نشریه فارینافرز، در تحلیلی به اختلافات فزاینده میان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و اسرائیل درباره آینده خاورمیانه پرداخته و نوشته است این اختلافات تا آنجا پیش رفته که میتوان از پایان تلاشها برای حفظ و گسترش پیمانهای ابراهیم سخن گفت.
فارینافرز این تحلیل را با یک پرسش آغاز کرده است: «در بهار ۲۰۲۴، جمهوری اسلامی برای نخستینبار بهطور مستقیم به خاک اسرائیل حمله و بیش از ۳۰۰ پهپاد و موشک به سوی دشمن خود شلیک کرد. نیروهای آمریکا، بریتانیا، فرانسه و اردن بهسرعت آنها را رهگیری کردند. پیام برای پایتختهای خلیج فارس روشن بود: وقتی جمهوری اسلامی به اسرائیل حمله کند، پاسخ تحت رهبری آمریکا فوری و جمعی خواهد بود. اما پرسشی ناخوشایند و ناگفته باقی ماند: اگر تهران به کشورهای خلیج فارس حمله کند چه خواهد شد؟»
بهنوشته فارینافرز، اکنون پاسخ این پرسش روشن شده است. زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در ۹ اسفند جنگ خود علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند، جنگی که دولتهای خلیج فارس با آن مخالف بودند، تهران در پاسخ، فرودگاهها، بندرها، تاسیسات نفتی و واحدهای آبشیرینکن این کشورها را هدف قرار داد.
اگرچه نیروهای آمریکایی به رهگیری بخشی از این حملات کمک کردند، اما به اعتبار منطقه بهعنوان پناهگاهی امن برای کسبوکار جهانی آسیب وارد شد،امری که بیتردید هدف حکومت ایران بود. تهران همچنین عملا تنگه هرمز را بست، صادرات بحرین، کویت و قطر را بهطور کامل متوقف کرد و صادرات عمان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی را مختل ساخت.
بهنوشته فارینافرز در حدود یک دهه گذشته، کشورهای خلیج فارس با اتخاذ سه راهبرد امنیت خود را حفظ میکردند: تلاش برای بیطرف نشان دادن خود در درگیریهای مرتبط با ایران، ایجاد روابط دفاعی عمیق با واشینگتن، و حفظ کانالهای ارتباطی با تهران برای جلوگیری از تشدید نظامی. اما اکنون دولتهای خلیج فارس در حال بازنگری، اگر نه کنار گذاشتن، هر سه راهبرد هستند.
بهنوشته فارینافرز این کشورها اکنون همچنین فرضی را که آمریکا و اسرائیل بر آن تکیه داشتند رد میکنند: اینکه کشورهای خلیج فارس میتوانند در یک ساختار امنیتی منطقهای مبتنی بر برتری اسرائیل ادغام شوند، ساختاری که در آن اسرائیل برتری نظامی قاطع بر همسایگان خود داشته باشد، آزادی عمل فرامرزی را حفظ کند و شرایطی را تحمیل کند که دیگران ناچار به پذیرش آن باشند.
چنین ترتیبی برای رهبران آمریکا و اسرائیل منطقی به نظر میرسید. اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس در مخالفت با برنامه هستهای ایران و متحدان بیثباتکننده آن در عراق، لبنان و یمن اشتراک نظر داشتند. همکاری میان آنها میتوانست دشمن مشترکشان را بازدارد.
در ادامه این تحلیل گفته شده است: «اما جنگ کنونی نشان داده که جاهطلبی اسرائیل برای برتری منطقهای، کشورهای خلیج فارس را در معرض خطر قرار میدهد. اسرائیل بیش از حد تمایل دارد برای دستیابی به اهداف خود دست به جنگ پیشدستانه بزند و بیش از حد راحت منافع کشورهای همسایه را نادیده میگیرد. بسیاری از رهبران خلیج فارس اکنون مصمماند راههای جایگزینی برای حفاظت از خود بیابند. ایجاد یک نظم منطقهای جدید آسان نخواهد بود، اما آنها از همین حالا شروع به متنوعسازی تامینکنندگان تسلیحات و شرکای امنیتی خود کردهاند. برای آنکه در سرنوشت خود نقش بیشتری داشته باشند، باید هماهنگی نظامی و دیپلماتیک میان خود را نیز تقویت کنند.»
