با توجه به سیاستهای خارجی تنشآفرین جمهوری اسلامی، مذاکرات هستهای حکومت ایران با قدرتهای جهانی در طول بیش از دو دهه گذشته به بخشی از حافظه جمعی ایرانیان تبدیل شده است.
در پی تفاهم اخیر بهمنظور رسیدن به توافق میان تهران و واشینگتن، شمارش معکوس برای آغاز دور جدیدی از این گفتوگوها آغاز شده است. رویدادی که بار دیگر افکار عمومی را با دورهای از بلاتکلیفی، انتظار، خشم، و بیم و امید همراه خواهد کرد.
در ادامه گاهشمار تحولات و فراز و فرودهای مذاکرات هستهای با جمهوری اسلامی را بخوانید.
خبرگزاری رویترز چهارشنبه ۲۷ خرداد نوشت اظهار نظر ترامپ که به شکلی طنزآمیز به واقعیتی ناگفته در نشست ۲۵ تا ۲۷ خرداد گروه هفت در شهر اویان-له-بن فرانسه اشاره داشت، پس از انتشار بیانیه مشترک رهبران این کشورها مطرح شد.
ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، و متحدانش، با این امید در نشست گروه هفت حضور یافتند که ترامپ را متقاعد کنند ضدحملات اوکراین نتایج ملموسی به همراه داشته و روسیه در موقعیتی نیست که بتواند شرایط خود را برای هر توافق صلحی دیکته کند.
بیانیه مشترک رهبران گروه هفت و اظهارات مقامهای حاضر در نشست نشان میدهد ترامپ تا حدی به استدلال زلنسکی نزدیکتر شده است. موضوعی که پس از سالها تردید و بدبینی او نسبت به جنگ اوکراین، قابل توجه ارزیابی میشود.
با این حال، امیدها برای وادار کردن مسکو به مذاکرات صلح همچنان به تصمیمهای ترامپ وابسته است. تصمیمهایی که به گفته ناظران، همواره قابل پیشبینی نیستند.
از سوی دیگر، هنوز روشن نیست که آیا واشینگتن معافیتهای مرتبط با تحریمهای صادرات نفت روسیه را تمدید خواهد کرد یا خیر؛ بهویژه اکنون که ترامپ به یک توافق اولیه با تهران دست یافته است.
ترامپ هنگام ورود به نشست امنیت اقتصادی جهانی گروه هفت در برابر رهبران کشورهای عضو و خبرنگاران گفت: «من رییسم.»
او ۲۷ خرداد از دیدار «بسیار خوب» خود با زلنسکی و دیگر رهبران گروه هفت سخن گفت.
مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، نیز به خبرنگاران گفت: «در موضع ایالات متحده و شخص رییسجمهور ترامپ تغییری ایجاد شده است. از نظر ما، رویکرد کنونی در قبال روسیه سختگیرانهتر و در ارزیابی شرایط میدانی جنگ واقعبینانهتر است.»
توافق تهران و واشینگتن بر فضای نشست سایه انداخت
رهبران گروه هفت همچنین از توافق اولیه صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی که ترامپ در آستانه برگزاری این نشست آن را امضا کرد، استقبال کردند و گفتند آمادهاند در اجرای آن مشارکت داشته باشند.
آنها همچنین اعلام کردند برای متنوعسازی مسیرهای تامین انرژی، کاهش وابستگی به تنگه هرمز و افزایش ذخایر انرژی تلاش خواهند کرد.
جمهوری اسلامی در بخش عمدهای از دوره جنگ با آمریکا، تنگه هرمز را مسدود کرد.
نگرانی غرب از وابستگی به چین
رویترز نوشت که به گفته دیپلماتها، فرانسه در تلاش است شرکای خود را برای صدور بیانیهای مشترک درباره مواد معدنی حیاتی متقاعد کند. بیانیهای که میتواند شامل اقداماتی برای کاهش وابستگی غرب به چین و حمایت از سرمایهگذاران در برابر اقدامات تلافیجویانه و دامپینگ باشد.
پکن سال گذشته پس از اعمال محدودیت بر صادرات آهنرباهای دائمی ساختهشده از عناصر خاکی کمیاب، نگرانیهای گستردهای در اقتصاد جهانی ایجاد کرد. اقدامی که موجب اختلال جدی در برخی صنایع شد.
