آبان ۹۸ و زندگی‌های نادیده در آینه ادبیات
اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تنها یک رویداد سیاسی در تاریخ معاصر ایران نبود. این اعتراضات پرسشی جدی را نیز پیش روی ادبیات گذاشت: کسانی که در خیابان‌ها دیده شدند، پیش از آن چه جایگاهی در جهان داستان‌های ما داشتند؟
اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تنها یک رویداد سیاسی در تاریخ معاصر ایران نبود. این اعتراضات پرسشی جدی را نیز پیش روی ادبیات گذاشت: کسانی که در خیابان‌ها دیده شدند، پیش از آن چه جایگاهی در جهان داستان‌های ما داشتند؟
در هفتمین سالگرد آبان، این پرسش همچنان پابرجاست. جامعه ایران در سال‌های اخیر اعتراضات دی ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸، جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ و اعتراضات خونبار دی ۱۴۰۴ را تجربه کرده است. این رویدادها با همه تفاوت‌هایشان در مطالبات و شرایط تاریخی، در حافظه جمعی ایرانیان با یکدیگر پیوند خورده‌اند.
تاثیر یک جنبش بر ادبیات را نمی‌توان تنها با شمار کتاب‌ها و شعرهایی سنجید که درباره آن منتشر می‌شوند. دگرگونی عمیق‌تر زمانی رخ می‌دهد که جنبش، شخصیت‌های تازه‌ای وارد داستان کند، زبان روایت را تغییر دهد و نویسنده را با تجربه‌هایی روبه‌رو سازد که پیش‌تر بیرون از جهان ادبی او مانده بودند.
انتشار آثاری درباره آبان نشان‌دهنده واکنش ادبی به این رویداد است، اما برای اثبات شکل‌گیری جریانی تازه در داستان‌نویسی کافی نیست. مساله مهم‌تر این است که ادبیات ایران تا چه اندازه توانسته زندگی گروه‌های اجتماعی حاضر در اعتراضات، به‌ویژه اقشار کم‌برخوردار را مستقل از لحظه اعتراض و سرکوب روایت کند.
فرودستان در جهان داستان
در دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی، طبقه اجتماعی در بخش مهمی از ادبیات داستانی ایران جایگاهی برجسته داشت. کارگران، روستاییان، حاشیه‌نشینان و تهیدستان گاه شخصیت‌های اصلی روایت بودند.
علی‌اشرف درویشیان در «آبشوران» به فقر و محرومیت شهری پرداخت. احمد محمود در «همسایه‌ها» مناسبات طبقاتی و سیاسی را در بستر زندگی روزمره روایت کرد و غلامحسین ساعدی نیز در بخشی از آثارش به جهان گروه‌های محروم و مناسبات سلطه توجه نشان داد.
البته حضور فرودستان در ادبیات متعهد همیشه به معنای بازنمایی مستقل تجربه آنان نبود. گاهی کارگر و دهقان بیش از آنکه شخصیتی با زندگی و تضادهای خاص خود باشند، حامل آرمان‌های سیاسی نویسنده می‌شدند. با این همه، فقر، کار و نابرابری در مرکز توجه بخش مهمی از داستان‌نویسی آن دوران قرار داشت.
در بخشی از داستان‌نویسی دهه‌های اخیر، مناسبات خصوصی، بحران‌های فردی و تجربه طبقه متوسط شهری سهم چشمگیری از جهان روایت داشته‌اند. این گرایش را نمی‌توان به تمام ادبیات معاصر تعمیم داد و لزوما هم نشانه ضعف ادبی نیست. با این حال، می‌توان پرسید چه گروه‌هایی بیشتر به شخصیت داستان تبدیل شده‌اند و زندگی چه کسانی کمتر مجال روایت پیدا کرده است.
آبان ۱۳۹۸ این پرسش را دوباره پیش کشید. افزایش ناگهانی قیمت بنزین جرقه اعتراضات بود، اما فشار معیشتی، نابرابری اقتصادی و احساس محرومیت نیز در شکل‌گیری نارضایتی‌ها نقش داشتند. اعتراضات در شهرها و مناطق مختلف رخ داد و نمی‌توان همه معترضان را متعلق به یک طبقه اجتماعی دانست.
با این حال، پیوند اعتراضات با مساله معیشت، توجه به زندگی گروه‌های کم‌برخوردار را ضروری می‌کند. کارگر، جوان بیکار یا ساکن محله محروم تنها هنگام اعتراض یا کشته‌شدن به شخصیتی شایسته روایت تبدیل نمی‌شود. او پیش از آن نیز زندگی، زبان، روابط خانوادگی، آرزوها و شکست‌های خود را داشته است.
ادبیاتی که انسان را تنها در قامت قربانی می‌بیند، هنوز تمام زندگی او را روایت نکرده است.
البته کم‌رنگ‌بودن برخی تجربه‌های اجتماعی در ادبیات را نمی‌توان صرفا به انتخاب نویسندگان نسبت داد. سانسور، مناسبات نشر، ضعف نقد مستقل و دشواری‌های اقتصادی نویسندگی نیز در شکل‌گیری جهان داستانی تاثیر دارند. سانسور گاهی پیش از آنکه جمله‌ای نوشته شود، موضوع یا شخصیتی را از ذهن نویسنده کنار می‌زند.
از سوی دیگر، همه افراد فرصت یکسانی برای نویسنده‌شدن ندارند. آموزش، وقت آزاد، امنیت اقتصادی، شبکه‌های ارتباطی و امکان انتشار تعیین می‌کنند چه کسانی بتوانند تجربه خود را به اثری ادبی تبدیل کنند. در چنین شرایطی، غیبت برخی زندگی‌ها از جهان داستان تنها مساله‌ای مربوط به سلیقه ادبی نیست، بلکه به ساختار اجتماعی تولید ادبیات نیز مربوط می‌شود.
دادخواهان، صاحبان حافظه
یکی از مهم‌ترین پیامدهای فرهنگی آبان را می‌توان در تغییر جایگاه روایتگران جست‌وجو کرد.
واکنش به آبان تنها در گزارش‌های خبری و تحلیل‌های سیاسی باقی نمانده است. تلاش‌هایی برای ثبت و روایت این تجربه در قالب‌های ادبی و مستند نیز صورت گرفته، هرچند برای ارزیابی جایگاه این آثار در تاریخ ادبیات معاصر به بررسی دقیق‌تر مجموعه آثار منتشرشده نیاز داریم.
اما اتفاق مهم دیگری بیرون از فضای معمول نشر رخ داده است. خانواده‌های دادخواه خود به روایتگران تاریخ تبدیل شده‌اند.
