با جهش ارزش اسپیس ایکس در عرضه اولیه سهام، ایلان ماسک نخستین تریلیونر جهان در تاریخ شد
ارزش اسپیسایکس در نخستین روز حضور در والاستریت ۲۵ درصد جهش کرد و ایلان ماسک، ثروتمندترین مرد جهان، را به نخستین فردی در تاریخ تبدیل کرد که داراییاش از مرز یک تریلیون دلار عبور کرده است.
سهام شرکت فضایی اسپیسایکس متعلق به ایلان ماسک پس از آغاز معاملات در ظهر روز جمعه ۲۵ درصد جهش کرد؛ شروعی خیرهکننده برای بزرگترین عرضه اولیه سهام در تاریخ که ارزش دارایی بنیانگذار و مدیرعامل آن را از مرز یک تریلیون دلار عبور داد.
سهام این شرکت معاملات خود را با قیمت ۱۵۰ دلار آغاز کرد و تا حدود ساعت ۱۲:۵۰ بعدازظهر به وقت شرق آمریکا به ۱۶۸.۹۰ دلار رسید. این قیمت، ارزش بازار اسپیسایکس را به ۲.۲۱ تریلیون دلار رساند.
بر اساس برآورد فوربز، ایلان ماسک که سهامدار عمده و مدیرعامل تسلا نیز هست، اکنون حدود ۱.۱ تریلیون دلار ثروت دارد.
ماسک میگوید اسپیسایکس که در سال ۲۰۰۲ تاسیس شد، اکنون وارد بورس شده زیرا برای تامین مالی برنامههای بلندپروازانه خود، از استقرار ماهوارهها و مراکز داده در فضا گرفته تا ایجاد مستعمرهای انسانی در مریخ، به سرمایه نیاز دارد.
او پیش از آغاز معاملات سهام شرکت در بورس نزدک، که با نماد «SPCX» معامله میشود، از استاربیس، پایگاه فضایی اسپیسایکس در جنوب تگزاس، در مراسم نمادین به صدا درآوردن زنگ آغاز معاملات شرکت کرد.
ماسک بار دیگر بر هدف بلندپروازانه خود برای «چندسیارهای کردن زندگی» تاکید کرد و گفت: «منظورم فقط چند فضانورد نیست، منظورم واقعا خود شما هستید. هر کسی که اکنون مرا تماشا میکند، اسپیسایکس میخواهد بتواند شما را به ماه ببرد، به مریخ ببرد و در نهایت حتی فراتر از آن.»
ماسک که هم به خاطر دستاوردهای فناورانه و هم به دلیل وعدههای بزرگ شناخته میشود، توانست با وجود زیانده بودن میلیارددلاری اسپیسایکس، شور و اشتیاق زیادی برای عرضه اولیه سهام این شرکت ایجاد کند.
سرمایهگذاران نهادی و خرد هر دو مشتاق بودند که پیش از آغاز معاملات، سهام شرکت را با قیمت ۱۳۵ دلار خریداری کنند. مبلغ ۷۵ میلیارد دلاری که اسپیسایکس از این عرضه اولیه جذب کرد، به راحتی رکورد قبلی متعلق به شرکت نفتی سعودی آرامکو در سال ۲۰۱۹ را پشت سر گذاشت.
اسپیسایکس علاوه بر هدف ایجاد یک مستعمره یک میلیون نفری در مریخ، وعده داده است که با ایجاد پایگاههای دیگر در فضا به نجات بشریت کمک کند، مراکز دادهای به اندازه زمینهای فوتبال را به مدار زمین بفرستد و در رقابت درآمدزایی از هوش مصنوعی از رقبایی چون آنتروپیک و اوپنایآی (Anthropic و OpenAI) پیشی بگیرد.
برای تحقق این اهداف، اسپیسایکس به میلیاردها دلار بیشتر از درآمد فعلی خود از کسبوکار موشکی و ماهوارهای نیاز دارد. این شرکت بین آغاز سال ۲۰۲۵ تا ۳۱ مارس ۲۰۲۶ حدود ۸.۷ میلیارد دلار زیان ثبت کرده است.
بانکدارانی در والاستریت که اسپیسایکس را وارد بورس کردند نسبت به آینده شرکت و البته کارمزدهای هنگفت خود خوشبین هستند، اما همه معتقد نیستند قیمت فعلی سهام موجه باشد.
تحلیلگران موسسه تحقیقاتی مورنینگاستار (Morningstar) که هیچ کارمزدی از فعالیتهای بانکداری سرمایهگذاری دریافت نمیکند، در گزارشی نوشتند که عرضه اولیه اسپیسایکس «به شکل قابل توجهی بیش از حد ارزشگذاری شده است»، زیرا فناوریهای شرکت هنوز اثبات نشده و نیاز سرمایهای آن بسیار عظیم است.
آنها ارزش واقعی شرکت را حدود ۷۸۰ میلیارد دلار برآورد کردهاند؛ رقمی که کمتر از نصف ارزش تعیینشده در عرضه اولیه است.
با این حال، ماسک پیش از این نیز کارهای به ظاهر غیرممکن را به واقعیت تبدیل کرده است.
او که اکنون دستکم روی کاغذ تریلیونر شده، ثروت اولیه خود را از طریق تاسیس دو شرکت Zip2 و PayPal به دست آورد که پس از فروش آنها حدود ۲۰۰ میلیون دلار نصیبش شد. او از این پول برای تاسیس اسپیسایکس و سرمایهگذاری در تسلا استفاده کرد و برخلاف بسیاری از پیشبینیها، موفق شد شرکتی فضایی بسازد که فناوری استفاده مجدد از موشکها را عملی کند و یک شرکت خودروسازی بیافریند که خودروهای برقی را به محصولی جذاب تبدیل کرد.
