روزنامهنگار و مستندساز ایرانی-کانادایی
رومن گافمن، رییس جدید موساد، سهشنبه ۱۲ خرداد در مراسم آغاز کار رسمی خود تاکید کرد کارزار اسرائیل علیه تهران هنوز پایان نیافته است. چند کارشناس به ایراناینترنشنال گفتند گافمن فردی بسیار سختگیر و سرسخت در قبال جمهوری اسلامی است و انتظار میرود مسیر کنونی در قبال تهران تشدید شود.
رییس پیشین موساد و نخستوزیر اسرائیل نیز در این مراسم، آشکارا از تغییر رژیم در ایران به عنوان هدفی دستیافتنی سخن گفتند.
گافمن در مراسم معارفه خود متعهد شد که عملیات پنهانی موساد علیه جمهوری اسلامی و متحدانش را ادامه دهد.
او گفت اقدامات اسرائیل علیه رژیم ایران و شبکه منطقهای آن، توازن قدرت در خاورمیانه را تغییر داده است.
گافمن افزود: «اما کار هنوز تمام نشده است. قلب موساد در عملیات مخفیانه علیه اهدافش میتپد. ما به هر قیمتی از این ماموریت محافظت خواهیم کرد.»
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز گفت نظام حاکم بر ایران سرانجام از میان خواهد رفت.
او اظهار داشت: «این رژیم تروریستی که سرنوشتش محو شدن از جهان است، و ما به تحقق این سرنوشت کمک خواهیم کرد، دیگر هرگز ما را با بمبهای هستهای و هزاران موشک بالستیک مرگبار تهدید نخواهد کرد.»
دیوید بارنئا، رییس پیشین موساد، نیز در مراسم خداحافظی خود تغییر رژیم در تهران را هدفی ممکن توصیف کرد.
بارنئا گفت: «تغییر رژیم در ایران یک هدف ممکن و دستیافتنی است. این ماموریتی شدنی است و روشن است که تحقق آن به عزم، صبر و پایبندی به هدف نیاز دارد.»
یک نظامی در رأس موساد
برخلاف چند رییس پیشین موساد، گافمن یک افسر حرفهای اطلاعاتی نیست. او در سال ۱۹۷۶ در بلاروس، زمانی که بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود، متولد شد و در سال ۱۹۹۰ همراه خانوادهاش به اسرائیل مهاجرت کرد.
گافمن مسیر حرفهای خود را در ارتش طی کرد و پیش از انتصاب به ریاست موساد، به عنوان دبیر نظامی نتانیاهو فعالیت میکرد.
انتصاب او در اسرائیل بحثبرانگیز بوده است؛ زیرا برخلاف سنت معمول، از درون ساختار حرفهای موساد برنخاسته است.
حامیانش او را فرماندهی باتجربه و آزموده در میدان نبرد میدانند که تجربه مستقیم مقابله با حکومت ایران و نیروهای وابسته به آن را دارد، اما منتقدان میپرسند آیا باید فردی که از نزدیکان نتانیاهو محسوب میشود و سابقه کلاسیک اطلاعاتی ندارد، هدایت مهمترین سازمان جاسوسی اسرائیل را بر عهده بگیرد؟
شهرت به شجاعت شخصی
گافمن همچنین به شجاعت فردی شهرت دارد. الکس وینستون، دبیر اخبار روزنامه اورشلیمپست، در گفتوگو با ایراناینترنشنال گفت: «او آدم بسیار شجاعی است.»
وینستون به اقدامات گافمن در هفتم اکتبر اشاره کرد؛ زمانی که پس از اطلاع از حملات حماس، فورا خود را به منطقه نبرد رساند.
تصاویر دوربینهای امنیتی که بعدا منتشر شد، او را در حال نبرد با نیروهای حماس در یکی از تقاطعهای جنوب اسرائیل نشان میداد؛ جایی که مجروح شد و برای درمان به عقب منتقل گردید.
وینستون گفت: «او واقعا سوار ماشینش شد و مستقیم رفت تا با نیروهای حماس بجنگد.»
با وجود پرسشها درباره انتصابش، وینستون معتقد است سالها خدمت نظامی و تجربه میدانی، گافمن را برای این مسئولیت آماده کرده است.
او افزود: «سرنوشت اسرائیلیها و یهودیان سراسر جهان اکنون در دستان او قرار دارد.»
این انتصاب برای جمهوری اسلامی چه معنایی دارد؟
برای تحلیلگران اسرائیلی که مسائل ایران را دنبال میکنند، انتصاب گافمن به معنای تداوم مسیر فعلی و شاید حتی تشدید آن است.
بن سبطی، پژوهشگر مسائل ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)، به ایراناینترنشنال گفت: «رومن گافمن فردی بسیار سختگیر و سرسخت در قبال جمهوری اسلامی است.»
سبطی معتقد است رشد و پرورش گافمن در اتحاد جماهیر شوروی سابق، نگاه او به حکومتهای اقتدارگرا را شکل داده است.
او گفت: «نباید فراموش کنیم که او از روسیه آمده و دوران کودکی و فرهنگش پر از تجربه زندگی در اتحاد شوروی بوده؛ چیزی که از نظر او شباهت زیادی به حکومت ایران دارد.»