آنان با انتشار تصاویر، ثبت خاطرات، گردآوری اسناد و بازگویی زندگی عزیزانشان در برابر فراموشی ایستاده‌اند. در این روایت‌ها، جان‌باخته دیگر فقط نامی در فهرست قربانیان نیست، بلکه انسانی است با خاطرات کودکی، روابط خانوادگی، آرزوها و زندگی ناتمامی که گزارش‌های سیاسی به‌تنهایی قادر به بازنمایی آن نیستند.
تجربه خانواده‌های جان‌باختگان پرواز ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین نیز از همین منظر اهمیت دارد. سرنگونی این هواپیما در دی ۱۳۹۸ رویدادی متفاوت از اعتراضات آبان بود، اما تلاش خانواده‌ها برای حفظ خاطرات و پیگیری دادخواهی نشان داد چگونه سوگ خصوصی می‌تواند به کنشی عمومی برای ثبت حقیقت تبدیل شود.
خاطره، شهادت و اسناد دادخواهی لزوما اثر ادبی نیستند، اما می‌توانند منابع ارزشمندی برای آفرینش ادبی در آینده باشند. این روایت‌ها بخشی از زندگی انسان‌هایی را حفظ می‌کنند که در گزارش‌های رسمی یا خبری اغلب تنها در لحظه مرگ حضور دارند.
در این میان، نابرابری اجتماعی حتی بر امکان ثبت خاطرات نیز سایه می‌اندازد. همه خانواده‌ها دسترسی یکسانی به رسانه، ناشر، امکانات مالی یا شبکه‌های فرهنگی ندارند. خاطرات برخی به کتاب تبدیل می‌شود و تجربه برخی دیگر در گفت‌وگوهای شفاهی یا حافظه نزدیکان باقی می‌ماند.
نابرابری تنها بر سرنوشت انسان‌ها اثر نمی‌گذارد، بلکه بر اینکه روایت چه کسانی در تاریخ باقی بماند نیز تاثیر می‌گذارد.
کتاب‌ها و زبان مقاومت
جنبش‌های اجتماعی همیشه با تولید آثار تازه بر فرهنگ تاثیر نمی‌گذارند. گاهی متنی قدیمی در موقعیتی تاریخی معنایی تازه پیدا می‌کند.
در جنبش «زن، زندگی، آزادی»، شبکه‌های اجتماعی به یکی از میدان‌های گفت‌وگوی فرهنگی تبدیل شدند. معرفی و خواندن آثار سیاسی، فلسفی و تاریخی، از جمله کتاب‌هایی درباره آزادی، اقتدارگرایی، نافرمانی مدنی و مقاومت، در کنار دیگر شکل‌های مشارکت فرهنگی جریان داشت.
اهمیت این فعالیت‌ها تنها در معرفی کتاب نبود. خواندن می‌توانست به شکلی از مشارکت در گفت‌وگوی اجتماعی تبدیل شود. آثاری که پیش‌تر در حلقه‌های محدودتری خوانده می‌شدند، در موقعیتی تازه امکان پیدا می‌کردند به زبانی مشترک برای توضیح تجربه مقاومت بدل شوند.
مقاله «قدرت بی‌قدرتان» واتسلاو هاول نمونه تاریخی قابل‌توجهی است. هاول آن را در سال ۱۹۷۸ نوشت، اما یازده سال بعد، در تحولات سیاسی ۱۹۸۹ در چکسلواکی، مورد توجه قرار گرفت. این متن در شبکه‌های فکری و مدنی مخالفان حکومت کمونیستی دست‌به‌دست شد و به توضیح سازوکارهای قدرت و مقاومت کمک کرد.
این تجربه نشان می‌دهد رابطه متن و جنبش اجتماعی یک‌طرفه نیست. آثار فکری می‌توانند به شکل‌گیری زبان مقاومت کمک کنند و جنبش‌ها نیز به نوشته‌های موجود معنای تازه‌ای ببخشند.
البته شرایط آبان ۱۳۹۸ و جنبش ۱۴۰۱ یکسان نبود. قطع گسترده اینترنت و شدت سرکوب در آبان، امکان ارتباط و ثبت عمومی واکنش‌ها را محدود کرد. در جنبش ۱۴۰۱ نیز مساله حجاب اجباری، آزادی بدن و حقوق زنان با تجربه روزمره بسیاری از هنرمندان و نویسندگان پیوند مستقیم داشت. به همین دلیل نمی‌توان میزان مشارکت فرهنگی در این دو دوره را بدون توجه به تفاوت شرایط مقایسه کرد.
رابطه ادبیات و جنبش اجتماعی تنها به نوشتن درباره یک واقعه محدود نیست. گاهی شیوه خواندن، گردش آثار و جایگاه اجتماعی نویسنده و مخاطب نیز تغییر می‌کند.
تاریخ چگونه وارد رمان می‌شود؟
تاریخ ادبیات جهان نشان می‌دهد که تاثیر جنبش‌ها و تحولات اجتماعی بر ادبیات همیشه فوری و مستقیم نیست.
انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ مناسبات قدرت، مالکیت و منزلت اجتماعی را در دهه‌های بعد دگرگون کرد. رمان قرن نوزدهم فرانسه در بستر همین تحولات شکل گرفت. در آثار بالزاک، پول، رقابت طبقاتی و تلاش برای کسب موقعیت اجتماعی نقشی تعیین‌کننده در سرنوشت شخصیت‌ها دارند.
بالزاک لزوما درباره روزهای انقلاب نمی‌نوشت. جهان اجتماعی دگرگون‌شده پس از انقلاب، بخشی از زمینه تاریخی داستان‌های او بود.
جنبش مه ۱۹۶۸ فرانسه نیز پرسش‌هایی درباره اقتدار، آزادی فردی، مناسبات جنسیتی و قدرت نهادهای فرهنگی را به میدان گسترده‌تری کشاند. بسیاری از این مباحث پیش‌تر وجود داشتند، اما جنبش به آن‌ها نیروی اجتماعی تازه‌ای بخشید و بازتابشان در ادبیات، سینما و نقد فرهنگی ادامه یافت.
این نمونه‌ها قرار نیست نسخه‌ای آماده برای آینده ادبیات ایران باشند. آنچه اهمیت دارد این است که تاثیر یک رویداد تاریخی را نباید تنها در آثاری جست‌وجو کرد که مستقیما درباره همان رویداد نوشته شده‌اند.
ممکن است رمان‌های مهمی که در آینده تحت تاثیر آبان ۱۳۹۸ نوشته می‌شوند، هیچ اشاره مستقیمی به اعتراضات نداشته باشند. شاید شخصیت‌هایشان درگیر مساله بیکاری، نابرابری، مهاجرت، خشونت، بی‌اعتمادی یا فروپاشی روابط اجتماعی باشند. تجربه آبان می‌تواند بدون آنکه نامی از آن برده شود، در جهان این شخصیت‌ها حضور داشته باشد.
البته تشخیص چنین تاثیری به مطالعه تاریخی و ادبی دقیق نیاز دارد. نمی‌توان هر داستانی درباره فقر یا نابرابری را محصول یک جنبش اعتراضی دانست.
