خبرگزاری رویترز بهنقل از افراد آگاه گزارش داد که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، مشارکت خود را در برخی ارزیابیهای اطلاعاتی، از جمله گزارشهای مربوط به جنگ ایران، که از سوی دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا تهیه میشود متوقف کرده است.
رویترز در گزارش خود این اقدام را نشاندهنده تشدید اختلافات بر سر اشتراکگذاری اطلاعات و تعیین حدود مسئولیتها میان دو نهاد بهویژه در میانه جنگ ایران دانسته است.
یک مقام آمریکایی و سه فرد که بهطور مستقیم در جریان موضوع قرار دارند، به رویترز گفتند که درگیری میان سیا و دفتر مدیر اطلاعات ملی (ODNI) بیش از یک سال است که شدت گرفته و همکاری آنها در تهیه تحلیلهای امنیت ملی را مختل کرده است؛ تحلیلهایی که روسای جمهوری آمریکا سالها برای مواجهه با چالشهای پیچیده خارجی به آنها اتکا کردهاند.
این منابع به دلیل حساسیت موضوعات داخلی، به شرط ناشناس ماندن با رویترز گفتوگو کردند.
منشاء اختلافات
بهگفته منابع، ریشه اصلی اختلافات به یک کارگروه بازمیگردد که در آوریل ۲۰۲۵ از سوی تولسی گبرد، مدیر اطلاعات ملی وقت آمریکا، تشکیل شد.
دو نفر از منابع گفتند سیا به ریاست جان رتکلیف معتقد است «گروه ابتکارات مدیر» (Director's Initiatives Group) که گبرد آن را ایجاد کرده بود، با دور زدن سازوکارهای سنتی اشتراکگذاری و رفع محرمانگی اطلاعات، رفتاری بیپروا داشته است.
در مقابل، مقامهای دفتر مدیر اطلاعات ملی میگویند سیا بهطور مستمر دسترسی این گروه به اطلاعات مورد نیاز را مسدود کرده است.
فروپاشی همکاری میان نهادهای اطلاعاتی در زمانی رخ میدهد که دولت ترامپ با چالشهای امنیتی متعددی روبهروست؛ از جنگ ایران گرفته تا گسترش توان نظامی چین و ادامه جنگ روسیه در اوکراین.
بهنوشته رویترز، این وضعیت همچنین نشان میدهد اصلاحات پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ که به ایجاد سمت مدیر اطلاعات ملی برای هماهنگی میان ۱۸ سازمان اطلاعاتی آمریکا انجامید، نتوانسته به طور کامل مشکلات ساختاری این جامعه اطلاعاتی را برطرف کند.
بت سانر، معاون پیشین مدیر اطلاعات ملی در دولت اول ترامپ، گفت: «قرار بود دفتر مدیر اطلاعات ملی مانند روغنی باشد که در سیستم جریان پیدا میکند و شریانهای جامعه اطلاعاتی را روان نگه میدارد و گرهها را باز میکند.»
او افزود: «وقتی این اتفاق نمیافتد، این احتمال ایجاد میشود که سازمانها دوباره به ساختارهای جداگانه و منزوی خود بازگردند و در نتیجه زمینه برای شکستهای اطلاعاتی فراهم شود.»
مسیرهای جایگزین سیا
فراتر از ارزیابیهای دفتر مدیر اطلاعات ملی، سیا همچنان راههای دیگری برای رساندن اطلاعات خود، از جمله درباره ایران ــ به رییسجمهوری و دیگر سیاستگذاران دارد.
بخش بزرگی از این اطلاعات در «گزارش روزانه رییسجمهوری» (Presidential Daily Brief) گنجانده میشود؛ مجموعهای فوقمحرمانه از گزارشهای اطلاعاتی که هر روز برای رییسجمهوری ایالات متحده تهیه میشود.
گبرد هفته گذشته اعلام کرد که بهدلیل بیماری همسرش در ۳۰ ژوئن از سمت مدیر اطلاعات ملی کنارهگیری خواهد کرد.
ترامپ نیز سهشنبه ۱۲ خرداد اعلام کرد که بیل پولت، رییس آژانس تامین مالی مسکن فدرال، را بهعنوان سرپرست موقت این سمت منصوب میکند.
اولیویا کولمن، سخنگوی دفتر مدیر اطلاعات ملی، گفت: «رییسجمهوری و سیاستگذاران همچنان بهترین اطلاعات و تحلیلها را از نهادهای اطلاعاتی دریافت میکنند.»
او افزود که دفتر مدیر اطلاعات ملی و سازمانهای زیرمجموعه آن «روزانه با همتایان خود در سیا درباره طیف کامل محصولات و عملیات اطلاعاتی در ارتباط و همکاری هستند.»
کولمن همچنین گفت: «گروه ابتکارات مدیر در چارچوب اختیارات نظارتی دفتر مدیر اطلاعات ملی و در حمایت از دستورات اجرایی رییسجمهوری فعالیت میکرد.»
رویترز در فوریه گزارش داده بود که گبرد این گروه را در پی بررسیهای کنگره منحل و کارکنان آن را به بخشهای دیگر منتقل کرده است.
لیز لیونز، مدیر روابط عمومی سیا، گفت: «تحت مدیریت رتکلیف، سیا به سرعت اولویتهای رییسجمهوری ترامپ را دنبال و با پذیرش ریسکهای هوشمندانه، برای پیشی گرفتن از دشمنان و ایجاد برتری قاطع برای آمریکا عمل کرده است.»
دیویس اینگل، سخنگوی کاخ سفید، نیز گفت سیاست خارجی ترامپ مبتنی بر «صلح از طریق قدرت» است و تلاش رسانهها برای ایجاد اختلاف داخلی بینتیجه خواهد بود.
او افزود: «رییسجمهوری ترامپ به طور کامل به تیم برجسته امنیت ملی خود اعتماد دارد.»