ماسک بخش بزرگی از ثروت خود را از طریق سهامی به دست آورده که هنوز نقد نکرده یا پاداشهایی که تنها در صورت دستیابی تسلا یا اسپیسایکس به اهداف عملکردی بلندپروازانه به او تعلق خواهد گرفت.
بسته حقوق و مزایای اخیر او در تسلا حتی انتقادهایی از سوی واتیکان را نیز به همراه داشت. در تسلا، برخی سهامداران نگران شدهاند که درگیریهای ماسک با نهادهای نظارتی، تقسیم توجه او میان چندین شرکت و همچنین حضورش در دولت ترامپ در سال گذشته به شرکت آسیب بزند.
اما رشد قیمت سهام بسیاری از نگرانیها را از بین برده است. از زمان عرضه عمومی تسلا در سال ۲۰۱۰، سهام این شرکت حدود ۲۰ هزار درصد بازدهی داشته و بیش از ۱.۲ تریلیون دلار ثروت برای سرمایهگذاران ایجاد کرده است.
اسپیسایکس نخستین شرکت از سه «ابرشرکت» (Megacap) است که انتظار میرود امسال وارد بورس شوند. شرکتهای آنتروپیک و اوپنایآی نیز قرار است بهزودی عرضه اولیه خود در بازار بورس را انجام دهند.
بورس نزدک حتی قوانین خود را تغییر داده تا اسپیسایکس بتواند تنها ۱۵ روز پس از عرضه اولیه وارد صندوقهای سرمایهگذاری وابسته به شاخصهای این بازار شود؛ اقدامی که باعث میشود سرمایهگذاران بسیار زودتر از معمول سهام این شرکت را خریداری کنند.
با این حال، همه سرمایهگذاران از احتمال ورود اسپیسایکس به این صندوقها خوشحال نیستند.
بهگزارش آسوشیتدپرس ماه گذشته، مسئولان صندوقهای بازنشستگی آتشنشانان، معلمان و دیگر کارکنان در ایالتهای کالیفرنیا و نیویورک نامهای به اسپیسایکس ارسال و نسبت به برخی مفاد عرضه اولیه این شرکت اعتراض کردند.
از جمله این موارد میتوان به «سهام با حق رأی فوقالعاده»، الزام سهامداران به داوری اجباری به جای امکان طرح دعوی قضایی و همچنین میزان اختیارات گستردهای که ایلان ماسک پس از عرضه اولیه همچنان در شرکت حفظ خواهد کرد، اشاره کرد.
اکسیوس به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی گزارش داد دونالد ترامپ در چارچوب تلاشها برای حلوفصل اختلافات هستهای با حکومت ایران، با طرحی موافقت کرده است که بر اساس آن، ذخایر اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی میتواند در داخل کشور و تحت نظارت بازرسان سازمان ملل، رقیقسازی شود.
این پایگاه خبری جمعه ۲۲ خرداد نوشت طبق یادداشت تفاهم احتمالی میان تهران و واشینگتن، حکومت ایران تعهدات مشخصی را در قبال برنامه هستهای خود خواهد پذیرفت؛ از جمله اینکه هرگز در پی دستیابی به سلاح هستهای نباشد و بنبست موجود بر سر ذخایر اورانیوم خود را از میان بردارد.
یک منبع دیپلماتیک به اکسیوس گفت این یادداشت تفاهم «تمام جزییات مربوط به مسائل هستهای را در بر میگیرد» و «همه خواستههای ایالات متحده را برآورده میکند».
با این حال، اکسیوس گزارش داد هرگونه اقدام در خصوص برنامه هستهای جمهوری اسلامی به دستیابی به توافقی دیگر وابسته است.
این رسانه افزود با توجه به پیچیدگی مذاکرات بر سر یادداشت تفاهم اولیه، چشمانداز رسیدن به یک توافق جامعتر مبهم به نظر میرسد.
بر اساس این گزارش، این یادداشت تفاهم آتشبس را به مدت ۶۰ روز، از جمله در لبنان، تمدید میکند و در این مدت، مذاکرات هستهای برگزار خواهد شد.
پایگاه خبری بلومبرگ ۲۲ خرداد به نقل از منابع آگاه نوشت رسیدن تهران و واشینگتن به توافق در آستانه برگزاری نشست سران گروه ۷ محتمل است.
یک مقام گروه ۷ در مصاحبه با بلومبرگ هشدار داد هرچند نشانهها از نزدیک شدن آمریکا و جمهوری اسلامی به توافق حکایت دارند، اما در گذشته نیز پیشرفتهای دیپلماتیک مشابهی رخ داده بود که در نهایت به نتیجه عملی نرسید.
نشست سران گروه ۷ قرار است از ۲۵ تا ۲۷ خرداد در منطقه اِویان فرانسه برگزار شود.
سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده جمهوری اسلامی از مهمترین موانع دستیابی دو طرف به توافقی برای پایان دادن به جنگ بوده است.
ترامپ ۲۵ اردیبهشت هشدار داد اگر جمهوری اسلامی اورانیوم غنیشده را تحویل ندهد، آمریکا در «مقطعی مناسب» وارد ایران خواهد شد.