دشمنِ دشمن من
فارینافرز افزوده توافقهای عادیسازی روابط یکی از ابزارهایی بود که آمریکا برای ادغام کشورهای خلیج فارس در نظمی منطقهای مبتنی بر برتری پایدار اسرائیل به کار گرفت. برای دههها، همه کشورهای خلیج فارس متعهد بودند که تنها در صورت عقبنشینی اسرائیل از سرزمینهای اشغالی فلسطین، آن را به رسمیت بشناسند. در واقع، همه کشورهای عربی این تعهد را با امضای ابتکار صلح عربی در سال ۲۰۰۲ و تایید آن در سالهای بعد تثبیت کردند.
اما در دهه گذشته، برخی کشورهای خلیج فارس روابط خود را با اسرائیل عادی کردند یا به این کار اندیشیدند، بدون آنکه مساله تعیین سرنوشت فلسطینیها را حل کنند، و بدین ترتیب اهرم مهمی را از دست رهبران فلسطینی خارج کردند.
برای کشورهایی مانند امارات، این عادیسازی به معنای دسترسی به فناوریهای پیشرفته نظامی آمریکا و اسرائیل، قراردادهای تجاری با اسرائیل و ادغام عمیقتر در ساختار امنیتی منطقهای واشینگتن بود.
برای نمونه، دولت اول ترامپ موافقت کرد جنگندههای اف-۳۵ را به امارات بفروشد تا توافق عادیسازی با اسرائیل را جذابتر کند. هرچند این معامله در دولت بایدن متوقف شد، اما توافق عادیسازی ادامه یافت. آمریکا همچنین با عربستان سعودی درباره امضای پیمان دفاعی مشروط به عادیسازی روابط با اسرائیل گفتوگو میکرد.
با این حال، حتی کشورهایی که مایل به عادیسازی روابط با اسرائیل بودند نیز هرگز ایده حمایت از برتری اسرائیل را نپذیرفتند. اسرائیل از پیش روابط ضعیفی با بسیاری از کشورهای عربی داشت و واکنش آن به حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، جایگاهش را بیشتر تضعیف کرد.
رهبران خلیج فارس بهشدت خواهان بازگشت شرایط عادی کسبوکار هستند.
برای این رهبران، جنگ ایران تازهترین، و شاید روشنترین، نشانهای است که منافع آنها با اسرائیل همسو نیست. بسیاری معتقدند اسرائیل دولت ترامپ را به حمله به ایران در ۹ اسفند ترغیب کرد و در نهایت کشورهای خلیج فارس را وادار به پرداخت هزینه جنگی کرد که هرگز آن را نمیخواستند.
در ماههای پیش از درگیری، این کشورها به آمریکا توصیه کرده بودند از حمله به جمهوری اسلامی خودداری و بهجای آن مذاکره کند. آنها بهوضوح، چه علنی و چه در کانالهای پشتپرده، اعلام کرده بودند که اجازه نخواهند داد از خاکشان برای این حمله استفاده شود. در واقع، سالها تلاش کرده بودند روابط خود را با تهران بهبود دهند تا از تشدید تنش جلوگیری کنند. برای مثال، ریاض در سال ۲۰۲۳ پس از نزدیک به یک دهه تنش، توافقی برای کاهش تنش با تهران امضا کرد.
اما این تلاشها مانع از حملات جمهوری اسلامی نشد. ظرف چند ساعت از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، تهران همه کشورهای خلیج فارس را هدف قرار داد. از دید تهران، نه نیت این کشورها مهم بود و نه اینکه حملات اولیه از خاک آنها انجام شده یا نه، بلکه جایگاه آنها در یک ساختار امنیتی مهم بود که بهزعم جمهوری اسلامی امکان عملیات آمریکا و اسرائیل را فراهم میکند.
بهنوشته فارینافرز با طولانی شدن جنگ، کشورهای خلیج فارس به سه دسته کلی تقسیم شدند. رویکرد عمان بیش از همه نشاندهنده خویشتنداری است. با وجود حملات جمهوری اسلامی به بندر دقم، مسقط رسما انتخاب رهبر جدید جمهوری اسلامی را تبریک گفت و بیانیهای در محکومیت همه طرفهای درگیر صادر کرد.