کاهش همکاری در ارزیابیهای اطلاعاتی
بهنوشته رویترز یکی از جدیترین پیامدهای بیاعتمادی متقابل میان دو نهاد، تصمیم سیا برای کاهش چشمگیر مشارکت در ارزیابیهایی است که از سوی دفتر گبرد تهیه میشد.
سیا یکی از اصلیترین تامینکنندگان اطلاعات برای گزارشهای شورای اطلاعات ملی (NIC)، مهمترین نهاد تحلیلی جامعه اطلاعاتی آمریکا، بوده است.
این گزارشها بهویژه در زمان جنگ از اهمیت ویژهای برخوردارند.
دو نفر از منابع آگاه گفتند ارزیابیهای مربوط به ایران از جمله گزارشهایی هستند که سیا دیگر به طور منظم در تهیه آنها مشارکت نمیکند.
بهگفته این منابع، سیا و دفتر مدیر اطلاعات ملی اکنون عملا مانند دو مرکز تحلیلی مستقل از یکدیگر فعالیت میکنند.
سال گذشته، در اوج تنشها، سیا انتشار گزارشهای شورای اطلاعات ملی را در سامانه داخلی توزیع اطلاعات که تحت کنترل خود داشت متوقف کرد و برای مدتی دسترسی به این گزارشها محدود شد.
یک مقام آمریکایی گفت این گزارشها تنها «چند ساعت» و بهدلیل «یک مشکل فنی در پردازش» منتشر نشدند.
آغاز تنشها
چهار منبع آگاه اما به رویترز گفتند اختلافات میان دو نهاد اندکی پس از آن آغاز شد که گبرد در فوریه ۲۰۲۵ مسئولیت خود را بر عهده گرفت.
یکی از نخستین اقدامات او اعمال کنترل بیشتر بر تهیه گزارش روزانه رییسجمهوری بود؛ گزارشی که سیا سالها نقش محوری در تهیه آن داشت.
روابط دو نهاد پس از تشکیل گروه ابتکارات مدیر برای «ریشهکن کردن سیاسیکاری در جامعه اطلاعاتی» بیش از پیش تیره شد.
این گروه همچنین مسئول رفع محرمانگی اسناد مرتبط با ترور جان اف. کندی، رییسجمهوری پیشین آمریکا، بررسی امنیت دستگاههای رأیگیری و تحقیق درباره منشاء ویروس کووید-۱۹ بود.
منتقدان، از جمله برخی مقامهای سابق اطلاعاتی، معتقد بودند این گروه ابزاری برای تسویهحساب با دشمنان سیاسی مورد نظر ترامپ بوده است.
بهگفته دو نفر از منابع، اعضای این گروه بارها از سیا خواستند اطلاعات و اسناد لازم برای تحقیقات محوله از سوی دفتر مدیر اطلاعات ملی را در اختیارشان بگذارد، اما معتقد بودند همکاری کافی صورت نگرفته است.
برکناری مقامهای ارشد سیا
در ماه مه ۲۰۲۵، گبرد دو مقام ارشد سیا را برکنار کرد که شورای اطلاعات ملی را هدایت میکردند.
یک مقام اطلاعاتی که نخواست نامش فاش شود گفت: «آنها بهدلیل ایجاد محیط کاری سمی که در نظرسنجی کارکنان مستند شده بود و همچنین سابقه سیاسیسازی اطلاعات برکنار شدند.»
با این حال، او هیچ مدرکی برای اثبات این ادعاها ارائه نکرد.
سپس در ماه اوت، گبرد مجوزهای امنیتی ۳۷ مقام فعلی و سابق را لغو کرد؛ اقدامی که در جریان آن هویت یک مامور مخفی سیا که در خارج از کشور فعالیت میکرد نیز فاش شد.
گبرد این افراد را به سیاسیسازی و افشای اطلاعات متهم کرد اما هیچ مدرکی ارائه نداد.
مقامهای سابق و دیگر منتقدان گفتند این اقدام تا حدی در واکنش به ارزیابی اطلاعاتی سال ۲۰۱۷ صورت گرفت که نتیجه گرفته بود روسیه برای تاثیرگذاری بر انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۱۶ به نفع ترامپ، عملیات گسترده نفوذ انجام داده است.
تحقیقات بازرس کل
تنش میان سیا و دفتر مدیر اطلاعات ملی ماه گذشته علنی شد؛ زمانی که یک افسر سیا که به گروه ابتکارات مدیر مامور شده بود، در برابر یک کمیته سنای آمریکا شهادت داد که سیا دسترسی این گروه به اطلاعات مربوط به منشاء کووید-۱۹ را مسدود کرده است.
بهگفته دو منبع آگاه، این اختلاف اکنون موجب آغاز تحقیقاتی از سوی دفتر بازرس کل جامعه اطلاعاتی شده است؛ نهادی مستقل که در ساختار دفتر مدیر اطلاعات ملی فعالیت میکند.
رویترز در گزارش خود تاکید کرده که نتوانسته دامنه و جزئیات این تحقیقات را مشخص کند.
وزارت امور خارجه کویت در بیانیهای که عصر چهارشنبه ۱۳ خرداد انتشار یافت، اعلام کرد که با احضار حامد حمید یعقوبیفر، کاردار موقت سفارت جمهوری اسلامی، اعتراض رسمی خود درباره ادامه تجاوزهای جمهوری اسلامی را به او تحویل داده است.
این بیانیه همچنین تصریح میکند که دو عضو هیات دیپلماتیک جمهوری اسلامی بهعنوان «عنصر نامطلوب» شناسایی شدهاند و از آنها خواسته شده حداکثر ظرف ۲۴ ساعت خاک کویت را ترک کنند.
در بخشی از این بیانیه به امضای حمد سلیمان المشعان، معاون وزیر امور خارجه کویت، آمده است: «این تصمیم در پی ادامه تجاوز بیرحمانه و بیوقفه ایران با استفاده از موشکهای بالستیک و پهپادها اتخاذ شده است؛ حملاتی که بامداد امروز بار دیگر از سر گرفته شد و شماری از تاسیسات غیرنظامی و مراکز حیاتی، از جمله فرودگاه بینالمللی کویت، را هدف قرار داد.»