بهگفته سبطی، سالهای حضور گافمن در مقام دبیر نظامی نتانیاهو باعث شده او شناختی کمنظیر از راهبرد اسرائیل در قبال ایران پیدا کند.
او افزود: «شاید گافمن بیش از هر فرد دیگری درباره عملیاتها، نحوه تفکر ایرانیها و اقداماتی که اسرائیل باید انجام دهد اطلاع داشته باشد.»
تمرکز بر برنامه هستهای، موشکی و نیروهای نیابتی
بهگفته سبطی انتظار میرود گافمن نه تنها بر برنامه هستهای و موشکی جمهوری اسلامی، بلکه بر شبکه نیروهای نیابتی تهران در منطقه، بهویژه حزبالله، تمرکز ویژهای داشته باشد.
او با استفاده از یک اصطلاح عبری گفت: «او چاقو را بین دندانهایش گرفته است.»
این پژوهشگر پیشبینی کرد رییس جدید موساد تلاش خواهد کرد عملیات مخفیانه، جمعآوری اطلاعات و جذب عوامل را گسترش و فشار بر فعالیتهای منطقهای و شبکههای مالی جمهوری اسلامی را افزایش دهد.
سبطی افزود همچنین انتظار میرود گافمن تمرکز ویژهای بر مقابله با حزبالله و مختل کردن شبکه نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی در سراسر منطقه داشته باشد.
وینستون نیز معتقد است مقابله با تهران و جلوگیری از بازسازی نفوذ منطقهای آن همچنان اولویت اصلی موساد خواهد بود.
او گفت: «ما قطعا باید با این مشکل مقابله کنیم. این مهمترین اولویت است.»
دبیر اخبار روزنامه اورشلیمپست افزود: «این هدف و اولویت گافمن نیز خواهد بود.»
موساد از نگاه برخی ایرانیان
برای شماری از ایرانیان، موساد دیگر صرفا یک سازمان اطلاعاتی نیست.
سوگند فخری، تحلیلگر مرکز امور امنیتی و خارجی اورشلیم (JCFA) و بازیگر ایرانی- اسرائیلی سریال «تهران» که درباره فعالیت ماموران موساد در داخل ایران است به ایراناینترنشنال گفت بارها از داخل ایران پیام دریافت کرده است.
او افزود: «مدتهاست که تعداد زیادی از ایرانیان داخل ایران برای من پیام میفرستند و میپرسند چگونه میتوانند به موساد کمک کنند.»
فخری گفت: «مردم میخواهند همکاری کنند، میخواهند کمک کنند و با هر کسی که بتواند برای رهایی آنها از جمهوری اسلامی کاری انجام دهد، همکاری کنند.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه ۱۱ خرداد اعلام کرد اسرائیل و حزبالله پس از موجی از تماسها با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و میانجیهای مرتبط با این گروه مورد حمایت ایران، توافق کردهاند حملات را متوقف کنند.
با این حال، چند ساعت پیش از آن، خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، خبر داده بود که تهران به دلیل ادامه عملیات نظامی اسرائیل علیه حزبالله در لبنان، گفتوگوها با واشینگتن را تعلیق کرد. این خبر حاوی تهدید هم بود؛ تسنیم نوشته بود که تهران در صورت ادامه این روند، جبهههای تازهای در این درگیری خواهد گشود.
این آشفتگی دیپلماتیک در حالی رخ میدهد که اسرائیل در حال پیادهسازی عمیقترین عملیات نظامی خود در بیش از دو دهه گذشته در لبنان است.
جمهوری اسلامی میگوید این عملیات، نقض آتشبس جاری با آمریکاست. در مقابل، منتقدان میگویند ایران با اصرار بر گنجاندن لبنان در گفتوگوهای آتشبس و سپس حمایت از حملات حزبالله که واکنش اسرائیل را در پی داشت، خود به شکلگیری این بحران کمک کرد.
تبدیل لبنان به اهرم فشار
از نگاه برخی تحلیلگران، اقدامات جمهوری اسلامی نشان میدهد حکومت ایران بر این باور است که با اهرم فشار بیشتری از آنچه بسیاری انتظار داشتند، از جنگ بیرون آمده است.
یاکوف کتز، روزنامهنگار اسرائیلی-آمریکایی و نویسنده کتاب «وقتی اسرائیل خواب بود»، به ایراناینترنشنال گفت: «نگرانم که ایرانیها به این دلیل این کارها را انجام میدهند که احساس میکنند دست بالا را دارند.»
کتز گفت تهران ممکن است ارزیابی کند که از این درگیری نسبتا سربلند بیرون آمده است؛ حکومت سقوط نکرده، چارچوب نیروی نظامی با وجود خسارتهای قابلتوجه همچنان پابرجاست، برنامه هستهای همچنان سر جایش است و واشینگتن نیز همچنان با آن مذاکره میکند.
از این منظر، حکومت ایران ممکن است گمان کند میتواند دامنه دیپلماسی را فراتر از برنامه هستهای خود گسترش دهد و ایالات متحده را به وارد کردن تحولات لبنان در محاسبات خود وادار کند. این دقیقا همان چیزی است که کتز را نگران میکند.