در مقابل، امارات که بیشترین حملات را تجربه کرده، به این نتیجه رسیده که تلاشهایش برای بهبود روابط با تهران بیفایده بوده است. این کشور ورود بیشتر دارندگان گذرنامه ایرانی را ممنوع کرده، تمایل خود را برای مشارکت در تلاشهای نظامی آمریکا جهت تامین امنیت تنگه هرمز نشان داده و قصد دارد روابط خود با آمریکا و اسرائیل را تقویت کند. بحرین نیز که روابط خود را با اسرائیل عادی کرده، عمدتا با موضع امارات همسو شده است.
کویت، قطر و عربستان موضعی میان عمان و امارات اتخاذ کردهاند.
فارینافرز افزوده که این اختلافات جدید نیستند، بلکه بازتاب تفاوتهای دیرینه در درک تهدید و میزان ریسکپذیری و همچنین رقابتهای درونی کشورهای حاشیه خلیج فارس هستند. این اختلافات همچنین ناشی از تردیدهای داخلی دولتها درباره مسیر آینده است. رهبران خواهان بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت کسبوکار به حالت عادی هستند، اما همزمان نگراناند که اگر جمهوری اسلامی در وضعیت کنونی باقی بماند، همچنان توان و تمایل حمله به منطقه را خواهد داشت.
بهنوشته فارینافرز، وحدت کشورهای خلیج فارس معمولا در بحرانهای حاد افزایش مییابد، اما بهندرت به همگرایی بلندمدت میانجامد. این بحران جدید پرسشهای عمیقتری درباره امنیت منطقه نسبت به هر زمان دیگری مطرح کرده است.
چندقطبی شدن
در ادامه این تحلیل گفته شده که حملات جمهوری اسلامی میتواند محرکی باشد برای آنکه کشورهای خلیج فارس اختلافات خود را کنار گذارند و ساختار امنیتی مستقلی ایجاد کنند. برای دههها، آنها امنیت خود را در قالب معاملهای با واشینگتن تامین میکردند: تامین انرژی، سرمایه و پایگاههای نظامی در برابر انتظار حمایت امنیتی. آمریکا بحرین، کویت و عربستان را «متحدان اصلی خارج از ناتو» نامیده است. عمان بر اساس توافقی در سال ۱۹۸۰ دسترسی آمریکا به پایگاههای هوایی خود را فراهم کرده است و بحرین نیز میزبان ناوگان پنجم آمریکاست.
پس از حمله اسرائیل به قطر در سال ۲۰۲۵، دولت ترامپ فرمانی اجرایی برای تعهد به دفاع از این کشور صادر کرد. این توافقها اگرچه الزامآور نیستند، اما انتظار حمایت در برابر تهدیدات خارجی را ایجاد کردهاند.
از زمان اعلام سیاست «چرخش به آسیا» از سوی باراک اوباما در سال ۲۰۱۱، کشورهای خلیج فارس نگران کاهش حمایت آمریکا بودهاند. با این حال، هیچ کشور دیگری نمیتواند جایگزین کامل ایالات متحده شود. منطقه همچنان به آمریکا برای تسلیحات، آموزش، فناوری پیشرفته و پشتیبانی نظامی وابسته است.
در نتیجه، پس از پایان درگیریها، کشورهای خلیج فارس گزینههای محدودی خواهند داشت. آنها احتمالا خواستههای جمهوری اسلامی برای برچیدن پایگاههای آمریکا را نخواهند پذیرفت، زیرا در میانمدت گزینه دیگری برای دفاع ندارند و رفتار جمهوری اسلامی نیز نشان داده به حمایت نیاز دارند. در عین حال، بسیاری از آنها سیاست مهار تهاجمیتری در قبال تهران اتخاذ خواهند کرد، اما تمایلی به پیروی از طرحهای اسرائیل برای منطقه ندارند.