طبق اعلام این وزارتخانه، حملات بامداد چهارشنبه، یک کشته و دستکم ۶۳ زخمی بر جای گذاشت و به وارد آمدن «خسارتهای مادی به تاسیسات حیاتی و اماکن دیپلماتیک» منجر شد.
مقامهای کویت همه آسیبدیدگان را غیرنظامی اعلام کردهاند، اما در این سند و دیگر بیانیههای دولت کویت مشخص نشده مقر دیپلماتیکی که هدف قرار گرفته، متعلق به کدام کشور است.
معاون وزیر امور خارجه کویت در این بیانیه حملات بامداد چهارشنبه را «تجاوز آشکار» خواند، بار دیگر با تاکید بر «محکومیت و تقبیح شدید» این حملات، اعلام کرد که این کشور «با استفاده از خاک یا حریم هوایی خود برای هرگونه اقدام خصمانه علیه هر کشوری» قاطعانه مخالفت میکند.
در مقابل عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «نیروهای مسلح ما در حال انجام حملات دفاعی به مراکزی هستند که ایالات متحده اجازه استفاده از آنها را برای حمله به کشتیرانی غیرنظامی و نقض آتشبس داده است.»
او افزود: «هرگونه اقدام خصمانه با پاسخی فوری و قاطع روبهرو خواهد شد. آنچه تحریمها و جنگ نتوانستند به دست آورند، با جنگ بیشتر نیز به دست نخواهد آمد.»
بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، از شنیده شدن صدای انفجار در محدوده جزیره قشم خبر داد. پس از آن فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده، سنتکام، اعلام کرد که با شلیک موشک به موتورخانه یک نفتکش بدون بار ایرانی که در مسیر بندر خارک در حرکت بود، این کشتی را از کار انداخت.
همزمان با این خبرها، ارتش کویت و اندکی بعد وزارت کشور بحرین از فعال شدن سامانههای پدافند هوایی در این کشورها برای مقابله با حملات پهپادی و موشکی خبر دادند.
سپس سپاه پاسداران اعلام کرد که در پاسخ به حمله آمریکا به یک دکل مخابراتی سپاه در جنوب جزیره قشم، یک پایگاه آمریکایی در یکی از کشورهای منطقه و همچنین مرکز ناوگان پنجم دریایی آمریکا را هدف گرفته است. در بیانیه سپاه پاسداران همچنین آمده بود که در «پاسخ به حمله آمریکا به یک نفتکش ایرانی»، به یک کشتی متعلق به آمریکا و اسرائیل به نام پانایا حمله کرده است.
سنتکام نیز حمله نیروهای آمریکایی به اهدافی در قشم را واکنش به حملات جمهوری اسلامی به کشورهای همسایه خواند.
با آغاز روز چهارشنبه مقامهای رسمی در کویت اعلام کردند که یکی از اهداف هدف حمله در کویت، فرودگاه بینالمللی این کشور بوده است.
در بیانیههای رسمی منتشر شده از سوی حکومت بحرین به مکان دقیق اصابت موشکها اشاره نشده است. فرماندهی کل نیروی دفاع این کشور اهداف را «غیرنظامی» خواند. ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده در بحرین مستقر است.
یک شهروند هندی کشته شد
وزارت خارجه هند عصر چهارشنبه ۱۳ خرداد در بیانیهای حمله به فرودگاه بینالمللی کویت را محکوم و اعلام کرد یک شهروند این کشور در این حمله جان باخته است و چند شهروند هندی دیگر زخمی شدهاند. وزارت خارجه هند همچنین از طرفها خواست چنین حملاتی را متوقف کنند.
ارتش کویت نیز با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد عبدالله علی عبدالله السالم الصباح، وزیر دفاع این کشور، از مصدومان حملات اخیر به تاسیسات غیرنظامی و حیاتی، از جمله فرودگاه بینالمللی کویت، عیادت کرده است.
ادامه واکنشهای منطقهای علیه جمهوری اسلامی
احمد ابوالغیط، دبیرکل اتحادیه عرب، حملات جمهوری اسلامی به کویت و بحرین را محکوم کرد و خواستار توقف فوری و بدون قید و شرط آن شد. او هدف قرار دادن تاسیسات غیرنظامی و مراکز حیاتی را نقض جدی حقوق بینالملل و منشور سازمان ملل دانست و گفت این حملات امنیت و ثبات منطقه را تهدید میکند.
اتحادیه عرب همچنین با اشاره به کشته و زخمی شدن غیرنظامیان، این حملات را تشدید خطرناک تنشها توصیف کرد و نسبت به پیامدهای ادامه آن هشدار داد. این نهاد همبستگی کامل خود را با کویت و بحرین اعلام کرد و بر حمایت از اقدامهای این دو کشور برای حفظ حاکمیت و امنیت خود تاکید گذاشت.
ژوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز حملات جمهوری اسلامی به تاسیسات غیرنظامی در کویت و بحرین، از جمله فرودگاه بینالمللی کویت، را محکوم کرد. او این حملات را نقض حاکمیت دو کشور و مغایر با اصول حقوق بینالملل دانست و خواستار تلاش برای جلوگیری از پیامدهای بیشتر و کاهش تنش در منطقه شد.
قطر نیز در بیانیهای حملات جمهوری اسلامی به اهداف غیرنظامی در کویت و بحرین را بهشدت محکوم کرد و آن را نقض جدی حاکمیت این دو کشور خواند. وزارت خارجه قطر اعلام کرد این حملات نقض آشکار کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی آنها و همچنین اصول حقوق بینالملل بشردوستانه است.
