلیک اژدر یک کشتی جنگی را هدف قرار میدهد.