بیشتر کشورهای خلیج فارس امنیت خود را بر پایه برتری اسرائیل بنا نخواهند کرد، زیرا آن را دستکم به اندازه ایران تهدیدی جدی میدانند. اقدامات نظامی اسرائیل در سالهای اخیر منطقه را بیثبات کرده و محبوبیت آن را بهشدت کاهش داده است. بسیاری از شهروندان خلیج فارس نیز برتری منطقهای اسرائیل را با حاکمیت خود ناسازگار میدانند.
در عین حال، کشورهای خلیج فارس احتمالا همکاری خود با آمریکا را افزایش خواهند داد، اما آن را تنها ضامن امنیت بلندمدت خود نمیدانند. به همین دلیل، در حال تنوعبخشی به شرکای خود هستند: همکاری با ترکیه، پاکستان، اروپا و حتی چین در حوزههای اقتصادی و فناوری.
باشگاه خلیج فارس
با این حال، همانطور که یک روزنامه عمانی نوشت، اتکا به تضمینهای خارجی و حتی قدرتمند، حاکمیت واقعی امنیتی ایجاد نمیکند. بنابراین، کشورهای خلیج فارس باید همکاری دفاعی میان خود را تقویت کنند: از اشتراکگذاری دادههای راداری تا هماهنگی پدافند هوایی و ذخایر مشترک.
آنها همچنین باید صنایع دفاعی داخلی خود را توسعه دهند. عربستان و امارات گامهایی در این مسیر برداشتهاند، اما همچنان با کمبود موشکهای رهگیر مواجهاند که هنوز تولید داخلی پاسخگوی آن نیست.
بهنوشته فارینافرز واشینگتن سالها ادعا کرده امنیت اسرائیل و کشورهای خلیج فارس مکمل یکدیگر است و عادیسازی روابط به ثبات منجر میشود. اما تحولات اخیر نشان داده این فرض تا چه حد شکننده است. شکاف میان دیدگاه اسرائیل برای خاورمیانه و خواستههای کشورهای عربی بسیار عمیقتر از آن است که بهسادگی پر شود.
آنچه کشورهای خلیج فارس میخواهند، نظمی امنیتی است که منافع آنها را بر اساس شرایط خودشان در نظر بگیرد، نه بهعنوان تابعی از جاهطلبیهای اسرائیل یا ایران.
بهگفته منابع آگاه در تهران، پزشکیان حملات موشکی و پهپادی سپاه به امارات متحده عربی را اقدامی کاملا «غیرمسئولانه» توصیف کرده که بدون اطلاع و هماهنگی با دولت انجام شده است.
مسعود پزشکیان این رویکرد سپاه پاسداران در تشدید تنش با کشورهای منطقه را «جنون» نامیده و نسبت به پیامدهای جبرانناپذیر آن هشدار داده است.
در پی وخامت اوضاع و احتمال ورود مجدد کشور به جنگ، مسعود پزشکیان درخواست ملاقاتی فوری و اضطراری با مجتبی خامنهای را ارائه کرده تا از او بخواهد حملات سپاه پاسداران به کشورهای خلیج فارس را متوقف و از تکرار آن جلوگیری کند.
پزشکیان قصد دارد در این نشست تاکید کند که هنوز فرصت کوتاهی برای نجات توافق آتشبس از طریق اقدام دیپلماتیک فوری باقی مانده و او باید اجازه داشته باشد میانجیهای بینالمللی را از آمادگی تهران برای بازگشت به میز مذاکره مطلع کند.
منابع نزدیک به نهاد ریاستجمهوری در تهران به ایراناینترنشنال گفتهاند که پزشکیان بهشدت نگران واکنشهای احتمالی بینالمللی است و بر این باور است که کشور به هیچ عنوان توانایی ورود به یک جنگ تمامعیار و جدید را ندارد.
او هشدار داده است که تداوم این حملات خودسرانه، حملات متقابل سنگین آمریکا به تاسیسات حیاتی انرژی و زیرساختهای اقتصادی ایران را به دنبال خواهد داشت؛ اتفاقی که به گفته او منجر به ویرانی کامل کشور و فروپاشی غیرقابل بازگشت معیشت مردم خواهد شد.
این بنبست سیاسی در حالی شکل گرفته که ناظران معتقدند مدیریت دوگانه در میدان جنگ، جمهوری اسلامی را در آستانه یک انتحار نظامی قرار داده است.
