ساخت‌وساز در قلب میراث جهانی؛ اعلام وضعیت خطر فوق‌العاده جدی برای جنگل‌های هیرکانی

در روزهای اخیر،‌ فعالان محیط زیست و شماری از ساکنان محلی نسبت به آغاز عملیات ساخت‌وساز و جاده‌سازی در نزدیکی روستای سرک، واقع در مسیر پونل به خلخال در استان گیلان، ابراز نگرانی کرده‌اند؛ منطقه‌ای که در محدوده جنگل‌های هیرکانی قرار دارد و به‌عنوان میراث طبیعی جهانی در فهرست یونسکو ثبت شده است.

روستای سرک، که تنها چند خانوار در آن زندگی می‌کنند، سال‌هاست با حداقل زیرساخت‌ها و از طریق یک پل چوبی با مناطق اطراف در ارتباط بوده است. با این حال، به گفته ساکنان محلی و تصاویر منتشر‌شده در شبکه‌های اجتماعی، طی هفته‌های اخیر ماشین‌آلات سنگین راه‌سازی وارد منطقه شده و برداشت خاک، کوه‌بُری و قطع درختان کهنسال آغاز شده است؛ اقداماتی که به باور فعالان محیط زیست، نشانه‌ای روشن از تغییر کاربری زمین در یکی از حساس‌ترین اکوسیستم‌های شمال ایران است.

پروژه «بهشت»؛ ویلایی‌سازی در دل جنگل با هدف سود سرمایه‌گذاران
این اقدامات مربوط به پروژه‌ای است که قرار است یک شهرک ویلایی شامل یک مجموعه مسکونی متشکل از ۱۸ قطعه زمین ۸۰۰ متری در منطقه‌ای ییلاقی، جنگلی و خوش‌آب‌وهوا را احداث کند؛ منطقه‌ای که به گفته سرمایه‌گذاران این پروژه، به دریای خزر نزدیک است اما به دلیل موقعیت جغرافیایی، رطوبت نواحی ساحلی را ندارد. گردانندگان این پروژه، شهروندان سایر مناطق ایران، به‌ویژه مناطق با بحران کم‌آبی، را تشویق می‌کنند تا با خرید این اراضی و بهره‌برداری از زمین‌های حاصلخیز کشاورزی و منابع آب شیرین منطقه، خود را از مشکلات آبی آینده، برهانند.

بر اساس اطلاعات منابع آگاه، احداث جاده در این منطقه با هدف ایجاد مبنای حقوقی برای صدور مجوزهای بعدی در دستور کار قرار گرفته است؛ به این معنا که پس از احداث مسیر دسترسی، ساخت‌وسازها با استناد به «قرار گرفتن در حریم جاده» توجیه شده و امکان گسترش پروژه فراهم می‌شود.

فشار بر بومیان، امتیاز برای سرمایه‌گذاران
ساکنان محلی می‌گویند در حالی که بهره‌برداری سنتی آن‌ها از جنگل‌ها، از جمله استفاده از چوب، با محدودیت‌های قانونی و مجوزهای سخت‌گیرانه مواجه است، مشخص نیست چگونه پروژه‌های بزرگ ساختمانی اجازه فعالیت در چنین مناطق حساسی را دریافت می‌کنند.

کارشناسان محیط زیست همچنین هشدار می‌دهند توسعه شهرک‌های ویلایی در شمال کشور می‌تواند به انتقال جمعیت از مناطق مرکزی و کم‌آب ایران به این نواحی منجر شود؛ روندی که در بلندمدت حتی مناطق پرآب را نیز با بحران بی‌آبی، افزایش زباله و فشار مضاعف بر اکوسیستم مواجه خواهد کرد.

نامه به یونسکو و درخواست اقدام فوری
هم‌زمان با این تحولات، جمعی از فعالان و متخصصان در حوزه محیط زیست با ارسال نامه‌ای سرگشاده به مرکز میراث جهانی یونسکو، نسبت به آنچه «تخریب برنامه‌ریزی‌شده جنگل‌های هیرکانی» خوانده‌اند هشدار داده‌اند.