داستان‌هایی که هنوز نوشته نشده‌اند
اکنون می‌توان نشانه‌هایی از واکنش فرهنگی به آبان را دید. روایت‌هایی نوشته شده‌اند، خاطراتی ثبت شده‌اند و خانواده‌هایی در برابر فراموشی ایستاده‌اند. اما هنوز برای داوری درباره تاثیر پایدار آبان بر فرم و زبان داستان‌نویسی ایران زود است.
اعتراضات خونبار دی ۱۴۰۴ نیز به حافظه اعتراضی جامعه افزوده شده‌اند. ثبت نام جان‌باختگان، شهادت‌ها و خاطرات خانواده‌ها در این مرحله بیش از هر چیز با مستندسازی، سوگ و دادخواهی پیوند دارد. پیامدهای ادبی چنین رویدادهایی ممکن است سال‌ها بعد آشکار شوند.
با این حال، گذشت زمان به‌تنهایی ادبیات تازه‌ای خلق نمی‌کند. آزادی نوشتن، امکان انتشار، نقد مستقل و حضور تجربه‌های متنوع اجتماعی در جهان داستان ضروری‌اند.
شاید نویسندگان آثار آینده درباره آبان کسانی باشند که در سال ۱۳۹۸ نوجوان بودند، در محله‌های معترض زندگی می‌کردند یا سرکوب و دادخواهی به بخشی از حافظه خانوادگی‌شان تبدیل شده است.
اما مساله تنها این نیست که چه کسانی در آینده درباره آبان خواهند نوشت. پرسش این است که آیا ادبیات ایران می‌تواند جهان اجتماعی کسانی را روایت کند که حضورشان در خیابان دیده شد، اما زندگی‌شان در داستان‌ها کمتر بازتاب یافت؟
شاید مهم‌ترین داستان‌های آبان هنوز نوشته نشده‌اند؛ داستان زندگی کسانی که صدایشان در خیابان شنیده شد، اما جهانشان هنوز به‌قدر کافی در ادبیات دیده نشده است.
اعتراضات آبان ۱۳۹۸ یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی است؛ واقعه‌ای که نه‌تنها ابعاد شکاف میان جامعه و حکومت را آشکار کرد، بلکه نشان داد ساختار سیاسی ایران برای حفظ کنترل خود تا چه اندازه آمادگی استفاده از خشونت سازمان‌یافته را دارد.
آبان ۹۸ را نمی‌توان صرفا واکنشی خیابانی به افزایش قیمت بنزین دانست؛ این اعتراضات حاصل انباشت بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بود که در نهایت به رویارویی بخش گسترده‌ای از جامعه با کلیت نظام سیاسی انجامید.
در اعتراضات آبان ۹۸، شعارهای ضدحکومتی در شهرهای مختلف نشان داد که نارضایتی از عملکرد دولت روحانی فراتر رفته و کلیت نظام سیاسی را هدف گرفته است.
از بحران اقتصادی تا انفجار اجتماعی
در ۲۴ آبان ۱۳۹۸، پس از اعلام ناگهانی افزایش قیمت بنزین، اعتراضات در شهرهای مختلف ایران آغاز شد. قیمت بنزین سهمیه‌ای از هزار به هزار و پانصد تومان و قیمت بنزین آزاد از هزار به سه هزار تومان افزایش یافت. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که اقتصاد ایران تحت تاثیر تحریم‌های آمریکا، سقوط ارزش ریال، تورم، کاهش قدرت خرید و گسترش بیکاری قرار داشت.
با این حال، افزایش قیمت بنزین صرفا جرقه اعتراضات بود، نه علت اصلی آن. تجربه اعتراضات دی ۱۳۹۶ نشان داده بود که نارضایتی عمومی از عملکرد دولت فراتر رفته و بخش‌هایی از جامعه کلیت ساختار سیاسی را مسئول وضعیت موجود می‌دانستند. در آبان ۹۸ نیز مطالبات اقتصادی به‌سرعت جای خود را به شعارهای سیاسی و ضدحکومتی داد.
اعتراضات سراسری و جغرافیای سرکوب
اعتراضات در فاصله ۲۴ تا ۳۰ آبان به ۲۹ استان کشور گسترش یافت. تهران، کرج، شیراز، مشهد، اصفهان، کرمانشاه، اهواز، ماهشهر و بهبهان از جمله کانون‌های مهم اعتراضات بودند. در برخی مناطق، معترضان خیابان‌ها را مسدود کردند و شماری از بانک‌ها، خودروها، پمپ‌بنزین‌ها و ساختمان‌های دولتی به آتش کشیده شدند.
حکومت در پاسخ، از نیروهای انتظامی، امنیتی و نظامی برای متوقف‌کردن اعتراضات استفاده کرد. گزارش‌های متعدد از شلیک مستقیم به معترضان، استفاده از سلاح جنگی و کشته‌شدن افراد غیرمسلح منتشر شد.
آمار قربانیان همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد مناقشه است. عفو بین‌الملل ابتدا کشته‌شدن دست‌کم ۳۰۴ نفر را مستند کرد و در به‌روزرسانی بعدی این رقم را به ۳۲۳ نفر رساند. گزارشگر ویژه سازمان ملل نیز از گزارش‌های تاییدنشده درباره بیش از ۴۰۰ کشته سخن گفت. در مقابل، گزارش تحقیقی رویترز در دوم دی ۱۳۹۸، به نقل از سه مقام ناشناس وزارت کشور جمهوری اسلامی، شمار کشته‌شدگان را حدود ۱۵۰۰ نفر اعلام کرد.
شدت سرکوب نیز در همه استان‌ها یکسان نبود. گزارش سازمان ملل نشان می‌داد که استان‌های خوزستان و کرمانشاه از جمله مناطقی بودند که آمار بالایی از کشته‌شدگان در آن‌ها گزارش شده بود.
ماهشهر؛ نماد خشونت مرگبار
در میان مناطق مختلف، ماهشهر یکی از خونین‌ترین صحنه‌های اعتراضات بود. گزارش‌ها حاکی از آن است که در جریان درگیری‌ها، گروهی از معترضان به نیزارهای اطراف منطقه پناه بردند و نیروهای امنیتی با استفاده از خودروهای زرهی و سلاح‌های سنگین به سوی آنان شلیک کردند.
ایران‌وایر به نقل از یک مقام محلی، شمار کشته‌شدگان ماهشهر را ۱۴۸ نفر اعلام کرد. وزارت خارجه آمریکا نیز در آبان ۱۳۹۹ از کشته‌شدن احتمالی ۱۴۸ غیرنظامی در این منطقه سخن گفت و دو مقام امنیتی خوزستان را تحریم کرد.