کانال ۱۲ اسرائیل پیشتر در ۱۷ اردیبهشت گزارش داده بود خروج ذخایر اورانیوم از ایران یکی از شروط اصلی رییسجمهوری آمریکا در مذاکرات است و بدون تحقق آن، توافقی در کار نخواهد بود.
بازگشایی تنگه هرمز در برابر معافیت موقت از تحریمها
اکسیوس در ادامه به نقل از یک مقام آمریکایی و دیپلماتی از یکی از کشورهای میانجی در مذاکرات گزارش داد یادداشت تفاهم احتمالی خواهان آن است که تنگه هرمز فورا و بدون دریافت عوارض عبور بازگشایی شود و حجم تردد کشتیها در این گذرگاه ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد.
در مقابل، ارتش ایالات متحده محاصره بنادر جنوبی ایران را لغو خواهد کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، پس از بازگشایی تنگه هرمز، واشینگتن بهصورت موقت حکومت ایران را از تحریمها معاف خواهد کرد تا بتواند به مدت ۶۰ روز نفت خود را صادر کند. اقدامی که میتواند درآمد قابل توجهی برای جمهوری اسلامی به همراه داشته باشد.
بر اساس این گزارش، در صورتی که تهران به تعهدات اولیه پایبند بماند و در مذاکرات بعدی «حسن نیت» نشان دهد، دامنه لغو تحریمها گسترش خواهد یافت.
یک منبع دیپلماتیک به اکسیوس گفت: «هیچ تاریخ مشخصی برای رفع تحریمها تعیین نشده است و این موضوع به نحوه اجرای توافق بستگی خواهد داشت.»
بازارهای جهانی سهام پس از اظهارات ترامپ مبنی بر احتمال نهایی شدن توافق تهران و واشینگتن در آیندهای نزدیک، شاهد رشد چشمگیری بودند.
فعالان بازار این تحولات را نشانه کاهش تنشهای ژئوپلیتیک و افزایش احتمال بازگشایی تنگه هرمز ارزیابی کردهاند.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ اخیر، تردد کشتیها را در این آبراه راهبردی مختل کرده است. اقدامی که به افزایش بهای جهانی انرژی انجامیده و به نگرانیها درباره امنیت کشتیرانی در منطقه دامن زده است.
سرنوشت مبهم داراییهای مسدودشده تهران
اکسیوس در ادامه گزارش داد هنوز مشخص نیست یادداشت تفاهم احتمالی شامل جزییات روشنی درباره سرنوشت میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی در خارج از کشور خواهد بود یا نه.
به نوشته این رسانه، تهران خواستار دسترسی فوری به بخشی از این منابع مالی پس از امضای هر توافق اولیه است، اما واشینگتن تاکید دارد آزادسازی این داراییها باید بهصورت مرحلهای و متناسب با میزان پایبندی جمهوری اسلامی به تعهداتش انجام شود.
یک منبع آمریکایی خارج از دولت ترامپ نسبت به احتمال گنجانده شدن موضوع داراییهای بلوکهشده حکومت ایران در یک توافق محرمانه جانبی ابراز نگرانی کرد.
با این حال، یک مقام آمریکایی در گفتوگو با اکسیوس، این احتمال را رد کرد.
اکسیوس افزود ایالات متحده، جمهوری اسلامی و قطر، در روزهای اخیر درباره سازوکاری گفتوگو کردهاند که بر اساس آن، تهران بتواند برای خرید کالاهای بشردوستانه به بخشی از داراییهای مسدودشده خود در قطر دسترسی پیدا کند.
۱۴ خرداد، روزنامه اورشلیمپست نوشت پافشاری جمهوری اسلامی بر آزادسازی داراییهای مسدودشدهاش به یکی از مهمترین موانع در مسیر مذاکرات تهران و واشینگتن تبدیل شده است.
دادگاهی در کره جنوبی، یون سوک یول، رییسجمهوری پیشین این کشور را به ۳۰ سال زندان محکوم کرد. این حکم بهدلیل نقش او در نفوذ پهپادهای نظامی به خاک کره شمالی صادر شد؛ عملیاتی که دادگاه آن را تلاشی برای فراهم کردن بهانه اعلام حکومت نظامی ناموفق در آذر ۱۴۰۳ دانست.
خبرگزاری رویترز جمعه ۲۲ خرداد گزارش داد دادگاه مرکزی ناحیه سئول اعلام کرد یون در پرونده مربوط به پرواز پهپادهای نظامی بر فراز پیونگیانگ در مهر ۱۴۰۳ مجرم شناخته شده است.
بر اساس بیانیه دادگاه، یون از همان ابتدا در طراحی و اجرای این عملیات مشارکت داشته و قضات دادگاه، او را به اتهام «همکاری با دشمن» و «سوءاستفاده از قدرت» گناهکار شناختند.
تلاش برای ایجاد بحران و توجیه حکومت نظامی
همزمان، خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد کیم یونگ هیون، وزیر دفاع وقت کره جنوبی و از نزدیکترین متحدان یون نیز در همین پرونده به ۳۰ سال زندان محکوم شده است.
بر اساس این گزارش، دادگاه به این نتیجه رسیده است که یون و کیم در پی آن بودند که کره شمالی را به انجام حملات مسلحانه یا دیگر اقدامات تحریکآمیز جدی علیه کره جنوبی وادار کنند تا از این طریق یک وضعیت اضطراری ملی ایجاد و زمینه برای اعلام حکومت نظامی فراهم شود.
به گفته دادگاه، این اقدامات به منافع نظامی کره جنوبی آسیب رساند، زیرا توانمندیهای عملیاتی این کشور را آشکار کرد، توانایی انجام عملیاتهای آینده را تضعیف کرد و کره شمالی را به تقویت آمادگیهای دفاعی خود واداشت.