او گفت: «وصل شدن این دو موضوع به یکدیگر فاجعه است.»
کتز استدلال میکند اگر واشینگتن لبنان را بهعنوان بخشی از چارچوب مذاکرات بپذیرد، تهران میتواند هر بار که اختلافات دیپلماتیک آینده بروز میکند، از رویارویی حزبالله با اسرائیل بهعنوان اهرم فشار استفاده کند.
این نگرانی در حالی مطرح میشود که ترامپ در تلاش است میان دو هدف رقیب توازن برقرار کند: جلوگیری از یک جنگ منطقهای گستردهتر و در عین حال حفظ مسیر دیپلماتیک با تهران.
دوشنبه، رسانههای وابسته به ایران هشدار دادند که تهران میتواند فشار را به تنگه بابالمندب، یکی دیگر از مسیرهای حیاتی کشتیرانی جهانی، گسترش دهد؛ آن هم در حالی که تنشها در تنگه هرمز همچنان بالاست. این تهدیدها بار دیگر نگرانیها درباره عرضه جهانی انرژی و پیامدهای اقتصادی یک رویارویی منطقهای گستردهتر را زنده کرد.
بهای خطوط قرمز تهران
اریک مندل، بنیانگذار شبکه سیاسی و اطلاعاتی خاورمیانه، معتقد است بحران لبنان، تهدیدها علیه کشتیرانی دریایی و تعلیق گفتوگوها، همگی بخشی از یک راهبرد گستردهتر جمهوری اسلامی هستند.
او به ایراناینترنشنال گفت: «جمهوری اسلامی بهطور هماهنگ این راهبرد را دنبال میکند و مهمترین بخش آن، تلاش برای وقتکُشی است.»
مندل میگوید تهران میکوشد مذاکرات را طولانی کند و همزمان با افزایش فشار اقتصادی و ژئوپلیتیک بر واشینگتن، هزینه ادامه بنبست را برای آمریکا بالا ببرد.
به گفته او، تهران میخواهد بسنجد آیا دولت ترامپ توان تحمل یک رویارویی طولانیمدت را دارد یا فشار ناشی از افزایش قیمت نفت، اختلال در کشتیرانی و بیثباتی اقتصادی، سرانجام واشینگتن را به امتیازدهی وادار خواهد کرد.
مندل گفت: «فکر میکنم آنچه ایران در کل میخواهد، ایجاد یک رکود جهانی است. آنها از این وضعیت سود میبرند.»
دنی سیترینوویچ، از موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و رییس پیشین شاخه ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل، این وضعیت را تا حدی متفاوت میبیند. در حالی که کتز و مندل عمدتا رفتار تهران را از دریچه اهرم فشار و راهبرد میبینند، سیترینوویچ استدلال میکند که ایدئولوژی همچنان عاملی محوری است.
او میگوید برای جمهوری اسلامی، حزبالله، زرادخانه موشکی این گروه و برنامه غنیسازی برگهای چانهزنی نیستند که بتوان بهسادگی آنها را معامله کرد. بلکه این داراییها را ستونهای اصلی موجودیت خود میداند.
سیترینوویچ به ایراناینترنشنال گفت: «جمهوری اسلامی نمیتواند کنار بنشیند و واکنشی نشان ندهد. این بخشی از ذهنیت آنهاست.»
او میگوید از نگاه تهران، پاسخ ندادن به عملیات اسرائیل در لبنان، به معنای پشت کردن به تعهد راهبردی خود در قبال حزبالله و تضعیف اصولی است که حکومت آنها را برای بقای خود حیاتی میداند.
این تمایز ممکن است در زمانی که واشینگتن گام بعدی خود را میسنجد، اهمیتی تعیینکننده پیدا کند.
از نگاه کتز، ایران میکوشد با تبدیل لبنان به یک برگ چانهزنی، از تمایل ترامپ به دستیابی به توافق بهرهبرداری کند. از نگاه مندل، تهران بهعمد بحران را طولانی میکند تا فشار بر ایالات متحده را افزایش دهد. از نگاه سیترینوویچ، اقدامات ایران بیش از آنکه ناشی از محاسبات تاکتیکی باشد، ریشه در خطوط قرمز ایدئولوژیکی دارد که باور دارد نمیتواند از آنها دست بکشد.
آنچه هر سه بر سر آن توافق دارند این است که لبنان دیگر موضوعی حاشیهای نیست، بلکه به آزمونی محوری برای دیپلماسی شکننده میان واشینگتن و تهران تبدیل شده است.
اگر ترامپ اسرائیل را برای توقف عملیات تحت فشار بگذارد، تهران ممکن است آن را نشانه عقبنشینی واشینگتن در برابر فشارهای خود بداند. در مقابل، اگر چنین فشاری اعمال نشود، به نظر میرسد جمهوری اسلامی آماده است با استفاده از لبنان، هرمز و احتمالا جبهههای دیگر، این روایت را پیش ببرد که چارچوب آتشبس در عمل فروپاشیده است.
در هر صورت، به نظر میرسد تهران میکوشد همزمان با اثرگذاری بر مرحله بعدی مذاکرات، هزینههای دیپلماسی و رویارویی را برای طرفهای مقابل افزایش دهد.