یکی از مقامهای ریاستجمهوری فرانسه پیش از آغاز نشست گفت: «ما درباره متونی مهم در زمینه مواد معدنی حیاتی و در نتیجه، حاکمیت اقتصادی، مذاکره میکنیم.»
اقداماتی که در ماههای اخیر مورد بحث قرار گرفته، شامل تعیین استانداردهای بازار، پرداخت یارانه، تضمین خرید و افزایش سرمایهگذاری خصوصی در زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی خارج از چین بوده است.
با این حال، هر تصمیمی که در نشست گروه هفت اعلام شود، احتمالا تنها نخستین گام در این مسیر خواهد بود.
اختلاف بر سر تجارت و هوش مصنوعی
رهبران گروه هفت همچنین قرار بود درباره بازتنظیم تجارت جهانی و مقابله با آنچه «رقابت غارتگرانه» نامیدهاند، گفتوگو کنند. موضوعی که عمدتا به سیاستهای اقتصادی چین مربوط میشود.
فرانسه این عدم توازن را چنین توصیف کرده است: «چین بیش از حد تولید میکند، آمریکا بیش از حد مصرف میکند و اروپا کمتر از حد لازم سرمایهگذاری میکند.»
نگرانی در اروپا نسبت به مازاد تجاری چین و حرکت این کشور به سمت تولید کالاهای با ارزش افزوده بالاتر رو به افزایش است. روندی که برخی تحلیلگران آن را «شوک دوم چین» توصیف میکنند.
مازاد تجاری چین در حال حاضر به ۳۶۰ میلیارد یورو رسیده است.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، پیش از برگزاری نشست گروه هفت، در آخرین تلاش برای حفظ همکاری با چین، کوشید با پکن وارد تعامل شود.
چین مواضع اتحادیه اروپا را درباره پرداخت یارانههای ناعادلانه رد میکند و بارها وعده داده است در برابر طرح پیشنهادی این اتحادیه با عنوان «اروپایی بخرید» و همچنین مقررات بازنگریشده مربوط به حاکمیت فناوری، اقدامات متقابل «قاطع» انجام دهد.
رهبران اتحادیه اروپا قرار است پنجشنبه ۲۸ خرداد در نشستی در بروکسل درباره اعمال تدابیر سختگیرانهتر برای دفاع تجاری و استفاده نظاممندتر از این ابزارها در برابر افزایش واردات از چین گفتوگو کنند.
رویترز نوشت رهبران گروه هفت قرار بود در ناهار کاری ۲۷ خرداد درباره هوش مصنوعی بحث کنند؛ از جمله مسئولیت حقوقی رباتها و عاملهای هوش مصنوعی و نیز نحوه بازنمایی حقیقت و اطلاعات نادرست بهوسیله این فناوری.
انتظار میرفت سم آلتمن، بنیانگذار اوپنایآی، و داریو آمودی، مدیرعامل شرکت آنتروپیک، در این نشست حضور داشته باشند.
آمریکا و حکومت ایران بامداد ۲۵ خرداد از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند. این یادداشت تفاهم قرار است جمعه ۲۹ خرداد بهطور رسمی در سوئیس امضا شود.
بر اساس نسخههایی که رسانههای مختلف از جمله العربیه، سیانان، بلومبرگ و والاستریت ژورنال از متن یا مفاد این یادداشت تفاهم منتشر کردهاند، تصویر کلی این سند شامل پایان فوری جنگ، رفع محاصره دریایی، ازسرگیری تردد کشتیها در مسیر خلیج فارس و دریای عمان، صدور معافیتهای نفتی، پتروشیمی، بانکی، بیمهای و حملونقلی برای ایران، پیشبینی سازوکاری برای آزادسازی داراییهای مسدودشده، تعهد آمریکا و شرکای منطقهایاش به تامین مالی دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران و تاکید دوباره جمهوری اسلامی بر خودداری از تولید سلاح هستهای است.
بر اساس همین متنهای منتشرشده، این یادداشت تفاهم قرار است زمینهساز مذاکراتی ۶۰روزه برای دستیابی به توافق نهایی باشد؛ توافقی که در صورت نهایی شدن، باید از طریق قطعنامهای الزامآور در شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب شود.