این وزارتخانه با تاکید بر مخالفت کامل قطر با هدف قرار دادن اهداف غیرنظامی و زیرساختهای حیاتی، خواستار دور نگه داشتن منطقه از پیامدهای حملات غیرموجه و کاهش تنشها برای بازگرداندن امنیت و ثبات منطقهای و جهانی شد. قطر همچنین همبستگی کامل خود را با کویت و بحرین اعلام کرد و گفت از اقدامهای این دو کشور برای حفظ حاکمیت و امنیت خود حمایت میکند.
تاکید سپاه بر اعمال «قواعد جدید» در تنگه هرمز و اخراج آمریکا از منطقه
در همین حال، سپاه پاسداران در پیامی به مناسبت سالمرگ روحالله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، اعلام کرد «دشمن ناگزیر به پذیرش قواعد جدیدی» است که به گفته این نهاد، «ملت ایران و نیروهای مسلح در میدان، بهویژه در عرصه مدیریت و کنترل تنگه هرمز» تحمیل کردهاند.
در بیانیه سپاه آمده است: «مقاومت تا نابودی کامل توطئههای استکباری، اخراج بیگانگان از غرب آسیا و آزادی قدس شریف با نابودی رژیم صهیونیستی، مقتدرانه ادامه خواهد یافت.»
سپاه پاسداران همچنین بر ادامه آنچه «مقاومت» خواند، تاکید کرد و آن را بخشی از راهبرد منطقهای جمهوری اسلامی دانست.
با وجود پایان جنگ ۴۰ روزه با آمریکا و اسرائیل و برقراری آتشبس، جمهوری اسلامی همچنان به حملات پراکنده اما مستمر علیه کشورهای همسایه ادامه داده و تبادل آتش میان تهران و نیروهای ایالات متحده در منطقه نیز متوقف نشده است.
پیش از حمله بامداد چهارشنبه، کویت روز ۱۱ خرداد از فعال شدن سامانههای پدافند هوایی خود خبر داد و سپاه پاسداران نیز در بیانیهای اعلام کرد که در پی حمله ارتش آمریکا به یک دکل مخابراتی در جزیره سیریک در استان هرمزگان، «پایگاه هوایی مبدا تجاوز» را هدف قرار داده و «اهداف پیشبینیشده» را منهدم کرده است.
همان روز فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، در شبکه ایکس اعلام کرد در پاسخ به «تجاوز بیاساس» جمهوری اسلامی در دوره آتشبس، حملات «دفاع از خود» را علیه سایتهای راداری و مراکز فرماندهی و کنترل پهپادهای جمهوری اسلامی در گورک و قشم انجام داده است.
۹ خرداد نیز رسانه بلومبرگ به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که سامانههای پدافند هوایی کویت طی ۲۴ ساعت منتهی به ۹ خرداد موفق به رهگیری یک فروند موشک «فاتح ۱۱۰» جمهوری اسلامی شدند، اما بقایای آن به پایگاه هوایی علی السالم برخورد کرد و چند آمریکایی دچار جراحات جزئی شدند.
بر اساس سندی که رویترز چهارشنبه ۱۳ خرداد به آن دست یافته، این طرح بهعنوان سهم اروپا در ابتکار مشترک تحت رهبری فرانسه و بریتانیا در خصوص تنگه هرمز مطرح شده است.
با این حال، در سند سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا که تاریخ آن به پنجم خرداد بازمیگردد، اجرای این طرح به «فراهم شدن شرایط» منوط شده است.
در این سند آمده است وضعیت موجود ایجاب میکند اتحادیه اروپا «سهمی معنادار» در ائتلاف موقت به رهبری فرانسه و بریتانیا در تنگه هرمز داشته باشد؛ ائتلافی که «پس از فراهم شدن شرایط و بهصورت مستقل از طرفهای درگیر در جنگ» عملیاتی خواهد شد.
سرویس اقدام خارجی (EEAS) بازوی دیپلماتیک اتحادیه اروپا به شمار میرود که مسئولیت هماهنگی سیاست خارجی، امنیتی و مدیریت روابط بینالمللی این اتحادیه با کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی را عهدهدار است.
رویترز در ادامه نوشت هرگونه تغییر در ماموریت و اختیارات آسپیدس نیازمند موافقت تمامی ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا است و هنوز مشخص نیست که اعضای این بلوک از چنین پیشنهادی حمایت خواهند کرد یا خیر.
آسپیدس ماموریت دریایی دفاعی اتحادیه اروپا است که از فوریه ۲۰۲۴ با هدف حفاظت از کشتیهای تجاری و تضمین آزادی کشتیرانی در دریای سرخ و آبهای منطقه در برابر حملات حوثیهای یمن آغاز به کار کرد.
بهدنبال آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و حملات سپاه پاسداران به شناورها در منطقه، کشتیرانی در تنگه هرمز با اختلال روبهرو شده است. این تحولات به نگرانیها درباره امنیت مسیرهای ناوبری در منطقه دامن زده و به رشد قیمت انرژی در بازارهای جهانی انجامیده است.
سپاه پاسداران ۱۳ خرداد در بیانیهای اعلام کرد دشمن چارهای جز پذیرش «قواعد جدید» میدان، بهویژه در زمینه مدیریت جمهوری اسلامی در تنگه هرمز، نخواهد داشت.
نقش مینهای احتمالی در معادلات تنگه هرمز
در هفتههای اخیر، گمانهزنیهای متعددی درباره احتمال مینگذاری در تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی مطرح شده است.
با این حال، شبکه انبیسینیوز ۹ خرداد گزارش داد ارتش آمریکا تاکنون این گمانهزنیها را تایید نکرده است.
بر اساس این گزارش، در جریان عملیات جستوجو با استفاده از پهپادهای زیرآبی، سامانههای رباتیک و هواپیماهای سرنشیندار و بدون سرنشین، برخی اشیای مشابه مین شناسایی شدهاند، اما هیچیک از این موارد تاکنون بهعنوان مین دریایی به تایید قطعی ارتش آمریکا نرسیدهاند.