مجله آمریکایی فارین افرز در تحلیلی که سهشنبه ۱۲ خرداد منتشر شد نوشت حتی اگر تهران و واشینگتن به توافقی هم برسند، همچنان درگیر منازعهای گستردهتر خواهند ماند و به تبادل حملات لفظی و شاید حملات نظامی ادامه خواهند داد.
محمد آیتاللهیتبار، تحلیلگر مسائل ایران و دانشیار روابط بینالملل در دانشگاه تگزاس، در این مقاله نوشت تداوم منازعه تهران و واشینگتن دو علت اصلی دارد: نخست، پابرجا ماندن اختلافهای بنیادین میان دو طرف و بعید بودن حلوفصل آنها در آینده نزدیک.
در توضیح این دلیل آمده است: «واشینگتن همچنان از تهران میخواهد برنامه غنیسازی هستهای خود را بهطور کامل برچیند، همه اورانیوم غنیشده را تحویل دهد، به حمایت از متحدان منطقهای خود پایان دهد و تنگه هرمز را بازگشایی کند. با این حال، ایران بارها از چشمپوشی از غنیسازی خودداری کرده است. ایران میگوید احتمالا تنها پس از آن حاضر خواهد شد باقی خواستههای واشینگتن را بررسی کند که ایالات متحده کنترل حکومت ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد، خسارتهای جنگی ایران را جبران کند، به جنگ اسرائیل در لبنان پایان دهد و داراییهای مسدودشده ایران را آزاد کند.»
نویسنده دلیل دوم تداوم درگیری را «ترجیح منازعه بر دیپلماسی» از نگاه جمهوری اسلامی میداند و مینویسد تهران جنگ را ابزاری برای افزایش قدرت بینالمللی خود تلقی میکند؛ از جمله با حمله به کشورهای عربیِ میزبان پایگاههای نظامی آمریکا و ایجاد شکاف میان واشینگتن و شرکای آن در خلیج فارس.
در بخشی از این مقاله آمده است: «به نظر میرسد جنگ به تهران کمک میکند قدرت بینالمللی خود را افزایش دهد. ایران با حمله به کشورهای عربی میزبان پایگاههای آمریکایی موفق شده است میان مقامهای آمریکایی و شرکای آنها در خلیج فارس، که بهشدت خواهان یک توافق پایدار هستند، شکاف ایجاد کند. با بستن تنگه هرمز نیز مجموعهای از کشورهای سراسر جهان را وادار کرده است قدرتش را به رسمیت بشناسند و بر سر سرنوشت کشتیهای خود مذاکره کنند. در همین حال، توافقهای پیشین با ایالات متحده همواره از هم فروپاشیدهاند.»
نویسنده در پایان نتیجه گرفته است که راهبرد جمهوری اسلامی، بر خلاف آنچه اغلب تصور میشود، صرفا دوام آوردن در برابر حملات آمریکا و دنبال کردنِ راهبردهای حل مناقشه نیست، بلکه میخواهد شیوه برخورد ایالات متحده، متحدان آمریکا و در واقع جهان گستردهتر با تهران را بهطور بنیادین تغییر دهد و به «قطبی در یک نظم چندقطبی بدل شود».
فارین افرز، نشریه تخصصی اندیشکده «شورای روابط خارجی آمریکا» و از رسانههای اثرگذار در حوزه سیاست خارجی و روابط بینالملل در ایالات متحده است. این مجله گرچه رسانهای حزبی به شمار نمیرود، اما معمولا بازتابدهنده نگاه جریان اصلی و نخبگان سیاست خارجی آمریکا به تحولات جهانی است.
روبیو سهشنبه ۱۲ خرداد در جلسه با نمایندگان سنای آمریکا گفت: در حال حاضر، آنچه در گفتوگو با ایران مطرح شده این است که هرگونه رفع تحریم مشروط خواهد بود؛ یعنی باید در ازای اقدامی باشد که علت اصلی اعمال این تحریمها را برطرف کند، و آن برنامه هستهای ایران است.»
او که برای نخستین بار از آغاز جنگ ایران در یک جلسه علنی در کنگره آمریکا حاضر شده بود، گفت رفع تحریمها تنها زمانی در نظر گرفته خواهد شد که حکومت ایران بپذیرد فعالیتهای هستهای خود را کنار بگذارد.
او گفت: «ایران به دلیل برنامه هستهای و غنیسازی اورانیوم را تا سطح بالا تحریم شده است. اگر آنها بپذیرند این موارد را کنار بگذارند، رفع تحریمهایی در ارتباط با تعهد و پایبندی آنها به چنین توافقی وجود خواهد داشت.»
وزیر خارجه آمریکا در بخش دیگری از گفتوگو با نمایندگان، بازگشایی تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی را «شرط شماره یک در مذاکرات» خواند.
روبیو صبح سهشنبه به وقت شرق آمریکا در ارتباط با درخواست دولت از کنگره برای تصویب تغییرات در بودجه، شامل کاهش ۳۰ درصدی بودجه امور خارجی آمریکا و افزایش ۵۰ درصدی هزینههای نظامی در کمیته روابط خارجی سنا حاضر شد و به پرسشهای نمایندگان درباره جنگ ایران پاسخ داد. جمهوریخواهان همحزبی او در این جلسه نشانههایی از نگرانی درباره جنگ ایران بروز دادند و همزمان ابراز امیدواری کردند همکار سابقشان که پیشتر سناتور ایالت فلوریدا بود، راهبردی برای پایان دادن به مناقشه ایران تشریح کند.