پیش از این نیز ایراناینترنشنال در گزارشهایی اختصاصی از اختلاف شدید در سطوح بالای رهبری جمهوری اسلامی خبر داده بود.
دو منبع آگاه ۱۰ اردیبهشت به ایراناینترنشنال گغتند که مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، از نحوه پیشبرد دیپلماسی جمهوری اسلامی، بهویژه مذاکرات هستهای، از سوی عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، ناراضیاند و خواستار برکناری او هستند.
این منابع که در جریان گفتوگوهای جاری میان روسای قوه مجریه و مقننه قرار دارند، به ایراناینترنشنال گفتند پزشکیان و قالیباف معتقدند وزیر امور خارجه در هفتههای گذشته، به جای ایفای نقش خود بهعنوان یکی از وزیران که باید مجری سیاستهای دولت باشد، بیشتر در جایگاه دستیار احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران، ظاهر شده است.
به گفته این منابع، عراقچی در دو هفته گذشته بدون اطلاع پزشکیان، در هماهنگی کامل با وحیدی و بر اساس دستورالعملهای او عمل کرده است.
این روند، نارضایتی شدید پزشکیان را در پی داشته و او به نزدیکان خود گفته است در صورت ادامه این وضعیت، عراقچی را از سمت خود برکنار خواهد کرد.
پیشتر نیز خبرهایی از بروز اختلاف میان مقامهای جمهوری اسلامی منتشر شده بود. هشتم فروردین گزارشهایی از بروز اختلافهای جدی میان پزشکیان و احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران که گفته میشود اکنون فرد شماره یک این نهاد است، منتشر شده بود.
منابع آگاه در گفتوگو ایراناینترنشنال «نحوه مدیریت جنگ و پیامدهای مخرب آن بر معیشت مردم و اقتصاد کشور» را ریشه این اختلافها خواندند.
سه روز بعد، گزارشهایی درباره نارضایتی پزشکیان از قرار گرفتن در یک «بنبست کامل سیاسی» و اینکه حتی اختیار انتصاب مقامهای کشتهشده دولت در جریان جنگ نیز از او سلب شده است، منتشر شد.
بر اساس این گزارش، گفته میشود وحیدی بهصراحت اعلام کرده است که به دلیل شرایط بحرانی جنگ، تمامی پستهای کلیدی و حساس مدیریتی باید تا اطلاع ثانوی بهطور مستقیم از سوی سپاه پاسداران انتخاب و اداره شوند.
در یکی از آخرین تحولات، ۲۶۱ نفر از نمایندگان مجلس در بیانیهای حمایت خود را از هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، بهویژه قالیباف اعلام کردند و گفتند که با وجود ترورهای «سنگین» و تهدیدها، تصمیمسازی و تصمیمگیری در سطوح مختلف مدیریتی کشور در حال انجام است.
این نمایندگان مجلس در بیانیه خود نوشتند: «جنگ نظامی در حال ورود به مرحلهای پیچیده شامل اقدامات سیاسی، اقتصادی، امنیتی و جنگ روانی و رسانهای است و در دوره جدید جنگ، دشمن به دنبال ایجاد شکاف در جبهه میدان، خیابان و دیپلماسی میان کارگزاران نظام و مردم است.»
سه روز پیش از انتشار این بیانیه، ایراناینترنشنال در گزارشی اختصاصی به نقل از منابع آگاه در ایران از استعفای قالیباف از ریاست هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی در پی توبیخ به دلیل تلاش برای گنجاندن مساله انرژی هستهای در مذاکرات خبر داد.
در آن گزارش به این اشاره شده بود که عراقچی در آستانه آخرین سفر خود به پاکستان با هدف رساندن پیام جمهوری اسلامی به مقامهای پاکستانی، تلاش میکند با کنار رفتن قالیباف، مسئولیت هدایت مذاکرات را بر عهده بگیرد.
در آن هنگام و پس از جنگ ۱۲ روزه تحلیلگران برآورد کرده بودند حمله آمریکا و اسرائیل این جدول زمانی را تا حدود یک سال به عقب رانده است.
بهگفته این منابع، ارزیابیها از برنامه هستهای تهران حتی پس از دو ماه جنگی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تا حدی با هدف جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به بمب هستهای آغاز کرد، در مجموع بدون تغییر باقی مانده است.