در این نامه، که نسخه‌هایی از آن برای مدیرکل یونسکو و دفتر منطقه‌ای این سازمان در تهران ارسال شده، با اشاره به فعالیت‌های غیرقانونی جاده‌سازی و ساخت‌وساز با ماشین‌آلات سنگین در این منطقه، وضعیت جنگل‌های هیرکانی را «فوق‌العاده بحرانی» توصیف کرده است. نویسندگان نامه تاکید کرده‌اند این تخریب‌ها محدود به استان گیلان نیست و شامل بخش‌هایی از مازندران و گلستان هم می‌شود؛ طبق این نامه این روندی است که طی دهه‌های گذشته ادامه داشته و پس از برگزاری همایشی به نام «گیلان، پایتخت ساخت‌وساز»، با نفوذ برخی افراد خاص شتاب گرفته است.

فعالان محیط زیست در این نامه از یونسکو خواسته‌اند با اعزام فوری هیات حقیقت‌یاب، صدور بیانیه رسمی در محکومیت این اقدامات، اعمال فشارهای بین‌المللی و بررسی قرار‌دادن جنگل‌های هیرکانی در فهرست «میراث جهانی در خطر»، مانع تداوم این روند شوند.

جنگل‌های هیرکانی، مجموعه‌ای بی‌نظیر از جنگل‌ها در طول ساحل دریای خزر در ایران و جمهوری آذربایجان، قدمتی بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال دارند و میزبان بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی، ۱۸۰ گونه پرنده و ۵۸ گونه پستاندار هستند. این جنگل‌ها در سال ۱۳۹۸ در فهرست جهانی یونسکو ثبت شدند.

بر اساس اعلام یونسکو دسترسی عمومی و استفاده از این منطقه به‌طور قانونی تنظیم شده و بهره‌برداری‌هایی مانند قطع درخت، چرای دام، شکار و سایر فعالیت‌هایی که ممکن است به میراث آسیب برسانند، در تمامی بخش‌ها ممنوع یا به‌شدت محدود است.

سکوت مقام‌های رسمی
با وجود حساسیت بین‌المللی این منطقه، تا زمان تنظیم این گزارش، مقام‌های رسمی استان گیلان، سازمان منابع طبیعی و دیگر نهادهای مسئول واکنش رسمی و شفافی به گزارش‌ها درباره قطع درختان، جاده‌سازی و تغییر کاربری زمین در محدوده روستای سرک منتشر نکرده‌اند؛ سکوتی که به گفته فعالان محیط زیست، نگرانی‌ها درباره آینده یکی از کهن‌ترین جنگل‌های جهان را دوچندان کرده است.

برخورد امنیتی با فعالان محیط زیست
نگرانی‌ها درباره آینده جنگل‌های هیرکانی در صورتی افزایش یافته که هرگونه اطلاع‌رسانی درباره این پرو‌ژه‌ها که از رانت حکومتی استفاده می‌کنند،‌ می‌تواند برای ساکنان این منطقه و فعالان محیط زیست بسیار پرهزینه و مخاطره‌‌آمیز باشد. حکومت در ایران، همواره با فعالان و کارشناسان معترضِ محیط‌‌زیست برخوردی امنیتی داشته؛ تجمعات اعتراضی شهروندان با ضرب و شتم، سرکوب‌ شده‌اند. فعالان محیط‌زیست در صورت اعتراض به پروژه‌های عمرانی یا زیست‌محیطی، با احضار، تهدید و ارعاب مواجه شده‌اند و در برخی موارد نیز به احکام حبس طولانی‌مدت محکوم شده‌اند. از دهه ۷۰ شمسی، نهادهای امنیتی و سیستم قضایی جمهوری اسلامی، ‌فعالان محیط زیست معترض را با اتهاماتی مانند «فعالیت تبلیغی علیه نظام»، «نشر اکاذیب» و حتی «جاسوسی» محاکمه کرده‌‌اند.

میراث جهانی ایران نیازمند حمایت سازمان‌ها و چهره‌های بین‌المللی
جنگل‌های هیرکانی نه تنها میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث جهانی به شمار می‌روند. ادامه روند ساخت‌وساز و تغییر کاربری زمین، بدون پاسخ شفاف مسئولان و در سایه فشارهای حکومتی بر فعالان محیط زیست و بومیان، خطر تخریب جبران‌ناپذیر این اکوسیستم باستانی را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، اطلاع‌رسانی گسترده و جلب حمایت‌های بین‌المللی می‌تواند، مانع نابودی کامل بخشی از تاریخ طبیعی ایران و جهان شوند.