پیشتر کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا و امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، اعلام کرده بودند این دو کشور قصد دارند رهبری یک ماموریت چندملیتی را بهمنظور تامین امنیت مسیرهای کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز بر عهده بگیرند.
۱۱ خرداد، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نسبت به هرگونه مداخله احتمالی ناتو در تحولات تنگه هرمز هشدار داد و گفت: «هر اقدامی که منجر به پیچیدهتر شدن وضعیت شود، قطعا عاقلانه نیست.»
چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن برای پایان دادن به جنگ، بهدلیل تداوم اختلافات بر سر بحران تنگه هرمز، پرونده هستهای جمهوری اسلامی و مناقشه لبنان با ابهامات جدی روبهرو است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، ۱۲ خرداد اعلام کرد هیات آمریکایی پیشنهادی مبنی بر رفع تحریمها در ازای بازگشایی تنگه هرمز به حکومت ایران ارائه نکرده است.
او بار دیگر تاکید کرد هرگونه رفع تحریم منوط به برچیده شدن برنامه هستهای تهران است.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
بهنوشته رویترز بر اساس تصویری که از مذاکرات بهنقل از منابع آگاه از گفتوگوها به دست آمده، جمهوری اسلامی احتمالا از این جنگ در حالی خارج خواهد شد که اقتصادش بهشدت آسیب دیده و زیرساختهای نظامی و صنعتی آن متحمل خسارات سنگینی شدهاند، اما در مقابل، سلطه نیروهای تندرو سپاه پاسداران بر ساختار قدرت بیش از گذشته تثبیت شده است.
دیپلماتها، مقامهای رسمی و تحلیلگران منطقهای به رویترز گفتهاند حتی اگر بهزودی یادداشت تفاهمی برای پایان جنگ امضا شود، این توافق بیشتر شبیه یک آتشبس موقت خواهد بود تا یک نقطه عطف پایدار و تاریخی.
آنها نتیجه احتمالی را نوعی معامله توصیف کردهاند که هدف آن بازگشایی تنگه هرمز، کاهش فشار اقتصادی بر بازارهای مالی جهان و ایران، و فراهم کردن راهی سیاسی برای خروج دونالد ترامپ از بحران است؛ در حالی که مسائل پیچیدهتر و حلنشده به آینده موکول شدهاند.
دنیس راس، دیپلمات ارشد سابق آمریکایی، به رویترز گفت: «موفقیتهای نظامی تاکتیکی فوقالعادهای به دست آمده، اما هیچ دستاورد راهبردی بنیادینی حاصل نشده است. هیچ پروندهای واقعا بسته نشده است.»
همپوشانی بسیار اندکی
پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند، ترامپ اعلام کرد هدف این عملیات از بین بردن تهدیدهای فوری ناشی از برنامههای هستهای و موشکی جمهور اسلامی است و از مردم ایران خواست کنترل کشور خود را در دست بگیرند.
بر اساس چارچوب توافقی که منابع آگاه از مذاکرات برای رویترز تشریح کردهاند، جمهوری اسلامی محاصره عملی تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت جهان، را متوقف خواهد کرد و در مقابل از طریق آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده یا کاهش محدود تحریمها از کمکهای مالی بهرهمند خواهد شد.
مقامهای جمهوری اسلامی این توافق محدود را راهی برای خریدن زمان، دستیابی به منابع مالی و کنترل خطرات فزاینده داخلی ناشی از وخامت اوضاع اقتصادی میدانند؛ بدون آنکه مجبور شوند درباره مسائل حساستر امتیاز بدهند.
ترامپ نیز که انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر را در نظر دارد، به دنبال عباراتی است که به او اجازه دهد ادعا کند در موضوع برنامه هستهای ایران، بهویژه ذخایر اورانیوم با غنای بالا که برای ساخت سلاح هستهای لازم است، پیشرفت حاصل شده است.
رویترز در گزارش خود تاکید کرده است که حتی در صورت دستیابی به چنین توافقی عوامل اصلی جنگ تقریبا دستنخورده باقی خواهند ماند؛ تهران همچنان از کنار گذاشتن غنیسازی اورانیوم خودداری میکند، آمریکا حاضر نیست تضمینهای امنیتی به تهران بدهد و اسرائیل نیز همچنان مصمم است دشمنی را که تهدیدی وجودی میداند مهار کند.
بهنوشته رویترز، محاسبه جمهوری اسلامی این است که تنها در صورتی میتواند از حملات آینده جلوگیری کند که زرادخانه موشکی، شبکه متحدان منطقهای و توانایی اخلال در جریان انرژی خلیج فارس را حفظ کند.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی، به رویترز گفت: «آنچه ترامپ از نظر سیاسی نیاز دارد و آنچه تهران حاضر است ارائه دهد، شاید در ظاهر به هم نزدیک به نظر برسند، اما همپوشانی میان آنها بسیار ناچیز است.»
او افزود مدل مورد نظر این است که اکنون توافقی حاصل شود و «تمام مسائل دشوار به مرحله دوم موکول شوند»؛ مرحلهای که احتمالا هرگز فرا نخواهد رسید.
آتشبس کوتاهمدت
بهگفته دو منبع منطقهای آگاه از مذاکرات، به نظر میرسد ترامپ در نهایت به یک آتشبس کوتاهمدت، تعهدی مبهم درباره اورانیوم غنیشده و تداوم کنترل ایران بر تنگه هرمز رضایت دهد.
تحلیلگران منطقهای میگویند حتی اگر تنگه بازگشایی شود، فارغ از اینکه سازوکار دریافت عوارض یا هزینه عبور چگونه تنظیم شود، عملا همچنان تحت کنترل تهران باقی خواهد ماند.
بهگفته آنان، واشینگتن تا حد زیادی از تمرکز خود بر نابودی برنامه موشکهای بالستیک ایران دست کشیده است؛ موضوعی که موجب نگرانی اسرائیل و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس شده است.