حملات اخیر آمریکا و اسرائیل که از ۹ اسفند آغاز شد، عمدتا بر اهداف نظامی متعارف متمرکز بوده، هرچند اسرائیل شماری از تاسیسات مهم هستهای را هدف قرار داده است.
ثابت ماندن این جدول زمانی نشان میدهد که برای ایجاد اختلال جدی در برنامه هستهای تهران، احتمالا لازم است ذخایر باقیمانده اورانیوم با غنای بالا، نابود یا از ایران خارج شود.
این جنگ پس از آنکه آمریکا و جمهوری اسلامی در ۷ آوریل بر سر آتشبس برای پیگیری صلح توافق کردند، متوقف شده است. با این حال، تنشها همچنان بالاست، زیرا دو طرف بهشدت دچار اختلاف هستند و تهران نیز با ایجاد اختلال در تردد در تنگه هرمز، راه انتقال ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت را مسدود کرده و به بحران جهانی انرژی دامن زده است.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، بهطور علنی گفته است هدف واشینگتن این است که از طریق مذاکرات جاری با تهران، اطمینان حاصل کند ایران به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند.
دو منبع آگاه که خواستند نامشان فاش نشود، به رویترز گفتند نهادهای اطلاعاتی آمریکا پیش از جنگ ۱۲روزه ماه ژوئن به این نتیجه رسیده بودند که تهران احتمالا میتواند در حدود سه تا شش ماه اورانیوم با غنای تسلیحاتی کافی برای ساخت یک بمب تولید کند و یک سلاح هستهای بسازد.
پس از جنگ ۱۲ روزه که در جریان آن آمریکا مجتمعهای هستهای نطنز، فردو و اصفهان را هدف قرار داد، برآوردهای اطلاعاتی آمریکا این بازه زمانی را به حدود ۹ ماه تا یک سال افزایش داد.
این حملات به سه تاسیسات غنیسازی شناختهشده فعال در آن زمان بهشدت آسیب رساند یا آنها را نابود کرد با این حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی نتوانسته محل نگهداری حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد را تایید کند. این نهاد معتقد است حدود نیمی از این مواد در یک مجموعه تونلی زیرزمینی در مرکز تحقیقات هستهای اصفهان ذخیره شده، اما از زمان تعلیق بازرسیها نتوانسته این موضوع را تأیید کند.
این آژانس برآورد میکند کل ذخایر اورانیوم غنیشده ایران در صورت غنیسازی بیشتر برای ساخت ۱۰ بمب کافی خواهد بود.
اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، به رویترز گفت: «در حالی که عملیات چکش نیمهشب تاسیسات هستهای ایران را نابود کرد، عملیات خشم حماسی با از کار انداختن پایگاههای صنعتی-دفاعی ایران، که پیشتر از آنها بهعنوان سپری محافظ برای برنامه هستهای آن استفاده میشد، این موفقیت را تکمیل کرد.»
او افزود: «رییسجمهوری ترامپ مدتهاست روشن کرده که ایران هرگز نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند. او بلوف نمیزند.»
دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا به درخواست رویترز برای اظهار نظر پاسخ نداد.
متوقف کردن برنامه هستهای تهران، هدف کلیدی آمریکا
مقامات آمریکایی، از جمله ترامپ، بارها تاکید کردهاند که نابودی برنامه هستهای ایران یکی از اهداف اصلی جنگ است.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، دوم مارس در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هرگز نباید اجازه داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. این هدف این عملیات است.»
به گفته منابع، ثابت ماندن برآوردها تا حدی بهدلیل تمرکز کارزار نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل است.
در حالی که اسرائیل اهداف مرتبط با برنامه هستهای—از جمله یک تاسیسات فرآوری اورانیوم را در اواخر ماه مارس هدف قرار داد، حملات آمریکا بیشتر بر توانمندیهای نظامی متعارف، رهبری جمهوری اسلامی و زیرساختهای صنعتی-نظامی آن متمرکز بوده است.
برخی تحلیلگران میگویند نبود اهداف هستهای عمده که بتوان آنها را بهراحتی و با اطمینان نابود کرد، نیز میتواند دلیل ثابت ماندن این ارزیابیها باشد.