«گفتوگوها همچنان ادامه دارد»
روبیو در بخشی از صحبتهایش به وضعیت نیروی هوایی جمهوری اسلامی پرداخت و گفت: «آنها همچنان تعداد زیادی پهپاد در اختیار دارند اما توان بازدارندگی متعارفشان بهطور قابل توجهی تضعیف شده است.»
او همچنین تاکید کرد که مذاکرات میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده همچنان ادامه دارد.
پیشتر خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه، به نقل از یک منبع آگاه نوشت که تبادل پیام بین جمهوری اسلامی و آمریکا برای آنچه دستیابی به یادداشت تفاهم اولیه بین تهران و واشینگتن خوانده میشود، دستکم چند روز است که متوقف شده است.
وزیر خارجه آمریکا گفت: «این احتمال وجود دارد که ایران پذیرفته باشد درباره بخشهایی از برنامه هستهای خود که پیشتر از طرح کردن آنها در مذاکرات خودداری میکرد، وارد گفتوگو شود.»
میزان مشارکت مجتبی خامنهای در امور کشوری
بخشی از صحبتهای روبیو به وضعیت مجتبی خامنهای، رهبر کنونی جمهوری اسلامی، اختصاص داشت. او گفت نشانههایی وجود دارد مبنی بر اینکه خامنهای پس از زخمی شدن در آغاز جنگ، «بهطور فزایندهای تا حدی درگیر امور است».
او گفت: «ما او را در انظار عمومی ندیدهایم و فکر میکنم با توجه به اتفاقی که برای چند مقام ارشد نظام افتاده، احتمالا به آنها توصیه نمیشود حضور علنی گسترده داشته باشند.»
روبیو گفت: «با این حال، فکر میکنم نشانههایی وجود دارد که او بهتدریج، دستکم تا حدی، در امور دخیل میشود، هرچند همه تماسهای او مکتوب و از طریق واسطهها بوده است.»
«رایدهندگان آمریکایی خواهان تغییر رژیم نیستند»
سناتور جین شاهین، یکی از سناتورهای ارشد از حزب دموکرات در کمیته روابط خارجی سنا، روبیو را بهدلیل خودداری از ارائه اطلاعات به کنگره درباره برنامههای دولت بهشدت مورد انتقاد قرار داد.
او گفت: «وقتی با رایدهندگان از حوزه انتخابیه خود صحبت میکنم، میبینم که خواهان گشایش اقتصادی در کشور هستند، نه تغییر رژیم در هاوانا، کاراکاس یا تهران.»
شاهین افزود: «در عوض، شما اطلاعیهای درباره اختیارات جنگی به کنگره فرستادید که در آن گفته شده ما درگیر مخاصمه فعال با ایران نیستیم؛ در حالی که آمریکا حملاتی را علیه ایران انجام میداد و ایران سفارتخانهها و پایگاههای آمریکا در سراسر خاورمیانه را بمباران میکرد. این مشورت نبود؛ تلاشی بود برای طفره رفتن از پاسخگویی به این کمیته و این کنگره درباره این جنگ.»
آمریکاییها در هفتههای گذشته نارضایتی فزایندهای از افزایش قیمت مواد خوراکی و بنزین ابراز کردهاند و جمهوریخواهان همحزبی ترامپ امیدوارند او بتواند پیش از انتخابات نوامبر، که تعیین خواهد کرد آیا این حزب اکثریت شکننده خود را در کنگره حفظ میکند یا نه، تنگه هرمز را بازگشایی کند و قیمت بنزین در آمریکا را پایین بیاورد.
ترامپ همچنین باید با چهرههای تندرو ضد جمهوری اسلامی در حزب خود روبهرو شود که با هرگونه امتیازدهی به تهران مخالفاند.
آیا توافقی برای پایان جنگ حاصل خواهد شد؟
ترامپ و حامیانش تاکید دارند که اگر این جنگ مانع دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای شود، ارزشش را داشته است. ترامپ همچنین تاکید دارد که قیمت بنزین در آمریکا کاهش خواهد یافت و این مناقشه با رسیدن به یک توافق خوب پایان خواهد یافت.
جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر بر تحقق توافق موقتی اصرار دارد که به رفع تحریمها، آزادسازی میلیاردها دلار درآمد نفتی مسدود شده و پایان یافتن حملات اسرائیل به جنوب لبنان منجر شود، اما واشینگتن همزمان با ادامه مذاکرات، تحریمها را تشدید و بر ضرورت پایان یافتن برنامه هستهای و قطع دسترسی جمهوری اسلامی به اورانیوم با غنای بالا تاکید کرده است.
یکی از پرسشهای نمایندگان در جلسه با روبیو، جدول زمانی حصول توافق بود، اما وزیر خارجه مشخص نکرد چه زمانی ممکن است چنین توافقی حاصل شود. او گفت حکومت ایران قصد داشت توانمندیهای تسلیحات متعارف خود را بهعنوان «سپر»ی برای برنامه هستهایاش تقویت کند.