این حکم به مجموعه احکام صادرشده علیه رییسجمهور محافظهکار برکنارشده کره جنوبی افزوده میشود؛ فردی که فرمان حکومت نظامی او کره جنوبی را با شدیدترین بحران سیاسی چند دهه اخیر روبهرو کرد.
طبق گزارش آسوشیتدپرس، یون هنگام اعلام حکومت نظامی در ۱۳ آذر ۱۴۰۳، در یک سخنرانی تلویزیونی، نمایندگان لیبرال پارلمان را نیروهای «ضد دولت» و همسو با کره شمالی خواند و از استیضاح مقامهای ارشد دولتش و کاهش بودجه پیشنهادی دولت بهوسیله مخالفان انتقاد کرد.
حکومت نظامی تنها حدود شش ساعت دوام آورد و پس از آن که نمایندگان پارلمان با عبور از محاصره نیروهای پلیس و نظامیان وارد مجلس شدند و به لغو آن رای دادند، دولت ناچار به عقبنشینی شد.
یون همواره هرگونه تخلف در ارتباط با عملیات پهپادی را رد کرده است. وکلای او نیز پس از صدور حکم اعلام کردند رییسجمهوری پیشین نه دستور اجرای این عملیات را صادر کرده و نه آن را پس از اجرا، تایید کرده است.
به گفته وکلای مدافع، پرواز پهپادها ارتباطی با اعلام حکومت نظامی نداشته و در واکنش به ماهها ارسال بالنهای حامل زباله از سوی کره شمالی به این سوی مرز انجام شده است.
دادستانهای کره جنوبی در فروردینماه خواستار محکومیت یون به ۳۰ سال زندان شده بودند.
به گزارش آسوشیتدپرس، دادستانهای ویژه یون را متهم کرده بودند که با تلاش برای ایجاد شرایطی شبیه جنگ میان دو کره، قصد داشته زمینه حذف مخالفان سیاسی خود و تمرکز قدرت در دست دولتش را فراهم کند.
در بهمن ۱۴۰۴ نیز یک دادگاه کره جنوبی، یون را پس از مجرم شناختن او به اتهام رهبری شورشی مرتبط با تلاش برای اجرای حکومت نظامی، به حبس ابد محکوم کرده بود.
یون علاوه بر این پرونده، با چندین پرونده قضایی دیگر نیز روبهروست. از جمله، دادگاه تجدیدنظر کره جنوبی در ۹ اردیبهشت حکم پنج سال زندان او را در پروندهای مرتبط با جلوگیری از اجرای حکم بازداشت و تخلفات مربوط به روند اعلام حکومت نظامی، به هفت سال افزایش داد.
یون سال گذشته پس از آن از مقام ریاستجمهوری برکنار شد که دادگاه قانون اساسی کره جنوبی حکم استیضاح او را تایید کرد. این تصمیم به برگزاری انتخابات زودهنگام منجر شد که در نهایت لی جائه میونگ، نامزد جریان لیبرال، در آن پیروز شد.
رییسجمهوری پیشین کره جنوبی که هماکنون در بازداشت به سر میبرد، میتواند نسبت به حکم جمعه دادگاه بدوی، درخواست تجدیدنظر کند.
او پیشتر نیز به احکام صادرشده در پروندههای قبلی اعتراض کرده است.
شبکه فاکسنیوز گزارش داد که دولت دونالد ترامپ در حال آمادهسازی برای انتقال گروهی از پناهجویان ایرانی و دیگر مهاجران به جمهوری آفریقای مرکزی در چارچوب یک توافق جدید با کشور ثالث است؛ اقدامی که به گفته این رسانه میتواند از همین هفته آغاز شود.
بر اساس این گزارش، نخستین پرواز در چارچوب این توافق ممکن است از پنجشنبه انجام شود و حدود ۲۰ نفر را شامل شود. فاکسنیوز نوشت که در میان این افراد، شهروندانی از ایران، سوریه و افغانستان و همچنین یک شهروند ترکیه حضور دارند.
این گزارش میگوید دولت ترامپ در ماههای اخیر استفاده از توافقهای اخراج به کشورهای ثالث را گسترش داده است؛ سازوکاری که به دولت آمریکا امکان میدهد مهاجرانی را که امکان بازگرداندن آنها به کشورهای مبدا وجود ندارد، به کشورهای دیگر منتقل کند. واشنگتن پیشتر نیز توافق مشابهی با جمهوری دموکراتیک کنگو برای پذیرش برخی مهاجران اخراجی منعقد کرده بود.
فاکسنیوز در تشریح شرایط جمهوری آفریقای مرکزی نوشت که این کشور از زمان استقلال از فرانسه در سال ۱۹۶۰ با بیثباتی سیاسی گسترده، کودتاهای متعدد، ضعف حاکمیت مرکزی و شورشهای مسلحانه روبهرو بوده است. به نوشته این رسانه، خشونتهای طولانیمدت در این کشور خطر وقوع جنایتهای گسترده علیه غیرنظامیان را افزایش داده است.
در همین حال، وکلای مدافع حقوق مهاجران نسبت به توافق جدید اعتراض کردهاند. فاکسنیوز گزارش داد که در میان افراد در نظر گرفتهشده برای این پرواز، دو زن ایرانی نیز حضور دارند که در نوامبر ۲۰۲۴ وارد ایالات متحده شدند و از سوی یک قاضی مهاجرت حکم «تعلیق اخراج» دریافت کردهاند.