در بیانیه آمریکا، جزئیات تکان‌دهنده‌ای از واقعه مطرح شده بود: شلیک تک‌تیراندازها از پشت‌بام‌ها، تعقیب معترضان با خودروهای زرهی، محاصره معترضان در نیزارها، شلیک مسلسل به سوی افراد پناه‌گرفته در منطقه، آتش‌زدن نیزارها و تیراندازی به افرادی که قصد خروج داشتند.
ماهشهر صرفا یک شهر که محل اعتراض باشد نبود. این منطقه به دلیل موقعیت راهبردی در صنعت پتروشیمی و زیرساخت‌های اقتصادی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. از این منظر، حکومت احتمالا اعتراضات در این منطقه را علاوه بر یک مساله خیابانی، تهدیدی علیه امنیت زیرساخت‌های اقتصادی و صنعتی تلقی می‌کرد. اما حتی اگر حکومت از وجود تهدید امنیتی سخن بگوید، چنین ادعایی مجوز استفاده نامتناسب از نیروی مرگبار علیه جمعیت غیرمسلح نیست.
قطع اینترنت؛ خاموش‌کردن صدای شاهدان
یکی از مهم‌ترین ابعاد سرکوب آبان، قطع تقریبا سراسری اینترنت بود. از بعدازظهر ۲۵ آبان، دسترسی به اینترنت جهانی به‌شدت محدود شد و سطح اتصال کشور در مقطعی به حدود پنج درصد وضعیت عادی رسید.
این اقدام صرفا محدودکردن ارتباطات نبود؛ پیامد مستقیم آن دشوارشدن انتشار تصاویر سرکوب، اختلال در ارتباط خانواده‌ها با یکدیگر و محدودشدن امکان مستندسازی مستقل بود. در حالی که اینترنت جهانی قطع شده بود، بخش‌هایی از شبکه ملی اطلاعات و خدمات داخلی همچنان فعالیت می‌کردند. این موضوع نشان می‌دهد که خاموشی ارتباطات بین‌المللی، اقدامی سازمان‌یافته و هدفمند بود.
زنجیره مسئولیت و سرکوب پس از خیابان
مسئولیت سرکوب آبان را نمی‌توان تنها به رفتار ماموران حاضر در خیابان محدود کرد. گزارش رویترز از جلسه علی خامنه‌ای با مقام‌های ارشد حکومتی و امنیتی در ۲۶ آبان ۱۳۹۸ و دستور برخورد قاطع برای پایان‌دادن به اعتراضات، پرسش‌های جدی درباره مسئولیت سطوح عالی قدرت مطرح می‌کند. همچنین تصمیم شورای عالی امنیت ملی درباره قطع اینترنت و مواضع عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور وقت جمهوری اسلامی، از جمله شواهد مهم برای بررسی ساختار تصمیم‌گیری هستند.
سرکوب نیز با پایان اعتراضات خیابانی خاتمه نیافت. عفو بین‌الملل از بازداشت بیش از هفت هزار نفر، شکنجه، اعتراف‌گیری اجباری، محرومیت از وکیل و تهدید خانواده‌های قربانیان گزارش داد. پرونده سه معترض، امیرحسین مرادی، سعید تمجیدی و محمد رجبی، که به اعدام محکوم شدند و اجرای حکمشان پس از اعتراضات گسترده متوقف شد، نمونه‌ای از ادامه برخورد قضایی با معترضان بود.
عفو بین‌الملل در گزارش تحقیقی خود با عنوان «له‌کردن انسانیت»، مجموعه‌ای از موارد نقض حقوق بشر پس از اعتراضات را مستند کرد.
بر اساس این گزارش، بیش از هفت هزار نفر، شامل مردان، زنان و کودکان، در ارتباط با اعتراضات بازداشت شدند.
مهم‌ترین موارد مستندشده عبارت بودند از: بازداشت‌های خودسرانه و بدون ارائه حکم قضایی، ضرب‌وشتم و شکنجه بازداشت‌شدگان، نگهداری افراد در مکان‌های نامعلوم و محرومیت از تماس با خانواده، اعتراف‌گیری اجباری و پخش اعترافات تلویزیونی، محرومیت از دسترسی به وکیل مستقل، تهدید خانواده‌های کشته‌شدگان و فشار برای سکوت و محرومیت از خدمات درمانی یا تاخیر در ارائه این خدمات به برخی زندانیان.
عفو بین‌الملل همچنین از بازداشت کودکان و نوجوانان و استفاده از شکنجه برای گرفتن اعترافات خبر داد.
آبان ۹۸؛ نقطه عطف بحران مشروعیت
اهمیت تاریخی آبان ۱۳۹۸ در این است که نشان داد اعتراض به یک تصمیم اقتصادی می‌تواند در مدت کوتاهی به اعتراض علیه کلیت ساختار سیاسی تبدیل شود. حکومت توانست با استفاده از نیروی مرگبار و قطع اینترنت، اعتراضات را متوقف کند، اما نتوانست زمینه‌های اقتصادی و سیاسی نارضایتی را از میان ببرد.
اگر دی ۱۳۹۶ نشانه عبور اعتراضات اقتصادی از مطالبات محدود بود، آبان ۱۳۹۸ آشکارکننده ظرفیت خشونت ساختاری حکومت در برابر اعتراضات سراسری شد و جنبش ۱۴۰۱ نیز ابعاد دیگری از شکاف اجتماعی و سیاسی را به نمایش گذاشت.
آبان ۹۸ را نباید حادثه‌ای گذرا، بلکه باید بخشی از روند مستمر بحران مشروعیت جمهوری اسلامی دانست. تا زمانی که آمار واقعی قربانیان روشن نشود، خانواده‌ها به عدالت دسترسی پیدا نکنند و درباره آمران و عاملان سرکوب تحقیق مستقل صورت نگیرد، این پرونده همچنان باز خواهد ماند.
آبان ۱۳۹۸ فقط خاطره پنج روز اعتراض و کشتار نیست؛ آزمونی تاریخی درباره نسبت قدرت، جامعه، حقیقت و مسئولیت در جمهوری اسلامی است.
کانون نویسندگان ایران در گزارشی به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی از تداوم سرکوب اهل قلم، بازداشت یا حبس دست‌کم ۲۰ نویسنده و شاعر و خطر اعدام یک نویسنده زندانی خبر داد. نرگس محمدی نیز با انتشار پیامی، به صدور احکام اعدام، بازداشت و پیگرد قضایی نویسندگان در ایران اعتراض کرد.
کانون نویسندگان ایران، هم‌زمان با روز جهانی نویسندگان زندانی، گزارشی از وضعیت نویسندگان و شاعران زندانی و بازداشت‌شده منتشر کرد و از صدور احکام سنگین، بازداشت‌های طولانی‌مدت و دشواری دسترسی به اطلاعات بازداشت‌شدگان خبر داد.