منابع مذکور میگویند از جمله موانع باقیمانده، اصرار جمهوری اسلامی بر پیوند دادن هر توافقی به توقف حملات اسرائیل علیه حزبالله و همچنین تمایل ترامپ به مدیریت فضای رسانهای پیرامون پرونده هستهای ایران است.
بهگفته این منابع، ترامپ عملا میان مساله لبنان و تنگه هرمز ارتباط برقرار کرده، هرچند در انظار عمومی آن را انکار میکند.
او اسرائیل را تحت فشار قرار داده تا حملات به بیروت و حومه جنوبی آن را متوقف کند، زیرا نگران است هرگونه تشدید تنش در لبنان تلاشها برای دستیابی به توافق درباره تنگه هرمز را نابود کند.
منابع همچنین گفتند جمهوری اسلامی آزادسازی فوری حدود ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران را بخش اصلی هر توافقی میداند و بدون آن حاضر به پیش بردن مذاکرات نخواهد بود.
دیوید شنکر از موسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک گفت ترامپ میخواهد از مقایسه شدن با توافق هستهای سال ۲۰۱۵ دوران باراک اوباما اجتناب کند، اما آزادسازی پولهای ایران دقیقا چنین مقایسهای را به دنبال خواهد داشت.
او گفت: «مطمئن نیستم راهی برای اجتناب از این مقایسه وجود داشته باشد.»
عوامل اصلی جنگ همچنان پابرجا خواهند ماند
ترامپ در سال ۲۰۱۸ آمریکا را از توافق هستهای ۲۰۱۵ خارج کرد؛ توافقی که بر اساس آن جمهوری اسلامی در ازای رفع تحریمها محدودیتهایی را بر برنامه هستهای خود پذیرفته بود.
او آن زمان گفت این توافق نتوانسته از منافع امنیت ملی آمریکا محافظت کند. اکنون ترامپ به دنبال عباراتی است که بدون تشدید جنگ، به او اجازه دهد پیروزی در پرونده هستهای ایران را اعلام کند.
دنیس راس به رویترز گفت: «فکر میکنم ممکن است به متنی برسند که هر طرف آن را به شیوه خودش تفسیر کند. در آن صورت مذاکرات بعدی بسیار پرتنش و دشوار خواهند بود.»
تحلیلگران در عین حال میگویند هرگونه توقف درگیری احتمالا موجب جسورتر شدن سپاه پاسداران خواهد شد.
شنکر گفت: «قبلا آنها قدرت پشت تخت سلطنت بودند، اما حالا خودِ قدرت هستند.»
بهگفته تحلیلگران، توافق موقت همچنین اسرائیل را نگران و ناراضی باقی خواهد گذاشت؛ زیرا رهبران جمهوری اسلامی همچنان جنگ را در چارچوبی کاملا ایدئولوژیک تعریف میکنند و پیام دادهاند که هیچ توافقی قادر به حل ریشههای اصلی این منازعه نیست.
راس در پایان گفت: «برای اسرائیل و جمهوری اسلامی، ممکن است این فصل از جنگ به پایان رسیده باشد، اما خودِ منازعه پایان نخواهد یافت.»
بر اساس بیانیه وزارت خارجه کویت، حملات بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد به تاسیسات حیاتی و همچنین نمایندگیهای دیپلماتیک در این کشور خسارت وارد آورد.
وزارت خارجه کویت حملات «گستاخانه و مکرر» جمهوری اسلامی را محکوم کرد و هشدار داد این اقدامات به تشدید تنشها و بیثباتی در منطقه خواهد انجامید.
این وزارتخانه تاکید کرد کویت حق کامل و ذاتی خود را برای اتخاذ اقدامات مناسب در پاسخ به «تجاوزهای مکرر» حکومت ایران، مطابق با قوانین بینالمللی، محفوظ میدارد.
حمله جمهوری اسلامی به فرودگاه بینالمللی کویت
صبح ۱۳ خرداد، سعود عبدالعزیز العطوان، سخنگوی وزارت دفاع کویت، با انتشار بیانیهای از زخمی شدن چند نفر در حمله پهپادی جمهوری اسلامی به فرودگاه بینالمللی کویت خبر داد.
عطوان اقدام جمهوری اسلامی را «تجاوز جنایتکارانه» خواند و گفت شماری از پهپادهای متخاصم، ساختمان ترمینال مسافری یک فرودگاه کویت را هدف قرار دادند.
به گفته سخنگوی وزارت دفاع کویت، این حمله موجب وارد آمدن خسارات مادی گسترده به ساختمان ترمینال و همچنین جراحت چند نفر شد که خدمات و مراقبتهای پزشکی لازم را دریافت کردهاند.
او تاکید کرد نیروهای مسلح کویت با هماهنگی نهادهای مسئول در حال پیگیری وضعیت هستند، در آمادگی کامل برای مقابله با هرگونه تحول جدید قرار دارند و تمامی تصمیمات لازم را برای حفظ امنیت و ثبات کشور اتخاذ خواهند کرد.
وزارت دفاع کویت همچنین خبر داد سامانههای پدافندی سه موشک بالستیک را که وارد حریم هوایی این کشور شده بودند، رهگیری و سرنگون کردند.
با وجود برقراری آتشبس میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده از ۱۹ فروردین، درگیریهای پراکنده میان دو طرف همچنان ادامه دارد.
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، بامداد ۱۳ خرداد اعلام کرد در پاسخ به اقدامات جمهوری اسلامی، چند فروند موشک بالستیک و پهپاد و یک «ایستگاه کنترل زمینی» در قشم را منهدم کرده است.
ایستگاه کنترل زمینی، مرکز یا مجموعهای از تجهیزات ارتباطی و رایانهای است که برای هدایت، کنترل و دریافت اطلاعات پهپادها و دیگر سامانههای بدون سرنشین به کار میرود.
در سوی دیگر، سپاه پاسداران اعلام کرد در واکنش به حمله به قشم، پایگاههای آمریکا در کویت را هدف حملات موشکی قرار داده است.