اریک بروئر، تحلیلگر ارشد پیشین اطلاعاتی آمریکا که ارزیابی برنامه هستهای ایران را هدایت کرده بود، به رویترز گفت تعجبآور نیست که این برآوردها تغییر نکرده، زیرا حملات اخیر آمریکا بر اهداف هستهای متمرکز نبوده است.
او گفت: «تا جایی که میدانیم، ایران هنوز تمام مواد هستهای خود را در اختیار دارد. این مواد احتمالا در سایتهای عمیق زیرزمینی قرار دارند که مهمات آمریکا قادر به نفوذ به آنها نیست.»
در هفتههای اخیر، مقامات آمریکایی گزینههای پرخطری را بررسی کردهاند که میتواند بهطور قابلتوجهی برنامه هستهای ایران را مختل کند؛ از جمله عملیات زمینی برای بازیابی ذخایر اورانیوم غنیشده که گمان میرود در مجموعه تونلی اصفهان نگهداری میشود.
جمهوری اسلامی بارها تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای را رد کرده است. نهادهای اطلاعاتی آمریکا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی میگویند تهران در سال ۲۰۰۳ برنامه توسعه کلاهک هستهای را متوقف کرده، هرچند برخی کارشناسان و اسرائیل معتقدند بخشهایی از این برنامه بهطور مخفیانه حفظ شده است.
تاثیر احتمالی ترور دانشمندان
کارشناسان میگویند ارزیابی دقیق توان هستهای ایران، حتی برای پیشرفتهترین سرویسهای اطلاعاتی جهان دشوار است.
چند نهاد اطلاعاتی آمریکا بهطور مستقل برنامه هستهای ایران را بررسی کردهاند و اگرچه درباره توانایی تهران برای ساخت سلاح هستهای اجماع نسبی وجود دارد، ارزیابیهای متفاوتی نیز مطرح میشود.
ممکن است برنامه هستهای ایران بیش از آنچه این برآوردها نشان میدهد عقب افتاده باشد.
برخی مقامات، از جمله مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، استدلال کردهاند که حملات آمریکا به سامانههای پدافند هوایی ایران تهدید هستهای را کاهش داده، زیرا توان دفاعی ایران برای محافظت از تاسیسات هستهای در صورت حرکت سریع بهسوی تسلیحاتی شدن تضعیف شده است.
همچنین ترور دانشمندان هستهای برجسته ایران از سوی اسرائیل نیز تاثیرگذار بوده است.
دیوید آلبرایت، بازرس پیشین هستهای سازمان ملل و مدیر موسسه علوم و امنیت بینالمللی، به رویترز گفت این ترورها عدمقطعیت قابلتوجهی به توان ایران برای ساخت یک بمب کارآمد اضافه کرده است.
او گفت: «همه موافقاند که دانش را نمیتوان بمباران کرد، اما مهارت عملی را میتوان از بین برد.»
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۱۴ اردیبهشت در گزارشی نوشت که اقدامات حزبالله، پیامدهای سیاسی قابل توجهی نیز به همراه داشته است: در بیروت، مخالفتها با وضعیت حزبالله بهعنوان یک گروه مسلح تشدید شد.
رقیبان داخلی، این گروه را عامل قرار گرفتن لبنان در معرض جنگهای مکرر با اسرائیل میدانند.
فروردین ۱۴۰۵، دولت لبنان برای نخستین بار در چند دهه گذشته، وارد گفتوگوهای مستقیم با اسرائیل شد. تصمیمی که حزبالله بهشدت با آن مخالفت کرد.
با این حال، بیش از ۱۰ مقام حزبالله گفتند این گروه همچنان فرصتی برای تغییر شرایط میبیند؛ از جمله از طریق همراستایی با تهران در جنگ با اسرائیل و آمریکا.
گروه مسلح شیعه حزبالله که در سال ۱۹۸۲ (۱۳۶۱) بهوسیله سپاه پاسداران تاسیس شد، دو روز پس از آغاز درگیریها با جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، وارد جنگ شد.