امیلی تروستل، وکیل این دو زن، به فاکسنیوز گفته است که موکلانش در صورت بازگردانده شدن به ایران با خطر شکنجه و آزار و اذیت روبهرو خواهند شد. به گفته او، یکی از این زنان پس از گرویدن به مسیحیت غسل تعمید گرفته و دیگری از فعالان دموکراسیخواه ایرانی است.
بر اساس این گزارش، هر دو زن پس از ورود به آمریکا بازداشت شدند، اما با ارائه درخواست پناهندگی موفق شدند از یک قاضی مهاجرت حکم حمایت در برابر اخراج دریافت کنند.
فاکسنیوز به نقل از رویترز نوشت که توافق میان واشینگتن و جمهوری آفریقای مرکزی در جریان سفر یک هیئت آمریکایی به بانگی، پایتخت این کشور، در ماه مه نهایی شده است. با این حال، هنوز اطلاعات دقیقی درباره تعداد نهایی مهاجران، ملیت آنها و زمانبندی پروازهای بعدی منتشر نشده است.
طبق این گزارش، افرادی که به جمهوری آفریقای مرکزی منتقل میشوند در آپارتمانهایی در شهر بانگی اسکان خواهند یافت و در کوتاهمدت به کشورهای مبدا خود بازگردانده نخواهند شد.
فاکسنیوز همچنین گزارش داد که سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM)، که امسال ۸۵ میلیون دلار بودجه از آمریکا دریافت کرده، اعلام کرده است تنها در زمینه ارائه کمکهای بشردوستانه داوطلبانه پس از ورود مهاجران فعالیت خواهد کرد و هیچ نقشی در روند انتقال یا اخراج آنها ندارد.
این گزارش میافزاید که جمهوری آفریقای مرکزی تنها کشوری نیست که مهاجران اخراجی آمریکا را میپذیرد. به گفته فاکسنیوز، دستکم هشت کشور آفریقایی از جمله اسواتینی، جمهوری دموکراتیک کنگو، غنا و سیرالئون نیز در سالهای اخیر در ازای دریافت کمکهای مالی یا پشتیبانی لجستیکی از واشینگتن، پذیرای برخی مهاجران اخراجی بودهاند.
وزارت خارجه آمریکا و وکیل این دو زن ایرانی تا زمان انتشار گزارش به درخواست رسانهها برای اظهار نظر پاسخ نداده بودند.
در پی سرکوب خشونتبار اعتراضها به مقررات سختگیرانه پوشش زنان در هرات، گروههایی از شهروندان افغانستان در فراخوانی از مردم سراسر این کشور خواستند جمعه ۲۲ خرداد، پس از نماز جمعه، تظاهرات کنند. در اعتراضهای روزهای گذشته دستکم دو نفر، از جمله یک کودک، کشته شدند.
نیروهای طالبان در روزهای گذشته موجی از بازداشت زنان و دختران جوان را به اتهام «حجاب نامناسب» آغاز کردهاند.
بر اساس پیامهای ارسال شده به افغانستاناینترنشنال بسیاری از خانوادهها همچنان از محل نگهداری و وضعیت بازداشتشدگان بیخبرند.
با توجه به بیانیه فرماندهی پلیس هرات که یک روز پس از سرکوب اعتراضات سهشنبه منتشر شد، نگرانیها درباره شدت یافتن سرکوب و برخورد نیروهای مسلح با معترضان در تظاهرات احتمالی جمعه شدت گرفته است.
این بیانیه گزارشها درباره بازداشت زنان و شلیک به معترضان را رد و همزمان تهدید کرد: «پلیس در برابر هر اقدامی که امنیت عمومی را مختل کند، رویکردی جدی، شرعی و اصولی دارد.»
منابع محلی به افغانستاناینترنشنال گفتند که طالبان پس از سرکوب اعتراضات، خانهها و بیمارستانها را برای یافتن معترضان تفتیش میکند.
یک منبع محلی آگاه که به شرط ناشناس ماندن مصاحبه کرد، به ایراناینترنشنال گفت پس از انتقال زنان و دختران بازداشتشده به زندان، تلفنهای همراهشان ضبط شد.
به گفته این منبع، شماری از زنان همان لحظات نخست تلاش کردند با خانوادههایشان تماس بگیرند اما ماموران طالبان اجازه تماس به آنان ندادند.
افزون بر این، منابع محلی از بررسی تلفنهای هوشمند شهروندان بهدست نیروهای طالبان خبر دادند.
یکی از این منابع که بهدلیل ترس از تلافیجویی طالبان نخواست نامش فاش شود، به افغانستاناینترنشنال گفت که صبح چهارشنبه ۲۰ خرداد تلفن معلمان تعدادی از مدرسههای هرات بازرسی و سه معلم بازداشت شدند.
بهگفته این منبع، طالبان فعالیت این معلمان در شبکههای اجتماعی را بررسی کردند.
اعتراضها چطور آغاز شد
اداره امر به معروف طالبان هرات ۱۵ خرداد بر اساس اطلاعیهای منتسب به ریاست این نهاد به زنان هشدار داد که اگر «با چهره نمایان و آرایش» در فضای عمومی حضور یابند با آنها برخورد خواهد شد.
در این اطلاعیه، که نسخهای از آن در اختیار افغانستاناینترنشنال قرار گرفته، به آیاتی از سوره احزاب و همچنین روایتها و احادیثی از منابع مذهبی اهل سنت، از جمله «الجامع الصحیح» امام بخاری، «صحیح مسلم» نوشته مسلم بن حجاج نیشابوری و «فتاوای منبعالعلوم» استناد شده است.