سپاه پاسداران همچنین از حمله به مرکز ناوگان پنجم دریایی آمریکا و پایگاه هوایی این کشور در «یکی از کشورهای منطقه» خبر داد.
ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده در بحرین مستقر است.
تعلیق پروازها در فرودگاه کویت
اداره کل هوانوردی کشوری کویت ۱۳ خرداد اعلام کرد در پی حمله جمهوری اسلامی به ترمینال مسافری فرودگاه بینالمللی کویت، طرح اضطراری در این فرودگاه به اجرا درآمده است.
این نهاد تایید کرد در جریان این حمله، خسارات شدیدی به شماری از تاسیسات فرودگاهی وارد شده و چند نفر نیز زخمی شدهاند.
اداره کل هوانوردی کویت همچنین از تعلیق تمامی پروازها تا اطلاع ثانوی خبر داد و گفت پروازها به فرودگاههای جایگزین هدایت شدهاند.
روزنامه الجریده کویت نیز به نقل از منابع رسمی این کشور گزارش داد در حمله پهپادی جمهوری اسلامی، مخازن سوخت فرودگاه کویت هدف قرار گرفتند که باعث وقوع آتشسوزی گسترده در محل شد.
این رسانه به نقل از وزارت دفاع کویت نوشت حمله حکومت ایران «زیرساختهای حیاتی» کشور را نشانه رفته بود.
تهران اغلب حملات خود را با استناد به فعالیت پایگاههای نظامی ایالات متحده در کشورهای منطقه توجیه میکند. این در حالی است که تاسیسات غیرنظامی مانند فرودگاهها و هتلها، از جمله اهداف حملات حکومت ایران از زمان آغاز درگیریها بودهاند.
واکنش بحرین به حملات جمهوری اسلامی
فرماندهی کل نیروی دفاع بحرین ۱۳ خرداد در بیانیهای اعلام کرد جمهوری اسلامی همچنان به اقدامات خصمانه خود «از طریق تجاوزات مستمر با موشکها و پهپادها» ادامه میدهد و به اهداف غیرنظامی در بحرین حمله میکند.
این نهاد هشدار داد بهکارگیری عامدانه موشک و پهپاد برای هدف قرار دادن مناطق غیرنظامی و اموال خصوصی، «نقض آشکار حقوق بینالملل بشردوستانه» محسوب میشود.
فرماندهی کل نیروی دفاع بحرین از همه شهروندان و ساکنان این کشور خواست ضمن رعایت «حداکثر احتیاط»، از نزدیک شدن یا دست زدن به هرگونه شی ناشناس یا مشکوکی که ممکن است در نتیجه حملات جمهوری اسلامی بر جای مانده باشد، خودداری کنند و فورا آن را گزارش دهند.
این نهاد همچنین از رهگیری و انهدام سه موشک و شماری پهپاد خبر داد و تاکید کرد تمامی نیروها و تجهیزات آن در بالاترین سطح آمادگی برای حفاظت از کشور قرار دارند.
این حملات در حالی انجام گرفته است که چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن برای پایان دادن به جنگ، بهدلیل تداوم اختلافات بر سر پرونده هستهای جمهوری اسلامی، بحران تنگه هرمز و مناقشه لبنان همچنان با ابهامات جدی روبهروست.
سپاه پاسداران بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد با انتشار بیانیهای اعلام کرد که در تلافی حمله آمریکا به یک نفتکش ایرانی در حوالی تنگه هرمز، «شناور متعلق به دشمن آمریکایی صهیونی به نام پانایا مورد هدف موشکهای نیروی دریایی سپاه قرار گرفت».
در این بیانیه گفته شده است که آمریکایی یک دکل مخابراتی سپاه را در جنوب جزیره قشم هدف پرتابه های هوایی خود قرار داد و در پاسخ، «پایگاه هوایی و بالگردی آمریکا مستقر در یکی از کشورهای منطقه و همچنین مرکز ناوگان پنجم دریایی آمریکا مورد تهاجم موشکی و پهپادی نیروی هوافضای سپاه قرار گرفتند.»
مرکز فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در مقابل با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس، همه ادعاهای سپاه درباره این حملات را تکذیب کرد.
سنتکام همچنین در بیانیهای اعلام کرد نیروهای آمریکایی چندین موشک بالستیک و پهپاد ایرانی را رهگیری کردند و در پاسخ به تلاشهای جمهوری اسلامی برای حمله به سراسر خاورمیانه، در ۱۲ خرداد، دوم ژوئن، «حملاتی دفاعی» به جزیره قشم انجام دادند.
در این بیانیه گفته شده است که حکومت ایران چندین موشک بالستیک به سمت کشورهای همسایه در منطقه شلیک کرد، اما هیچیک به اهداف مورد نظر خود اصابت نکردند.
بهگفته سنتکام، دو موشک سپاه که به سوی کویت شلیک شده بودند، پیش از رسیدن به هدف یا از مسیر منحرف شدند و یا در میانه راه متلاشی شدند. همچنین سه موشک دیگر که به سمت بحرین پرتاب شده بودند، بلافاصله با سامانههای پدافند هوایی آمریکا و بحرین رهگیری و منهدم شدند.
سنتکام در بیانیه خود گفت اندکی پیش از حملات موشکی، نیروهای آمریکایی سه پهپاد انتحاری را که از سوی جمهوری اسلامی به سمت کشتیهای غیرنظامی در حال عبور قانونی از آبهای منطقه پرتاب شده بودند، سرنگون کردند.
در بیانیه سنتکام گفته شده است که نیروهای آمریکایی همچنین حملاتی دفاعی علیه یک ایستگاه کنترل زمینی نظامی جمهوری اسلامی در جزیره قشم انجام دادند.
سنتکام افزوده است: «در این حملات هیچیک از نیروهای آمریکایی آسیب ندیدند و نیروهای فرماندهی مرکزی ایالات متحده همچنان هوشیارند و در طول آتشبس جاری، برای دفاع در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه و غیرموجه ایران آمادگی کامل دارند.»