او همچنین در توضیح اینکه چرا ترامپ آغاز جنگ را ضروری میدانست، گفت: «کاری که آنها میخواستند انجام دهند تلاش برای ساختن یک سپر نظامی متعارف و پنهان شدن پشت آن بود.»
قانونگذاران، از جمله برخی جمهوریخواهان همحزب ترامپ، با ورود مناقشه ایران به چهارمین ماه خود، بیش از پیش درباره این درگیریها پرسشهایی مطرح کردهاند.
ماه گذشته، سنا به پیشبرد قطعنامهای درباره اختیارات جنگی رای داد که بر اساس آن، مناقشه ایران پایان مییابد مگر آنکه ترامپ مجوز کنگره را دریافت کند. چند روز بعد، رهبران مجلس نمایندگان هنگامی که به نظر میرسید قطعنامهای مشابه احتمالا تصویب خواهد شد، رایگیری درباره آن را ناگهان به تعویق انداختند.
تیراندازی نیروهای آمریکایی به قایقها در سواحل ونزوئلا که به کشته شدن بیش از ۲۰۰ نفر انجامیده است، موضوع مرگ صدها هزار کودک از زمان پایان ناگهانی برنامههای کمک خارجی آمریکا در سال گذشته و نیز شدت شیوع ابولا در آفریقا در پی کاهش شدید کمکهای خارجی آمریکا از دیگر موضوعات مورد بررسی در این جلسه بود.
روبیو گفت آمریکا همکاری خود را با ائتلاف جهانی واکسن، از سر خواهد گرفت. او گفت تصمیم برای ازسرگیری این همکاری چند هفته پیش گرفته شد. دولت ترامپ سال گذشته تامین مالی این ائتلاف جهانی را قطع کرد.
این روزنامه در گزارشی که عصر سهشنبه ۱۲ خرداد منتشر شد، نوشت که این رویکرد آمریکا پس از انتشار یک ارزیابی اطلاعاتی تازه به اطلاع مقامهای عمان رسید و بخشی از آن عمومی شد. این ارزیابی اطلاعاتی نتیجه گرفته است که مسقط قصد دارد در دریافت عوارض از کشتیها در تنگه هرمز، با تهران همراه شود.
این رسانه نوشت که وزارت اطلاعرسانی عمان از اظهارنظر درباره فشار آمریکا برای قطع ارتباط با جمهوری اسلامی خودداری کرد. عبدالله الحراصی، وزیر اطلاعرسانی عمان، نیز به والاستریت ژورنال گفت: «عمان آماده است با ایالات متحده و همه شرکای مسئول برای تقویت ثبات، پیشگیری از اختلال و محافظت از منافع راهبردی مشترک همکاری کند.»
به گفته مقامهای عرب، مقامهای عمان از خصومت ناگهانی آمریکا شوکه شدهاند و در تلاشاند دریابند چگونه باید به آن پاسخ دهند.
این مقامها گفتند یکی از رویکردها، آغاز یک کارزار رسانهای است تا نشان داده شود عمان فعالانه برای حمایت از افزایش تردد دریایی از طریق تنگه هرمز تلاش میکند. به گفته یک مقام، این تلاش شامل همکاری با سازمان ملل برای متقاعد کردن ایران است تا به کشتیهای حامل مواد اولیه کود شیمیایی اجازه دهد بهعنوان اقدامی در قبال کشورهای آفریقایی درگیر بحران غذایی، با ایمنی عبور کنند.
نیویورکتایمز یکم خرداد، به نقل از مقامهای ایرانی و افراد آگاه، گزارش داده بود که جمهوری اسلامی در حال رایزنی با عمان برای مشارکت در ایجاد سامانهای است که دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز را ممکن کند.
این مقامها گفتند عمان به جمهوری اسلامی اعلام کرده حاضر است از نفوذ خود نزد همسایگان در خلیج فارس، از جمله بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، و نیز نزد آمریکا استفاده کند تا این طرح را پیش ببرد، زیرا به مزایای اقتصادی بالقوه نظام دریافت هزینه پی برده است.
شبکه کان اسرائیل نیز هشتم خرداد گزارش داد که تلاشهای عمان و ایران برای ایجاد سازوکار مشترک مدیریت و دریافت عوارض در تنگه هرمز، باعث خشم آمریکا و کشورهای خلیج فارس شده است.
بیطرفیِ دردسرساز
والاستریت ژورنال نوشت که در آغاز جنگ ایران، مقامهای عمانی با شتاب کوشیدند یک کانال ارتباطی پشتپرده با تهران برقرار کنند؛ کانالی که به گفته مقامهای عرب، به کشورهای خلیج فارس کمک کرد مسیرهای پروازی را دوباره باز کنند.
اما اکنون با پایان جنگ و در حالی که آتشبسی شکننده میان طرفهای جنگ برقرار است، واشینگتن بهطور فزایندهای رویکرد عمان در قبال تهران را علیه خود خصمانه تلقی میکند و مقامهای این کشور را تحت فشار گذاشته است تا یک طرف را انتخاب کنند.