در پایان این اطلاعیه آمده است: «آن عده از زنان و خواهران مسلمان که حجاب اسلامی را رعایت نمیکنند، توسط گروه گشت محتسبین ریاست امر به معروف و نهی از منکر جمعآوری شده و به محبس انتقال داده میشوند، آنگاه هیچکس حق گلایه و شکایت را ندارد.»
این اطلاعیه بهروشنی توضیح نمیدهد منظور طالبان از «حجاب اسلامی» چیست، اما در روایتهای ذکرشده در آن بر ضرورت پوشاندن «گریبانها و سینهها و سر و گردن» تاکید و استفاده زنان از عطر، معادل «زنا» عنوان شده است.
همزمان با انتشار این اطلاعیه، یک فایل صوتی نیز میان شهروندان هرات دستبهدست شد که در آن صدای مردی شنیده میشود که میگوید این تصمیم پس از نشست والی طالبان در هرات با مسئولان ریاست امر به معروف گرفته شده و مسئولان محلی و امامان مساجد موظفاند اجرای آن را به مردم ابلاغ کنند.
با اجرای این تهدیدها و بازداشت شماری از زنان و دختران در هرات، نخستین اعتراضها در جبرئیل، منطقهای در هرات، شکل گرفت.
«تحصیل، کار، آزادی»
رسانه افغانستانی رخشانه، نوشت که با وجود حضور گسترده نیروهای امنیتی طالبان، حدود ۷۰ نفر در تظاهرات روز سهشنبه ۱۹ خرداد شرکت کردند و شعارهایی از جمله «تحصیل، کار، آزادی» سر داند. آنها همچنین بازداشت خودسرانه زنان را محکوم کردند.
یکی از ساکنان هرات به این رسانه گفت: «مردم میترسیدند، با این حال بیرون آمدند.»
شاهدان عینی به افغانستاناینترنشنال گفتند که نیروهای مسلح طالبان در واکنش به این تجمع به سوی جمعیت تیراندازی کردند و سپس واحدهای ویژه را برای پراکنده کردن تجمع به محل فرستادند.
گاردین به نقل از منابع محلی نوشت که در اعتراضهای روز سهشنبه دو نفر کشته، سه نفر زخمی و دستکم ۱۳ نفر دیگر پس از ضربوجرح از سوی مقامها بازداشت شدند.
تاکنون کشته شدن یک زن و یک کودک تایید شده است. سیبیاس به نقل از یک پزشک در بیمارستانی محلی نوشت که دستکم سه نفر با زخم گلوله برای درمان به بیمارستان محل کار او منتقل شدند.
هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) چهارشنبه در بیانیهای تایید کرد که دستکم یک پسر نوجوان بر اثر شلیک گلوله نیروهای طالبان کشته شده و چندین نفر دیگر نیز زخمی شدهاند. این نهاد گفت گزارشها درباره کشتهشدن یک فرد دیگر همچنان در دست راستیآزمایی است.
بهگفته یوناما، تمامی زنان بازداشتشده در اعتراضها ۱۹ خرداد آزاد شدند، اما پیامدهای بازداشت خودسرانه برای آنان و خانوادههایشان عمیق و ماندگار است.
بر اساس ویدیوهایی که در شبکههای اجتماعی منتشر شدهاند، نیروهای طالبان به سوی معترضان آتش میگشایند و آنان را با چوب میزنند. در این ویدیوها دیده میشود معترضان با پرتاب سنگ مقابله میکنند و همزمان شعار «تحصیل، کار، آزادی» سر میدهند.
امتداد زن، زندگی، آزادی
در پی این اعتراضها، موجی از همبستگی زنان ایرانی با زنان افغان در شبکههای اجتماعی، بهویژه ایکس، شکل گرفت. زنان ایرانی با انتشار پیامهای حمایتی و تکرار شعار «زن، زندگی، آزادی» تاکید کردند که در کنار زنان افغان میایستند.
جاستینا، رپر ایرانی، در ایکس نوشت: «من بهعنوان یک ایرانی کنار تمام زنان رنجدیده و سرکوبشده افغانستان میایستم، همانطور که آنها کنار ما بودند و خواهند بود.»
کاربری به نام گیسو تاکید کرد: «حق زنان، حق زندگی و حق آزادی، حقوقی نیست که فقط برای ایران فریاد بزنیم. من هم کنار مردم رنجدیده افغانستان و مخصوصا زنان شجاع افغانستان میایستم. روایاتشان را که میخوانم، همان رنجی را میبینم که ما هم بردهایم.»
کاربری به نام هدا به پیوند شعارهای زنان ایران و افغانستان اشاره کرد: «زنان در هرات میگویند تحصیل، کار، آزادی و ما در ایران گفتیم زن، زندگی، آزادی. خواستهها چقدر آشناست.»
کاربری به نام ژینوس «جغرافیای رنج» زنان ایران و افغانستان را یکی خواند و نوشت: «جغرافیای رنج ما یکیست، همانطور که افق آزادیمان. قلب افغانستان در تاریکی تحمیلی این روزها روشن خواهد ماند؛ ما کنار هم میایستیم.»
زندگی زنان زیر سایه وحشت طالبانی
شماری از زنان هرات با ارسال پیامهای صوتی و ویدیویی به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که برخورد خشونتبار طالبان و بازداشتهای اخیر به دلیل نوع پوشش، فضای ترس را در زندگی روزمره زنان در این ولایت تشدید کرده است. برخی از این زنان همچنین میگویند که در زندان طالبان شکنجه شدهاند.