ارتش کویت هم بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد بهوقت محلی اعلام کرد که پدافند هوایی این کشور «حملات موشکی و پهپادی دشمن» را رهگیری میکند و از مردم خواست تا دستورالعملهای امنیتی و ایمنی صادر شده از سوی مقامها را رعایت کنند.
ارتش کویت گفت هرگونه صدای انفجاری که شنیده شده، نتیجه رهگیری موشکها بوده است.
وزارت کشور بحرین نیز بامداد چهارشنبه اعلام کرد که آژیر خطر در این کشور به صدا درآمده و از شهروندان و ساکنان این کشور خواست که آرامش خود را حفظ کنند و به نزدیکترین مکان امن بروند.
در همین حال، خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، به نقل از «منابع و ساکنان محلی» گزارش داد که صدای انفجارهایی در منطقه جزیره قشم شنیده شده است.
این خبرگزاری حکومتی افزود: «هنوز ماهیت این صداها بهطور دقیق مشخص نیست و هیچیک از نهادهای رسمی نظامی و انتظامی تا این لحظه درباره علت وقوع این صداها اظهارنظری نکردهاند.»
مهر نوشت که پیگیریهایش «برای کسب اطلاع از ماهیت دقیق این انفجار ادامه دارد.»
در همین حال، ارتش اسرائیل سهشنبه اعلام کرد که در پاسخ به حملات شبانه حزبالله، عملیات مرگباری در جنوب لبنان انجام داده است.
ادامه درگیریها در لبنان
با وجود ادعاهای مربوط به برقراری آتشبس جدید در لبنان، درگیریها صبح سهشنبه ادامه یافت.
اسرائیل حملات خود را به لبنان ادامه داد و سازمان دفاع مدنی لبنان اعلام کرد که در حمله هوایی دوشنبه شب اسرائیل به روستای مروانیه در جنوب لبنان، شش نفر کشته شدند.
زمان دقیق این حمله مشخص نیست.
این سازمان همچنین اعلام کرد که یکی از مراکز آن در شهر نبطیه در جنوب لبنان هدف «حمله مستقیم هوایی اسرائیل» قرار گرفته است.
به گفته این نهاد، ساختمان مرکز و تجهیزات داخل آن آسیب دیدهاند.
ارتش لبنان نیز بعدا گزارش داد که دو سرباز لبنانی در نتیجه حمله یک پهپاد اسرائیلی در نبطیه زخمی شدهاند.
ارتش اسرائیل به شبکه انبیسی گفت که دستکم یک حمله در نبطیه انجام داده اما هدف آن را «زیرساختهای حزبالله» عنوان کرد.
ارتش اسرائیل همچنین اعلام کرد که در طول شب دستکم دو پرتابه را که از لبنان وارد خاک اسرائیل شده بودند رهگیری کرده و هیچ مصدومی گزارش نشده است.
چند ساعت بعد نیز ارتش اعلام کرد آژیرهای هشدار در شمال اسرائیل به صدا درآمده و یک «هدف هوایی مشکوک» در منطقهای که نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان فعالیت میکنند شناسایی شده است.
جنگ با حزبالله و مذاکره با جمهوری اسلامی
درگیری مجدد اسرائیل و حزبالله لبنان اکنون به مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا گره خورده است. پس از آنکه تهران هشدار داد در صورت ادامه و تشدید حملات اسرائیل به حزبالله، از مذاکرات خارج خواهد شد، دونالد ترامپ دوشنبه ۱۱ خرداد پس از گفتوگویی تلفنی با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد که «تمام تیراندازیها متوقف خواهد شد» و مذاکرات با تهران همچنان ادامه دارد.
سفارت لبنان در واشینگتن اعلام کرد که حزبالله با مفاد پیشنهاد آمریکا برای «توقف متقابل حملات» موافقت کرده است؛ پیشنهادی که همچنین اسرائیل را از حمله به بیروت منع میکند.
تهدید اسرائیل برای حمله به بیروت موجب هراس گسترده در پایتخت لبنان شده بود؛ بهویژه پس از آنکه نیروهای اسرائیلی عمیقترین نفوذ خود به خاک لبنان طی ۲۶ سال گذشته را انجام دادند.
در تحولی جداگانه، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، سهشنبه ۱۲ خرداد اعلام کرد که ارتش آمریکا یک نفتکش با پرچم بوتسوانا را که به سمت جزیره خارگ، مهمترین پایانه نفتی ایران، در حرکت بود از کار انداخته است.
بهنوشته سیبیان نیوز این اقدام فشار بیشتری بر آتشبس شکننده میان آمریکا و حکومت ایران وارد میکند.
سنتکام در شبکه ایکس نوشت: «خدمه کشتی به هشدارهای مکرر توجه نکردند و طی ۲۴ ساعت چندین بار از اجرای دستورات نیروهای آمریکایی خودداری کردند.»
این بیانیه افزود: «در نهایت یک هواپیمای آمریکایی با شلیک موشک هلفایر به اتاق موتور کشتی، آن را از کار انداخت و مانع رسیدن نفتکش به ایران شد.»
سنتکام همچنین اعلام کرد که از زمان آغاز محاصره بنادر ایران در ۱۳ آوریل، نیروهای آمریکایی شش کشتی تجاری را از کار انداخته و مسیر حرکت ۱۲۲ کشتی دیگر را تغییر دادهاند.
دولت ترامپ روز سهشنبه تلاش کرد از مسیرهای دیگر نیز فشار بر جمهوری اسلامی را افزایش دهد.
وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیهای اعلام کرد: «ایالات متحده بزرگترین صرافیهای دارایی دیجیتال ایران و مدیران آنها را به دلیل حمایت از فعالیتهای تروریستی رژیم ایران و کمک به دور زدن تحریمها، تحریم میکند.»