عمان که از آغاز جمهوری اسلامی در بزنگاههایی چون جنگ عراق و مساله هستهای نقش میانجی را میان تهران و غرب ایفا کرده است، پس از حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و محدود کردن تردد در تنگه هرمز، اقدامات تهران را بهطور مستقیم و با نام بردن از ایران محکوم نکرد.
یک فرد آگاه از موضوع به والاستریت ژورنال گفت که خودداری از تقبیح حملات با سنت دیپلماتیک عمان همخوان است.
هنگامی که جنگ آغاز شد، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، به رسانههای عمانی گفته بود این درگیری منطقه را تضعیف میکند و پیشنهاد کرد کشورهای عربی خلیج فارس در روابط امنیتی خود با آمریکا بازنگری کنند.
به گفته مقامهای عرب و آمریکایی، از خاک عمان در آغاز جنگ برای تامین برخی پشتیبانیهای لجستیکی ارتش آمریکا استفاده شد. اما مقام آمریکایی گفت این کمک نظامی محدود بود.
خبرگزاری رسمی عمان ۱۴ اردیبهشت، ۵ روز پیش از آغاز آتشبس میان آمریکا و جمهوری اسلامی گزارش داد که یک ساختمان مسکونی در شمال این کشور هدف حمله هوایی قرار گرفت. در این خبر منشاء حمله روشن نشده بود.
افزون بر این، وزارت خارجه عمان، ۹ فروردین، یک روز پس از حمله به تاسیسات بندر صلاله در این کشور، اعلام کرد که هیچ طرفی مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته و تحقیقات برای روشن شدن منشاء و انگیزه این حملات ادامه دارد. نیمه اول اسفند نیز حملاتی به عمان گزارش شده بود.
چهارشنبه گذشته، ترامپ در اظهارنظری که ظاهرا فیالبداهه بود، گفت اگر عمان با طرح ایران برای دریافت عوارض از کشتیرانی همراه شود، ممکن است دستور حملات هوایی به عمان را صادر کند. مسقط همواره هرگونه چنین قصدی را تکذیب کرده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز هفتم خرداد در شبکههای اجتماعی این سلطاننشین را تهدید کرد که اگر از کشتیها برای عبور از تنگه عوارض بگیرد، با تحریم روبهرو خواهد شد. او روز بعد به خبرنگاران گفت طلال الرحبی، سفیر عمان در واشینگتن، به او اطمینان داده است که این کشور خلیج فارس «هیچ برنامهای برای دریافت عوارض» ندارد.
این سخنان بسنت درست یک روز پس از سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، به مسقط و دیدار او با سلطان عمان بیان شد.
آیا آمریکا نسبت به عمان بیاعتماد شده است؟
مقامهای آمریکایی به والاستریت ژورنال گفتند که ریشه بیاعتمادی دولت ترامپ به مسقط به یک روز پیش از نخستین حملات هوایی آمریکا و اسرائیل بازمیگردد. در آن روز وزیر خارجه عمان در تلویزیون آمریکا ظاهر شد و گفت توافقی درباره مسائل هستهای برای جلوگیری از درگیری «در دسترس ماست، فقط اگر به دیپلماسی مجال لازم را بدهیم تا به آن برسد».
این مقامها گفتند هیچ توافقی تا آن اندازه نزدیک نبود و خاطرنشان کردند که ایران پیشنهاد جدیای برای محدود کردن فعالیت هستهای خود ارائه نکرده بود.
والاستریت ژورنال افزود از آن زمان، دولت ترامپ تلاش کرده است عمان را در هر روند دیپلماتیکی به حاشیه براند. هرچند به گفته مقامهای آمریکایی، با وجود اظهارنظر ترامپ در جلسه کابینه هفته گذشته، یک برنامه واقعی برای حمله به این کشور به دلیل حمایت آن از ایران وجود ندارد.
نگاه کشورهای عربی به روابط تهران-مسقط
به نقل از والاستریت ژورنال تعامل عمان با ایران نهتنها آمریکا، بلکه متحدان آمریکایی در منطقه، بهویژه امارات متحده عربی و عربستان سعودی، را نیز آزرده است. این کشورها همسایه خود را بیش از حد با جمهوری اسلامی همسو میدانند.
به گفته مقامهای عرب، مسقط با خودداری نظاممند از پیوستن به بیانیههای مشترک آمریکا و کشورهای منطقه در محکومیت حملات ایران، امارات متحده عربی و عربستان سعودی را خشمگین کرده است. وقتی پهپادهای ایرانی به بندرهای عمان اصابت کردند، عمان وقوع این رویداد را تایید کرد اما تهران را مسئول آن ندانست.
به گفته مقامهای عرب عمانیها استدلال کردهاند که خودداری این کشور از محکوم کردن مستقیم جمهوری اسلامی، از جمله در ارتباط با محاصره هرمز، و تبریک گفتن به مجتبی خامنهای به مناسبت انتصابش بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، با هدف کمک به پایان دادن به جنگ به سود همگان انجام شده است.
رویترز نوشت حریم هوایی سوریه در ماه می (از ۱۱ اردیبهشت تا ۱۰ خرداد) شاهد رشد قابل توجه ترافیک هوایی بوده است و نزدیک به ۱۲ هزار پرواز از آسمان این کشور عبور کردهاند.