این کانون اعلام کرد پس از سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، فضای ارعاب و سانسور بر کشور حاکم شده و وضع قوانینی از جمله قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با اسرائیل و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی بر شدت سرکوب‌ها افزوده است.
بر اساس این گزارش، دست‌کم ۲۰ نویسنده و شاعر در ایران در حال گذراندن دوران محکومیت یا در بازداشت طولانی‌مدت نیروهای امنیتی هستند و شماری از آنان با اتهام‌های سنگین روبه‌رو شده‌اند.
یکشنبه ۲۴ آبان، برابر با ۱۵ نوامبر، روز جهانی نویسندگان زندانی است که از سال ۱۹۸۱ به ابتکار انجمن جهانی قلم (پن) گرامی داشته می‌شود. هدف از این گرامی‌داشت، حمایت از آزادی بیان، توجه به وضعیت نویسندگان زندانی و زنده نگه داشتن یاد نویسندگانی است که در بازداشت یا زندان جان باخته‌اند.
خطر اعدام، مرگ در بازداشت و احکام زندان
کانون نویسندگان ایران اعلام کرد حکم اعدام پیمان فرح‌آور، ترانه‌سرای اهل گیلان، به اتهام‌های «بغی» و «محاربه» قطعی شده و بیم اجرای آن می‌رود.
بر اساس گزارش‌های حقوق بشری و اعدام‌های ثبت‌شده در روزهای اخیر، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تا ۱۷ آبان دست‌کم ۸۷ نفر با اتهام‌های سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شده‌اند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با اتهام‌های مشابه در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
این کانون همچنین گزارش داد علیرضا بیرانوند، شاعر و فعال محیط‌زیستی اهل ایذه در استان خوزستان، که اردیبهشت‌ماه در تهران بازداشت شده بود، تیرماه در بازداشت نیروهای امنیتی جان باخت. منابع رسمی جمهوری اسلامی علت مرگ او را «مسمومیت در زندان» اعلام کرده‌اند.
کانون نویسندگان همچنین به وضعیت احسان رستمی، مترجم و ناشر، اشاره کرد و نوشت او از مرداد ۱۴۰۴ در بازداشت به سر می‌برد و با اتهام «بغی» روبه‌روست.
گلرخ ایرایی، نویسنده و فعال مدنی، نیز با حکم پنج سال حبس در زندان اوین محبوس است و کیوان رحیمیان، مترجم، نیز دوران محکومیت ۹ ساله خود را می‌گذراند.
حسین شنبه‌زاده، نویسنده، ویراستار و طنزپرداز، که پیش از این به اتهام «توهین به رهبری» به پنج سال زندان محکوم شده بود، در پرونده‌ای جدید به دلیل «انتشار یک شعر از درون زندان» به یک سال دیگر حبس محکوم شده است.
این کانون همچنین گزارش داد مصطفی مهرآیین، نویسنده و جامعه‌شناس، با حکم هشت سال حبس (پنج سال قابل اجرا) در زندان اوین به سر می‌برد و حامد قصری، نویسنده و عکاس، که از ۱۵ اردیبهشت در بازداشت است، به شش سال و یک ماه زندان محکوم شده و در زندان مرکزی اصفهان محبوس است.
در فهرست منتشرشده، نام علی دورقی، یوسف رحیمی، الیاس قنواتی‌لاری، جواد کنانی معروف، امین ماسوری، داوود محمدی‌نیا و مهرگان نام‌آور نیز دیده می‌شود.
این کانون همچنین از محکومیت عمر محمدی به پنج سال زندان در ارتباط با فعالیت‌های فرهنگی و آموزش زبان کردی، صدور حکم پنج سال حبس برای امین عسکراوی و محکومیت وحید علیزاده رزازی به ۷۵ روز زندان خبر داد.
بر اساس این گزارش، مهدی ناصری و عارف ناصری پس از انتشار یک قطعه موسیقی دارای مجوز رسمی بازداشت شدند و محمد کعبی، شاعر اهل شوش، نیز در ارتباط با همین پرونده بازداشت شد.
نرگس محمدی: دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومت‌های خودکامه است
نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، نیز یکشنبه ۲۴ آبان به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت: «به یاد آنان که قلم را به هیچ بهایی نفروختند. روزتان گرامی.»
او با تاکید بر اینکه «دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومت‌های خودکامه بوده و هست»، به قتل شاعران و دگراندیشان، صدور احکام اعدام برای نویسندگان و تهدید اهل قلم با احکام تعلیقی و پرونده‌های قضایی اشاره کرد.
محمدی به خبر محاکمه دوباره پنج روزنامه‌نگار و شاعر در آبادان به نام‌های آرش قلعه‌گلاب، ماندانا صادقی، رضا محمدی، کورش کرم‌پور و فرزانه یحیی‌آبادی اشاره کرد.
او همچنین نوشت حکم اعدام فرح‌آور، ترانه‌سرای زندانی در زندان لاکان رشت، در روزهای گذشته به شعبه اجرای احکام ارجاع شده است.
محمدی در ادامه به برخوردهای قضایی با جعفر پناهی، از جمله زندان و مصادره اموال، بازداشت الیاس قنواتی، مهدی ناصری، عارف ناصری و محمد کعبی، محکومیت روزبه گیلاسیان و نیما صفار، دو نویسنده اهل گرگان، هر یک به چهار سال و هشت ماه زندان و صدور حکم زندان برای محمد مالجو، اقتصاددان مستقل، اشاره کرد.
این فعال حقوق بشر نوشت: «این خبرها که چهارگوشه سرزمین ما را در برمی‌گیرد، تنها بخش کوچکی از سرکوب اهل قلم در همین چند هفته گذشته است.»
محمدی با اشاره به دشواری برآورد شمار نویسندگانی که با زندان و سرکوب روبه‌رو شده‌اند، بر اهمیت حمایت از نویسندگان زندانی و شنیدن صدای تک‌تک آنان تاکید کرد.
محمدی اعطای جایزه سال ۲۰۲۶ انجمن جهانی قلم به گلرخ ایرایی و علی اسداللهی را نمونه‌ای از حمایت از نویسندگان زندانی دانست و نوشت: «با نویسنده و قلم می‌توان به زبان زور سخن گفت، اما اندیشه و آرمان‌های او همواره راه خود را پیدا خواهد کرد.»
انجمن قلم آمریکا نیز به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت نویسندگان در سراسر جهان با آثار خود حقیقت را روشن می‌کنند و روایت‌های رسمی را به چالش می‌کشند، اما برخی حکومت‌ها می‌کوشند آنان را ساکت کنند.
این انجمن در مجموعه تصاویر این پست، عکسی از ایرایی را منتشر کرد و نوشت حتی در زندان نیز برخی نویسندگان حاضر نیستند قلم خود را زمین بگذارند.