به گفته منابع مطلع، هدف این است که موضوع لبنان وارد دستور کار مذاکرات آمریکا و حکومت ایران شود و فشار تهران، به آتشبس قویتری بینجامد.
خسارتهای سنگین و تلاش برای بازسازی
حزبالله در جنگ قبلی ضربات سنگینی متحمل شد؛ از جمله کشته شدن حسن نصرالله، دبیرکل پیشین این گروه و حدود پنج هزار نیروی آن و تضعیف نفوذش در دولت لبنان.
با این حال، این گروه که با کمک تهران دوباره مسلح شد، با تاکتیکهای جدید و پهپادها، پس از یک آتشبس شکننده ۱۵ماهه، بار دیگر وارد درگیری شد.
ابراهیم الموسوی، نماینده حزبالله، گفت که این گروه در پی «شکستن چرخهای» است که به گفته او، در آن اسرائیل بدون گرفتن پاسخ، حمله میکند.
او با اذعان به تلفات حزبالله گفت در شرایطی که «کرامت و حاکمیت» مطرح است، محاسبه تعداد کشتهها اولویت ندارد.
رویترز نوشت که دفتر رسانهای حزبالله، آمار کشته شدن چند هزار نیروی خود را رد کرد.
تلفات و فشار بر جامعه
وزارت بهداشت لبنان اعلام کرد از ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون بیش از دو هزار و ۶۰۰ نفر در این کشور کشته شدهاند.
این آمار تفکیکی میان غیرنظامیان و نیروهای نظامی قائل نشده است.
منابعی گفتند تلفات حزبالله در این آمار لحاظ نشده و ممکن است به چند هزار نفر برسد.
در جنوب بیروت، پس از آتشبس ۲۷ فروردین ۱۴۰۵، دهها قبر تازه با پیکر نیروهای کشتهشده پر شد و در روستای یاطر، مرگ ۳۴ نیروی حزبالله ثبت شده است.
جامعه شیعه لبنان بیشترین آسیب را دیده و بسیاری به مناطق دیگر پناه بردهاند. جایی که برخی حزبالله را مسئول جنگ میدانند.
ادامه درگیری و بنبست سیاسی
اسرائیل اکنون حضور خود را در منطقهای تا عمق حدود ۱۰ کیلومتری لبنان تثبیت کرده و میگوید هدفش جلوگیری از حملات حزبالله است.
یک مقام اسرائیلی گفت حزبالله با حمله در ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ آتشبس را نقض کرد و اسرائیل قصد دارد تهدید را از میان بردارد.
ارتش اسرائیل از شلیک صدها راکت و پهپاد از سوی حزبالله خبر داده و کشته شدن ۱۷ نظامی خود را اعلام کرده است.
حزبالله نیز آتشبس فروردین ۱۴۰۵ را بیمعنا دانسته و به حملات ادامه داده است.
نقش ایران و چشمانداز مذاکرات
یک دیپلمات، اقدامات حزبالله لبنان را «خطرآفرینی بزرگ» و در عین حال تلاشی برای نقش داشتن در راهحل آینده تنشها میان آمریکا و اسرائیل و جمهوری اسلامی توصیف کرد.
تهران خواستار گنجاندن موضوع حزبالله در هر توافقی شده، اما دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، گفته است توافق با حکومت ایران، به لبنان «مرتبط نخواهد بود».
برخی مقامهای غربی نیز احتمال دادهاند توافقی حاصل شود که شامل لبنان نباشد.
اختلاف بر سر خلع سلاح
حزبالله میگوید به جمهوری اسلامی «اعتماد کامل» دارد و تهران، متحدانش را معامله نخواهد کرد.
در مقابل، آمریکا بر حق دفاع اسرائیل تاکید کرده و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، خلع سلاح حزبالله را «شرط صلح» دانسته است.
حزبالله این موضوع را رد کرده و آن را به گفتوگوی ملی موکول کرده است.
مقامهای لبنانی هشدار دادهاند تلاش برای خلع سلاح اجباری میتواند به درگیری داخلی منجر شود.
در همین حال، مقامهای لبنان معتقدند گفتوگوهای مستقیم با اسرائیل با میانجیگری آمریکا بهترین مسیر برای دستیابی به آتشبس پایدار و خروج نیروهای اسرائیلی است.