یک زن ساکن هرات به افغانستاناینترنشنال گفت با وجود داشتن «پوشش مناسب»، نیروهای طالبان او را بازداشت، شکنجه و تحقیر کردهاند.
این زن، که با گریه از تجربه بازداشت خود سخن میگفت، افزود: «روز شنبه در جاده لیلامی بازداشت شدم و دو روز و یک شب در زندان بودم. مرا شکنجه و تحقیر کردند. ما زنان حتی اجازه بیرون رفتن از خانه را نداریم.»
زن دیگری که در اعتراضات شرکت داشت، به تلاش طالبان در «ایجاد فضای وحشت» اشاره کرد و گفت هدف نهایی آنها «محروم کردن زنان از حضور در جامعه است».
یک معلم زن در هرات به افغانستان اینترنشنال گفته است که شدت برخوردهای طالبان به حدی رسیده که حتی دانشآموزان دختر خردسال نیز از ترس بازداشت، حجاب مورد نظر این گروه را رعایت میکنند.
طالبان از زنان چه میخواهد؟
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، زنان و دختران تقریبا از همه عرصههای زندگی عمومی محروم شدهاند: مدارس، دانشگاهها، بیشتر مشاغل و حتی پارکها.
وزارت عدلیه طالبان اواخر مرداد ۱۴۰۳ دستورالعمل «امر به معروف و نهی از منکر» را منتشر کرد که بخش عمده آن به محدودیتهای اعمالشده از سوی این گروه علیه زنان و نحوه حضور آنها در فضاهای عمومی اشاره دارد.
این سند «ستر تمام بدن و پنهان کردن روی» را برای زنان «لازم» میداند، آنها را از پوشیدن لباسهای نازک، کوتاه و چسبان منع میکند، به زنان بالغی که برای «حاجت ضروری» از خانه خارج میشوند امر میکند که صدایشان را «نامحرم» نشنود و شنیده شدن صدای زن از درون خانه را از «منکرات خاص» میشمارد. این سند همچنین رانندگان وسایل نقلیه عمومی را از پخش موسیقی و سوار کردن زنانی که «بدون محرم شرعی عاقل و بالغ» در فضای عمومی حاضر شدهاند، منع میکند.
این بار، مردان در کنار زنان
بخشی از روایتهای ذکرشده در اطلاعیه طالبان خطاب به مردان است. در یکی از احادیث، به نقل از کتاب «مُسند احمد بن حنبل»، آمده است که بهشت بر «دیوث؛ یعنی کسی که ناپاکی و فحشا را در خانواده خود میپذیرد» حرام است.
در ویدیویی که رسانههای محلی از اعتراضهای سهشنبه منتشر کردهاند، پسر جوانی دیده میشود که از ناحیه پا زخمی شده، به نظر میرسد بیهوش است و افرادی به او کمک میکنند.
در ویدیوها و تصاویر دیگر نیز مردان در کنار زنان در تجمعهای خیابانی حضور دارند و با ماموران طالبان درگیر شدهاند.
یک فعال حقوق زنان افغانستان که در اعتراضهای پیشین علیه محدودیتهای طالبان شرکت کرده و اکنون در آمریکا زندگی میکند، به ایراناینترنشنال گفت حضور مردان در کنار زنان در اعتراضهای هرات، این دور از اعتراضها را از تجمعهای پیشین متمایز کرده است.
او افزود در اعتراضهای قبلی، مردان عمدتا در صحنه اعتراضهای خیابانی زنان برای بازپسگیری حقوقشان حضور نداشتند، اما همراهی آنان با زنان معترض در هرات، تحولی مهم در روند اعتراضها علیه طالبان به شمار میرود.
خانواده یکی از زنان بازداشتشده به افغانستاناینترنشنال گفت مردانی که برای پیگیری وضعیت بازداشتشدگان به زندان یا اداره امر به معروف طالبان مراجعه کرده بودند، با توهین و تحقیر روبهرو شدند. به گفته این منبع، ماموران طالبان آنان را با الفاظی چون «بیغیرت» و «بیحیثیت» خطاب کردند و گفتند که در «جامعه اسلامی» از مراقبت از زنان خانواده خود ناتوان بودهاند.
این منبع گفت: «از مردان خانوادههای زنان بازداشتشده تعهد گرفتند و به آنان هشدار دادند که اگر چنین مواردی دوباره تکرار شود، علاوه بر زنان، مردان خانواده نیز بازداشت خواهند شد.»
مجلس اعیان بریتانیا در بخشی از جلسه پنجشنبه ۲۱ خرداد، موضوع تدوین لایحهای برای ایجاد چارچوبی قانونی بهمنظور تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران بررسی کرد. این نشست پس از آن برگزار شد که دولت بریتانیا سهشنبه «لایحه امنیت ملی» (تهدیدات دولتی)، را به پارلمان ارائه کرد.
این قانون در صورت تصویب، به وزیر کشور بریتانیا امکان میدهد برخی سازمانهای مرتبط با دولتها، از جمله سپاه پاسداران، را بهعنوان تهدیدی برای امنیت ملی معرفی کند. این لایحه ممکن است از ماه آینده میلادی اجرایی شود.
سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شماری از کشورها از جمله آمریکا، کانادا، استرالیا و کشورهای عضو اتحادیه اروپا قرار دارد اما بریتانیا تا کنون از انجام چنین کاری خودداری کرده است.