پنج جوان جویای کار اهل شهر رفیع در شهرستان هویزه استان خوزستان، در جریان تجمع اعتراضی مقابل شرکت نفتی دانا سهراب برای مطالبه فرصت‌های شغلی بازداشت شدند. مادران این جوانان نیز مقابل شرکت تجمع کردند و خواستار آزادی فرزندانشان شدند.
سایت هرانا یکشنبه ۲۴ آبان هویت بازداشت‌شدگان را حسین سواری، سعید سواری، ابراهیم سواری، حمود سواری و خلیل سواری اعلام کرد و نوشت این پنج شهروند که بین ۲۵ تا ۳۰ سال سن دارند، ۲۳ آبان بازداشت شدند.
منابع محلی گفته‌اند بازداشت این شهروندان در پی شکایت شرکت دانا انرژی صورت گرفته و نام حسینی، رییس سایت و علی‌نژاد، رییس حراست این مجموعه، به‌عنوان شاکیان پرونده مطرح شده است.
تا زمان انتشار این گزارش، اطلاعات دقیقی درباره محل نگهداری، اتهام‌های مطرح‌شده و وضعیت حقوقی این پنج شهروند منتشر نشده است.
اعتراض جوانان جویای کار به استخدام نیروهای غیربومی در شرکت‌های صنعتی و نفتی پیش از این نیز گزارش شده است.
ایران‌اینترنشنال ۹ شهریور گزارش داد ماموران نیروی انتظامی به سوی جوانان معترض به روند استخدام در پالایشگاه لیشتر گچساران و شرکت کشت و صنعت نیشکر دعبل خزاعی در اهواز تیراندازی کردند.
تجمع مادران جوانان بازداشت‌شده در هویزه
کانال تلگرامی «موج اهواز» با انتشار ویدیویی گزارش داد مادران جوانان جویای کار بازداشت‌شده یکشنبه مقابل شرکت دانا سهراب تجمع کردند و خواستار آزادی فرزندانشان شدند.
بر اساس این گزارش، شهر رفیع، مرکز بخش نیسان در شهرستان هویزه، در نزدیکی میدان‌های نفتی آزادگان و سهراب قرار دارد، اما به گفته شهروندان محلی، شرکت‌های نفتی به‌جای استخدام جوانان بومی از نیروهای غیربومی استفاده می‌کنند.
شرکت دانا پترو سهراب، از زیرمجموعه‌های گروه خصوصی انرژی دانا، مجری طرح توسعه و بهره‌برداری از میدان مشترک نفتی سهراب در نزدیکی شهر رفیع و تالاب هورالعظیم است.
موج اهواز به نقل از یکی از شهروندان رفیع گزارش داد که او با انتقاد از سکوت مسئولان محلی در برابر این اتفاق، یادآور شد جوانان این شهر خانواده دارند، نان‌آور خانواده‌هایشان هستند و برای آینده خود تلاش می‌کنند. او تاکید کرد که مطالبه نان و کار جرم نیست و از مسئولان خواست صدای اعتراض جوانان را خاموش نکنند.
مالک حسینی، معاون وزارت کار، پنجم آبان شمار بیکاران ایران را حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر اعلام کرد و هشدار داد با تداوم رشد منفی اقتصاد، ممکن است تا پایان سال یک میلیون و ۴۰۰ هزار فرصت شغلی از بین برود.
در ماه‌های گذشته، کارگران و شهروندان جویای کار در شهرهای مختلف ایران بارها در اعتراض به بیکاری، تبعیض در استخدام، دستمزدهای پایین، مطالبات معوق و ناامنی شغلی تجمع کرده‌اند.
بر اساس گزارش سالانه هرانا، در سال ۱۴۰۴ دست‌کم دو هزار و ۵۵۱ تجمع اعتراضی، از جمله ۷۲۴ تجمع کارگری، و همچنین ۳۹۰ اعتصاب کارگری در کشور ثبت شده است. در سال ۱۴۰۳ نیز دست‌کم دو هزار و ۲۵۵ تجمع اعتراضی و یک هزار و ۳۷۷ اعتصاب کارگری ثبت شده بود.
حملات پهپادی جمهوری اسلامی به بحرین در بامداد یکشنبه ۲۴ آبان، محکومیت کشورهای منطقه را برانگیخت. بحرین خواستار اقدام شورای امنیت شد و عربستان سعودی، قطر و کویت از این کشور حمایت کردند. هم‌زمان مقام‌های جمهوری اسلامی از گسترش دامنه جنگ و تشدید تقابل با آمریکا سخن گفتند.
سپاه پاسداران یکشنبه ۲۴ آبان اعلام کرد با شش پهپاد، رادار یک سایت پدافندی آمریکا در پایگاه بالگردی الرفاع بحرین را هدف قرار داده است. سپاه این حمله را «دومین مرحله» پاسخ به آنچه حمله ارتش آمریکا خواند، توصیف کرد و مدعی اصابت پهپادها به هدف شد، اما شواهد مستقلی در تایید این ادعا منتشر نکرد.
حمله یکشنبه دو روز پس از آن صورت گرفت که سپاه پاسداران جمعه ۲۲ آبان مدعی انهدام یک رادار هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین شد.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، این ادعا را رد کرد و گفت نیروهای آمریکایی هر دو پهپاد پرتاب‌شده به سوی بحرین را سرنگون کرده‌اند و این حمله هیچ زخمی یا خسارتی بر جای نگذاشته است.
فرماندهی کل نیروی دفاعی بحرین در واکنش به حملات یکشنبه اعلام کرد سامانه‌های پدافند هوایی این کشور شماری از پهپادهای مهاجم را پیش از رسیدن به اهدافشان رهگیری و منهدم کرده‌اند.
این نهاد جمهوری اسلامی را به ادامه «اقدامات خصمانه نظام‌مند» علیه بحرین متهم کرد و از آمادگی کامل نیروهای نظامی این کشور خبر داد.
بامداد یکشنبه، وزارت کشور بحرین نیز درباره تهدیدی احتمالی هشدار داده و از شهروندان خواسته بود به نزدیک‌ترین مکان امن بروند.
استفانی هالت، سفیر آمریکا در بحرین، نیز یکشنبه ۲۴ آبان ادعای سپاه درباره اصابت پهپادها به رادار آمریکایی را رد کرد و گفت: «بار دیگر، ادعاهای سپاه پاسداران خلاف واقع است.» او تاکید کرد تمامی پهپادهای سپاه رهگیری شده‌اند و این حمله هیچ خسارت مالی یا انسانی نداشته است.
سپاه پاسداران حمله پهپادی جمعه ۲۲ آبان به بحرین را پاسخی به حمله هوایی شامگاه پنجشنبه ۲۱ آبان به یک دکل مخابراتی در شهرستان سیریک استان هرمزگان عنوان کرده بود. خبرگزاری دولتی ایرنا شامگاه پنجشنبه از هدف قرار گرفتن مناطقی در سیریک خبر داده بود، اما انتساب این حمله به ارتش آمریکا به‌طور مستقل تایید نشده است.
