تحلیلگر نفت، گاز و اقتصاد ایران
گزارش فصلی تازه بانک مرکزی ایران نشان میدهد که خروج سرمایه در بهار ۱۴۰۴ رکوردی تاریخی زده که نشانهای از عمق بحران مالی کشور است.
بر اساس این گزارش که در وبسایت این بانک منتشر شده، تراز جریان سرمایه در سهماهه نخست سال جاری نزدیک به منفی ۹ میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که بالاترین میزان خروج سرمایه ثبتشده در تاریخ ایران تاکنون محسوب میشود.
سال گذشته، خروج سرمایه از ایران در مجموع نزدیک به ۲۰.۷ میلیارد دلار بود. این سه برابر رقم ثبتشده خروج سرمایه از ایران در سال ۲۰۲۰ است.
اگر این روند امسال ادامه یابد، خروج سرمایه میتواند تا مارس ۲۰۲۶ به ۳۶ میلیارد دلار برسد که رقمی معادل حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی ایران در سال است.
در این گزارش مشخص نشده است چه میزان از این خروج سرمایه مربوط به انتقال پساندازهای شهروندان عادی به خارج از ایران و چه میزان از آن مربوط به بازرگانان یا افراد نزدیک به مراکز قدرت است.
اوایل امسال، حسین صمصامی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، گفته بود که از سال ۱۳۹۷ تا تا پایان تیرماه ۱۴۰۴، از مجموع ۲۷۰ میلیارد دلار صادات غیرنفتی، بیش از ۹۵ میلیارد دلار به ایران بازنگشته است.
کاهش تجارت خارجی
دادههای بانک مرکزی همچنین نشان میدهد که بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴، نزدیک به ۸۰ میلیارد دلار سرمایه از ایران خارج شده است. بر اساس این آمار میتوان گفت بخش زیادی از این خروج سرمایه با کانالهای تجارت خارجی مرتبط است
با این حال، وزیر اقتصاد ایران اخیرا تاکید کرده که تنها ۱۵ درصد از تجارت خارجی کشور در اختیار بخش خصوصی است.
این ارقام آشکار میسازد که افراد و شرکتهای وابسته و یا مرتبط به دولت یا نهادهای شبهدولتی، از جمله سپاه پاسداران، نقش کلیدی در خروج دهها میلیارد دلار سرمایه از کشور ایفا میکنند.
گزارش بانک مرکزی همچنین کاهش شدید درآمدهای صادراتی کشور را نشان میدهد. بر اساس این گزارش مجموع درآمدهای نفتی حاصل از صادرات نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز، در بهار امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳ میلیارد دلار کاهش یافته و به ۱۵ میلیارد دلار رسیده است.
در همین مدت مشابه صادرات غیرنفتی نیز با کاهش یک میلیارد دلاری نسبت به مدت مشابه در سال پیش از آن، به کمتر از ۱۱ میلیارد دلار سقوط کرده است.
در سه ماهه نخست سال جاری، واردات ایران هم نسبت به سه ماهه نخست سال ۱۴۰۳ نزدیک به ۸۰۰ میلیون دلار کاهش یافت و به ۱۷.۲ میلیارد دلار رسید. در همان حال، تراز تجاری خدمات به منفی ۲.۸ میلیارد دلار رسید.
در مجموع، ایران در بهار امسال ۶ میلیارد دلار بیشتر از واردات، کالا و خدمات به خارج صادر کرد، اما در همین دوره زمانی، ۹ میلیارد دلار سرمایه از کشور خارج شد و همین امر مازاد تجاری را عملا از بین برد.
آیا اوضاع بدتر خواهد شد؟
در صورت کاهش قیمت نفت یا حجم صادرات آن، کسری بودجه ممکن است افزایش یابد. روندی که با توجه به اطلاعات اخیر به نظر میرسد در جریان است.
دادههای رهگیری نفتکشها از شرکت کپلر نشان میدهد که میزان تخلیه نفت ایران در بنادر چین طی ماههای اخیر به حدود ۱.۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است، در حالی که در اوایل سال جاری میانگین آن ۱.۴۴ میلیون بشکه در روز بود.
در میانه این فشار فزاینده، مقامهای ایرانی همچنان نسبت به کمبود شدید ارز خارجی و ناتوانی بانک مرکزی در تامین مالی ارز برای واردات یا سرمایهگذاری هشدار میدهند.
از آن جمله، میثم ظهوریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، این هفته گزارش داد که سازمان برنامه و بودجه به نمایندگان اعلام کرده برای تامین «سه میلیارد دلار مورد نیاز برای سرمایهگذاری در میادین نفتی» با مشکل روبهروست.
مسعود پزشکیان، رییسجمهوری ایران هم تصویری حتی تیرهتر از وضعیت ترسیم کرد و گفت دولت او بهسختی میتواند تنها یکسوم از این مبلغ را برای پروژههای عمرانی فراهم کند.
او در جریان سفر خود به هرمزگان گفت: «ما سر یک میلیارد دلار چونه میزنیم که از کجا باید پیدا کنیم.»
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