این تحول در پی تغییر مسیر پرواز شرکتهای هواپیمایی بهمنظور پرهیز از مناطق درگیر و حریمهای هوایی ناامن در خاورمیانه رخ داده است.
بر اساس دادههای سازمان هوانوردی غیرنظامی سوریه، تعداد پروازهای عبوری در ماه می به ۱۱ هزار و ۸۰۱ مورد رسید که نسبت به چهار هزار و ۲۶۷ پرواز ثبتشده در ماه فوریه (۱۲ بهمن تا ۹ اسفند)، حدود ۱۷۷ درصد رشد داشته است.
جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی که از ۹ اسفند آغاز شد، پس از حدود ۴۰ روز سرانجام در ۱۹ فروردین با برقراری آتشبس موقت میان طرفهای درگیر متوقف شد.
با این حال، تنشها میان تهران و واشینگتن بهطور کامل فروکش نکرده و درگیریهای پراکنده میان دو طرف ادامه دارد.
لبنان نیز همچنان صحنه رویارویی حزبالله و اسرائیل است.
حدود شش میلیون دلار درآمد تنها در یک ماه
بر اساس گزارش رویترز، آمار نشان میدهد شمار پروازهای عبوری از حریم هوایی سوریه در ماه می، نسبت به مدت مشابه سال گذشته، حدود ۳۷۵ درصد افزایش یافته است.
این رشد چشمگیر بیانگر بازگشت تدریجی سوریه به جایگاه خود در شبکه مسیرهای هوایی منطقهای است و این در حالی است که بسیاری از شرکتهای هواپیمایی طی بیش از یک دهه گذشته، از عبور از حریم هوایی این کشور اجتناب میکردند.
حریم هوایی سوریه در طول جنگ داخلی ۱۴ ساله این کشور که سرانجام با سرنگونی حکومت بشار اسد در اواخر سال ۲۰۲۴ پایان یافت، منطقه پرواز ممنوع به شمار میرفت.
بازگشت پروازها به آسمان سوریه میتواند منبع درآمد قابل توجهی برای این کشور باشد؛ بهویژه آن که دمشق از اوایل سال جاری میلادی، تعرفه استفاده شرکتهای هواپیمایی از حریم هوایی خود را افزایش داده و هزینه ثابت عبور هر پرواز را ۴۹۹ دلار تعیین کرده است.
بر اساس محاسبات رویترز، حجم ترافیک هوایی ثبتشده در ماه می احتمالا حدود ۵.۹ میلیون دلار درآمد از محل حق عبور پروازها برای دمشق به همراه داشته است.
با این حال، سازمان کل هوانوردی غیرنظامی سوریه از اظهار نظر درباره میزان درآمدهای احتمالی و جزییات تعرفههای جدید خودداری کرده است.
جنگ ایران به سود سوریه
رویترز در ادامه نوشت شرکتهای هواپیمایی پس از آغاز جنگ ایران، ناچار به بازنگری در مسیرهای پروازی خود شدند.
بسته شدن حریم هوایی عراق و منطقه خلیج فارس در ماه مارس (۱۰ اسفند تا ۱۱ فروردین)، بسیاری از شرکتها را به استفاده از مسیرهای جایگزین از جمله آسمان سوریه سوق داد.
علیرغم بازگشایی حریمهای هوایی پس از برقراری آتشبس موقت در جنگ ایران، دادههای سامانههای رصد پرواز «فلایترادار ۲۴» و «ایرناو» حاکی از آن است که اکثر پروازهای اروپا از مبدا دبی و دوحه، دو مرکز بزرگ هوانوردی جهان، همچنان مسیر خود را بهجای عراق، از آسمان سوریه انتخاب میکنند.
رویترز افزود عبور از حریم هوایی سوریه زمان سفر و هزینه سوخت را کاهش میدهد. موضوعی که برای شرکتهای هواپیمایی اهمیت ویژهای دارد، زیرا آنها میکوشند پیامدهای افزایش بهای جهانی نفت را به حداقل برسانند.
بهدنبال آغاز جنگ با جمهوری اسلامی و حملات سپاه پاسداران به شناورها در منطقه، تردد کشتیها در تنگه هرمز با اختلال روبهرو شده است. این تحولات نگرانیها را درباره امنیت مسیرهای کشتیرانی افزایش داده و به رشد قیمت انرژی در بازارهای جهانی انجامیده است.
آیا حریم هوایی سوریه امن است؟
به گفته عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، سوریه پس از دریافت سامانههای پیشرفته راداری و ناوبری از آنکارا در اواخر سال گذشته میلادی، اقدام به ارتقای زیرساختهای فرودگاه بینالمللی دمشق کرده است.
با این حال، سازمان «اوپیاس گروپ» که در زمینه پایش خطرات هوانوردی فعالیت میکند، هشدار داده آسمان سوریه همچنان در زمره مناطق «پرریسک» قرار دارد.
به گفته این سازمان، مدیریت ترافیک هوایی در سوریه تنها بر پایه «کنترل رویهای» انجام میگیرد. روشی که ابتداییترین سطح کنترل ترافیک هوایی به شمار میرود و در آن از پوشش کامل راداری و سامانههای پیشرفته نظارتی استفاده نمیشود.