سیل محکومیت‌ها
وزارت خارجه بحرین یکشنبه ۲۴ آبان در بیانیه‌ای، حملات جمهوری اسلامی را نقض آشکار حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور و قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل دانست و از این شورا خواست برای توقف حملات تهران اقدام کند.
این وزارتخانه با رد توجیهات سپاه تاکید کرد بحرین اجازه نمی‌دهد خاکش به عرصه تسویه‌حساب تبدیل شود.
منامه همچنین اعلام کرد حق دفاع مشروع فردی و جمعی را بر اساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل برای خود محفوظ می‌داند و اقدامات لازم را با هماهنگی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و متحدانش انجام خواهد داد.
عربستان سعودی، قطر و کویت نیز حملات جمهوری اسلامی را محکوم کردند. وزارت خارجه عربستان خواستار توقف فوری حملات تهران و برداشتن گام‌های جدی برای تامین امنیت منطقه شد.
کویت این حملات را نقض آشکار حاکمیت بحرین و قوانین بین‌المللی دانست و بر حمایت از اقدامات منامه برای حفظ امنیت خود تاکید کرد. وزارت خارجه قطر نیز هشدار داد ادامه حملات، تشدید تنشی خطرناک است که تلاش‌ها برای مهار بحران و پیشبرد راه‌حل‌های سیاسی و دیپلماتیک را تضعیف می‌کند.
جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، حملات را «خائنانه» خواند و خواستار موضع‌گیری قاطع جامعه بین‌المللی برای توقف آن‌ها و پاسخگو کردن عاملان شد. او تاکید کرد امنیت بحرین بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت مشترک کشورهای خلیج فارس است.
پارلمان عربی نیز حمله یکشنبه را اقدامی جنایتکارانه توصیف کرد و هشدار داد هرگونه تعرض به کشورهای خلیج فارس، تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی تمامی کشورهای عربی است.
جمهوری اسلامی: هیچ حمله‌ای را بی‌پاسخ نمی‌گذاریم
در مقابل، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، یکشنبه در واکنش به حملات اخیر به بحرین گفت تهران هیچ حمله‌ای را بی‌پاسخ نمی‌گذارد و به شیوه‌ای که نیروهای نظامی تشخیص دهند پاسخ خواهد داد.
او همچنین درخواست دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس برای دریافت غرامت از ایران را بی‌اساس خواند و گفت جمهوری اسلامی دریافت غرامت از کشورهای منطقه را پیگیری می‌کند.
بقائی کشورهای منطقه را متهم کرد که با در اختیار گذاشتن حریم هوایی، آب‌ها و خاک خود در حملات علیه ایران مشارکت داشته‌اند. او مدعی شد اقدامات نظامی تهران علیه کشورهای همسایه نبوده و صرفا با استناد به حق دفاع مشروع، مبدا حملات به ایران را هدف قرار داده است.
تهدیدهای لفظی درباره گسترش تخاصم ادامه دارد
هم‌زمان با حملات به بحرین و محکومیت‌های منطقه‌ای، شماری از مقام‌های جمهوری اسلامی با تهدید به گسترش دامنه درگیری، بر توانایی‌های موشکی و هسته‌ای حکومت تاکید کردند و مواضع سخت‌گیرانه‌تری درباره مذاکره با آمریکا گرفتند.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی که هدایت مذاکرات با کشورهای منطقه و آمریکا را نیز بر عهده دارد، یکشنبه ۲۴ آبان در نطق پیش از دستور خود، رونمایی از یک شهر موشکی را نمادی از تغییر معادلات راهبردی منطقه توصیف کرد و گفت این تاسیسات در جریان جنگ و زیر آتش دشمن ایجاد شده است.
او با اشاره به احتمال ازسرگیری درگیری‌ها با آمریکا هشدار داد: «اگر این‌بار آمریکایی‌ها خطایی کنند، جغرافیای نبرد را توان و اراده نیروهای مسلح ما تعیین خواهند کرد.»
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که حملات اخیر سپاه به بحرین، نگرانی کشورهای منطقه را درباره گسترش جغرافیای درگیری و هدف قرار گرفتن دوباره خاک کشورهای همسایه افزایش داده است.
قالیباف همچنین گفت برای جمهوری اسلامی تفاوتی ندارد که آمریکا خواهان مذاکره باشد یا جنگ و در صورت پذیرش «هفت شرط» تهران، مسیر توافق باز خواهد بود. او تاکید کرد جمهوری اسلامی در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی نخواهد ماند.
در همین حال، حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، با بیان اینکه جمهوری اسلامی در «مرحله پسامذاکرات» قرار دارد، گفت: «ما در مرحله عبور از مذاکره هستیم و مذاکره تمام شده است.»
او با وجود تاکید بر اینکه مسیر دیپلماسی بسته نشده، اعلام کرد جمهوری اسلامی شروط خود را مطرح کرده و «دیگر هیچ موضوعی برای گفت‌وگو» وجود ندارد.
بقائی: دیپلمات‌های آمریکایی خنجر بسته‌اند
بقائی نیز در نشست خبری یکشنبه، با اشاره به اختلافات تهران و واشینگتن، گفت تفاوت معناداری میان مقام‌های آمریکایی درباره جنگ با ایران وجود ندارد و مدعی شد تصمیم‌گیری درباره جنگ در واشینگتن انجام نمی‌شود.
او همچنین گفت استفاده از ابزار دیپلماسی به معنای امید بستن به طرف مقابل نیست و افزود: «دیپلمات‌های آمریکایی خنجر بسته‌اند.»
سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی تاکید کرد تهران در شرایط کنونی هیچ تعهد تازه‌ای درباره برنامه هسته‌ای خود نمی‌پذیرد.
در ادامه این مواضع، احمد راستینه، سخنگوی فراکسیون دفاع و اقتدار ملی مجلس، در گفت‌وگو با دیده‌بان ایران از احتمال استفاده از «سلاح‌های نامتعارف» در صورت حمله اتمی آمریکا سخن گفت.
او ادعا کرد جمهوری اسلامی به «بازدارندگی مطلق» نزدیک شده و در صورت حمله اتمی آمریکا به بخش‌هایی از ایران، این توان بازدارندگی را به شکلی گسترده به نمایش خواهد گذاشت که جهان را شگفت‌زده کند.
غنی‌سازی ۹۰ درصدی
محمدجواد لاریجانی، رییس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، نیز یکشنبه در همایشی با عنوان «بازنگری و تاملی در تغییر دکترین هسته‌ای»، احتمال افزایش غنی‌سازی اورانیوم تا سطح ۹۰ درصد را مطرح کرد.