دیوید هنسن، وزیر مشاور در امور امنیت ملی وزارت کشور بریتانیا، در پاسخ به پرسش اعضای مجلس اعیان گفت دولت بریتانیا «کاملا از تهدیدهای ناشی از حکومت ایران در خاک بریتانیا آگاه است».
او افزود: «ما تهدیدهای ایران را بسیار جدی میگیریم و به نظارت بر آن ادامه خواهیم داد.»
هنسن گفت لایحه امنیت ملی که سهشنبه به پارلمان ارائه شد، اختیار تازهای به وزیر کشور میدهد تا نهادهایی را که در فعالیتهای تهدیدآمیز مرتبط با دولتهای خارجی مشارکت دارند، تعیین و مشمول محدودیت کند.
او تاکید کرد دولت بریتانیا میخواهد این لایحه هرچه سریعتر به قانون تبدیل شود تا وزیر کشور اختیار لازم را برای تصمیمگیری درباره تهدیدات دولتی داشته باشد.
به گفته هنسن، در صورت تصویب این لایحه در هر دو مجلس، محکومان مرتبط با این تهدیدها ممکن است با مجازات حداکثر ۱۴ سال حبس روبهرو شوند.
شماری از اعضای مجلس اعیان بریتانیا در این جلسه از ارائه این لایحه استقبال کردند.
جان کرایر، عضو مجلس اعیان بریتانیا، با اشاره به محکومیت دو نفر در ارتباط با حمله به خبرنگار ایراناینترنشنال گفت: «خوشحالم که دولت در حال ارائه این لایحه است، اما این اقدام بسیار دیر انجام میشود.»
او تاکید کرد که نیروهای نیابتی و عوامل سپاه پاسداران به یهودیان بریتانیا و نهادهای یهودی حمله کردهاند.
هنری بلینگهام، عضو مجلس اعیان بریتانیا، نیز با استقبال از لایحه تهدیدات امنیتی گفت استفاده از نیروهای نیابتی، که به گفته او «کشورهایی مانند جمهوری اسلامی آشکارا پشت آنها پنهان میشوند»، خسارتهای گستردهای به همراه دارد.
او افزود موضوع فقط سپاه پاسداران نیست، بلکه گروه مرتبط با حکومت ایران، «حرکت اصحاب الاسلامیه»، نیز مسئولیت برخی از حملات اخیر یهودستیزانه را بر عهده گرفته است.
استوارت پولاک، عضو مجلس اعیان بریتانیا، با اشاره به گزارشها درباره ارتباط برخی موسسات خیریه در بریتانیا با سپاه پاسداران گفت: «موضوع فقط سپاه پاسداران و فعالیتهای آن نیست، بلکه مسائلی است که در حوزه موسسات خیریه در این کشور جریان دارد.»
او ابراز امیدواری کرد این قانون بتواند به این موضوع نیز بپردازد و گفت از داخل بریتانیا، از جمله با استفاده از پول مالیاتدهندگان بریتانیایی، برای کمک به سپاه پاسداران منابع مالی جمعآوری میشود.
کدام کشورها سپاه را سازمانی تروریستی میدانند؟
در سالهای اخیر و بهویژه پس از انقلاب ملی ایرانیان، کنشگران و مخالفان جمهوری اسلامی با اشاره به نقش این نهاد نظامی در سرکوب معترضان در داخل کشور و همچنین دست داشتن آن در طراحی و اجرای حملات تروریستی در بسیاری از کشورهای جهان، بارها خواستار قرار گرفتن نام سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شدهاند.
بحرین و عربستان سعودی از اولین کشورهایی بودند که در پاییز ۱۳۹۷ سپاه پاسداران را در لیست سازمانهای تروریستی قرار دادند.
ایالات متحده نیز در فروردین ۹۸ سپاه پاسداران را یک سازمان تروریستی معرفی کرد. این اولین بار بود که دولت آمریکا یک نیروی نظامی رسمی وابسته به یک دولت حاکم را تروریستی اعلام میکرد.
دولت پاراگوئه اردیبهشت سال جاری رسما سپاه پاسداران را بهعنوان سازمان تروریستی معرفی کرد.
دولت کانادا نیز خرداد گذشته اعلام کرد سپاه پاسداران را در فهرست سازمانهای تروریستی طبقهبندی خواهد کرد.
خبرگزاری دولتی ایرنا در واکنش به این اقدام استرالیا، آن را «خصمانه و ضدایرانی» توصیف کرد.
دولت اکوادور ۲۵ شهریور سپاه پاسداران، حماس و حزبالله لبنان را بهعنوان «گروههای تروریستی و جنایتکار سازمانیافته» معرفی کرد.
در استرالیا، دولت ۱۶ آذر سپاه پاسداران را در فهرست «تروریسم دولتی» قرار داد و اعلام کرد این نهاد نظامی-امنیتی جمهوری اسلامی مسئول طراحی حملات علیه جامعه یهودیان این کشور در سال ۲۰۲۴ بوده است.
در آرژانتین نیز، خاویر میلی، رییسجمهوری این کشور، ۲۷ دی با امضای فرمانی نیروی قدس سپاه پاسداران و ۱۳ فرد مرتبط با شاخه برونمرزی سپاه پاسداران را «تروریستی» اعلام کرد.
به این ترتیب در صورت اضافه شدن اتحادیه اروپا، میتوان گفت به جز بریتانیا، سپاه پاسداران در لیست سازمانهای تروریستی تمام کشورهای بلوک غرب قرار گرفته است.