او با تاکید بر اینکه جمهوری اسلامی در شرایط کنونی قصد ساخت بمب اتم و حمله به شهرهای آمریکا را ندارد، گفت: «غلط می‌کنند می‌گویند اورانیوم ۶۰ درصدی را بدهیم، ما تازه با آن کار داریم و برای پیشران‌ها ممکن است تا ۹۰ درصد هم برویم.»
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز در همین همایش خواستار حفظ توانمندی‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی «در بالاترین سطح و بدون هیچ‌گونه محدودیتی» شد.
بازنشستگان تامین اجتماعی و فولاد در شهرهای مختلف ایران در اعتراض به گرانی، کاهش قدرت خرید، مشکلات درمانی و بی‌پاسخ‌ماندن مطالباتشان تجمع و راهپیمایی کردند. شماری از معترضان خواستار آزادی زندانیان سیاسی و پایان دادن به سرکوب، اعدام و سیاست‌های جنگ‌افروزانه حکومت شدند.
بر اساس ویدیوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های تشکل‌های صنفی مستقل و خبرگزاری ایلنا، روز یکشنبه ۲۴ آبان تجمع‌های اعتراضی در شماری از شهرهای ایران، از جمله اهواز، اصفهان، تهران، رشت، شوش و کرمانشاه، برگزار شد.
بازنشستگان فولاد در اصفهان مقابل ساختمان استانداری تجمع و راهپیمایی کردند و با شعارهای «فولادی داد بزن، حقتو فریاد بزن»، «حسین حسین شعارشون، دروغ و دزدی کارشون» و «گرانی، تورم، بلای جان مردم» به وضعیت معیشتی و عملکرد مسئولان اعتراض کردند.
ایلنا گزارش داد بازنشستگان فولاد اصفهان به عملکرد شرکت بیمه دانا، پوشش ناکافی هزینه‌های درمان و اجرا نشدن طرح متناسب‌سازی مستمری‌ها تا سطح ۹۰ درصد حقوق شاغلان هم‌تراز اعتراض دارند.
این تجمع‌ها طی ماه‌های گذشته به‌صورت دوره‌ای برگزار شده، اما به گفته معترضان، با وجود وعده‌های مسئولان، مطالباتشان همچنان بی‌پاسخ مانده است.
اعتراض به گرانی، جنگ‌افروزی و اعدام
در استان خوزستان، بازنشستگان و مستمری‌بگیران تامین اجتماعی مقابل اداره کل این سازمان در اهواز تجمع کردند و خواستار رسیدگی به مشکلات معیشتی و درمانی خود شدند.
معترضان شعارهای «معیشت، منزلت، درمان رایگان، حق مسلم ماست»، «سفره ما خالیه، وعده وعید کافیه» و «هم مجلس، هم دولت، ظلم می‌کنن به ملت» سر دادند.
در تهران نیز جمعی از بازنشستگان تامین اجتماعی مقابل ساختمان این سازمان تجمع کردند و با شعارهای «از خوزستان تا تهران، ننگ بر این مدیران» و «جنگ‌افروزی کافیه، سفره ما خالیه» به وضعیت اقتصادی و عملکرد مسئولان اعتراض کردند.
شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران گزارش داد شماری از بازنشستگان تامین اجتماعی، فرهنگیان و مخابرات در تجمع تهران با یک دقیقه سکوت، یاد ۱۲ کارگر جان‌باخته در واژگونی اتوبوس حامل کارکنان پالایشگاه گاز دهلران در استان ایلام را گرامی داشتند.
معترضان در تهران همچنین شعارهای «گرانی بی‌علت، شلیک به‌سوی ملت»، «تا لغو حکم اعدام، ایستاده‌ایم تا پایان»، «نه به اعدام، نه به اعدام، نه نه نه»، «کارگر زندانی، معلم زندانی آزاد باید گردد» و «کنترل نرخ ارز، حق ماست، حق ماست» سر دادند.
بر اساس گزارش‌های حقوق بشری و اعدام‌های ثبت‌شده در روزهای اخیر، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تا ۱۷ آبان دست‌کم ۸۷ نفر با اتهام‌های سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شده‌اند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با اتهام‌های مشابه در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
ایلنا نیز از برگزاری تجمع بازنشستگان تامین اجتماعی در رشت، شوش و کرمانشاه خبر داد و نوشت معترضان با اشاره به افزایش هزینه‌های زندگی و ناتوانی در تامین مخارج خود، خواستار درمان رایگان، بهبود خدمات رفاهی و افزایش مستمری‌ها تا سطح خط فقر شدند.
در شوش، بازنشستگان تامین اجتماعی شوش، کرخه و هفت‌تپه مقابل اداره این سازمان تجمع و راهپیمایی کردند و شعارهای «فقط کف خیابون، به دست میاد حقمون» و «خیابان، خیابان، سنگر زحمت‌کشان» سر دادند.
ایلنا به نقل از یکی از بازنشستگان شوش نوشت او به دلیل ناکافی بودن مستمری خود ناچار است روزانه چند ساعت با خودروی شخصی در اسنپ کار کند.
سندیکای کارگران نیشکر هفت‌تپه با انتشار تصاویری از تجمع بازنشستگان شوش، گزارش داد معترضان در اعتراض به گرانی، مستمری‌های ناکافی، گسترش فقر و مشکلات معیشتی راهپیمایی کردند.
این سندیکا همچنین به اعتراض بازنشستگان به سرکوب، بازداشت، زندان و اعدام اشاره کرد و بر ضرورت برخورداری کارگران و بازنشستگان از درمان و آموزش رایگان و حق تشکل‌یابی مستقل تاکید کرد.
در کرمانشاه، بازنشستگان تامین اجتماعی مقابل ساختمان این سازمان تجمع کردند و شعارهای «شاغل و بازنشسته، اتحاد اتحاد»، «اختلاس‌ها دلاریه، حقوق ما ریالیه»، «جنگ و تحریم بهانه‌ست، زندگی ما نشانه‌ست» و «نه جنگ می‌خوایم نه کشتار، رفاه می‌خوایم ماندگار» سر دادند.
معترضان همچنین با شعار «با این داروی آزاد، درمان شده مکافات» به هزینه‌های درمان و وضعیت بیمه اعتراض کردند.
اجرای کامل مواد ۹۶ و ۱۱۱ قانون تامین اجتماعی، افزایش مستمری‌ها متناسب با تورم و هزینه‌های واقعی زندگی، درمان رایگان و باکیفیت، اجرای متناسب‌سازی حقوق، پرداخت معوقات و تسویه بدهی دولت به سازمان تامین اجتماعی از مهم‌ترین مطالبات بازنشستگان معترض بود.
بازنشستگان و کارگران در هفته‌های گذشته نیز بارها در اعتراض به مشکلات معیشتی، حقوق و مستمری‌های پایین، مطالبات معوق و مشکلات بیمه و درمان تجمع و راهپیمایی کرده‌اند.