متن ۱۴ مادهای زیر، بر پایه نسخه منتشرشده از پیشنویس یادداشت تفاهم تنظیم شده است:
متن کامل یادداشت تفاهم
آنچه در ادامه میآید، ۱۴ بند مندرج در این توافق به روایت سیانان است.
۱. جمهوری اسلامی و ایالات متحده، به همراه متحدان خود در جنگ جاری، با امضای این یادداشت تفاهم، پایان فوری و دائمی جنگ را در تمامی جبههها، از جمله لبنان، اعلام میکنند و متعهد میشوند از این پس هیچگونه اقدام خصمانهای علیه یکدیگر انجام ندهند و از تهدید یا توسل به زور علیه یکدیگر خودداری کنند. توافق نهایی مفاد این ماده و موارد باقیمانده را تایید خواهد کرد.
۲. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا متعهد میشوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از دخالت در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
۳. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده متعهد میشوند ظرف حداکثر ۶۰ روز که با توافق متقابل قابل تمدید است، درباره یک توافق نهایی مذاکره کنند و به آن دست یابند.
۴. ایالات متحده بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، محاصره دریایی را لغو و از هرگونه مداخله یا مانعتراشی علیه جمهوری اسلامی جلوگیری خواهد کرد و حداکثر ظرف ۳۰ روز، تردد دریایی را به ظرفیت کامل خود بازخواهد گرداند. حجم تردد کشتیها از سوی جمهوری اسلامی باید متناسب با سطح تردد پیش از جنگ باشد. همچنین ایالات متحده متعهد میشود نیروهای خود را حداکثر ظرف ۳۰ روز پس از انعقاد توافق نهایی، از مناطق پیرامونی خارج کند.
۵. جمهوری اسلامی ایران با امضای این یادداشت تفاهم، فورا اقداماتی را برای تضمین ازسرگیری تردد کشتیهای تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس آغاز خواهد کرد، به گونهای که این تردد حداکثر ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد. در این راستا، ضرورت رفع موانع فنی و پاکسازی و خنثیسازی مینها از سوی ایران مدنظر قرار خواهد گرفت.
۶. ایالات متحده متعهد میشود همراه با شرکای منطقهای خود، یک طرح جامع برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تهیه کند که مورد توافق هر دو طرف باشد و تامین مالی دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار را تضمین کند. سازوکار اجرایی این طرح بهعنوان بخشی از توافق نهایی، ظرف مدت ۶۰ روز تدوین خواهد شد.
۷. ایالات متحده متعهد میشود بر اساس یک جدول زمانی که بهعنوان بخشی از توافق نهایی در نظر گرفته خواهد شد، به تمامی انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی پایان دهد؛ از جمله تحریمهای ناشی از قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد و شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی؛ و همچنین تمامی تحریمهای یکجانبه ایالات متحده، اعم از تحریمهای اولیه و ثانویه.
۸. جمهوری اسلامی بار دیگر تاکید میکند هرگز سلاح هستهای تولید نخواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق کردهاند سرنوشت مواد غنیشده و همچنین تمامی مسائل دیگر مرتبط با برنامه هستهای که مورد توافق متقابل قرار گیرند، از جمله نیازهای هستهای ایران، بهطور مناسب در توافق نهایی حلوفصل شوند. توافق نهایی مفاد این ماده را تایید خواهد کرد.
۹. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق میکنند تا زمان دستیابی به توافق نهایی، وضعیت موجود را حفظ کنند؛ بدین معنا که ایران وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده نیز هیچ تحریم جدیدی علیه ایران اعمال نخواهد کرد و دست به تقویت نیروهای خود در منطقه نخواهد زد.
۱۰. ایالات متحده متعهد میشود بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریمها، وزارت خزانهداری ایالات متحده معافیتهای لازم را برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، و همچنین تمامی خدمات مرتبط از جمله خدمات بانکی، بیمه، حملونقل و موارد مشابه صادر کند.
۱۱. ایالات متحده متعهد میشود با توجه به پیشرفت مذاکرات در جهت دستیابی به یک توافق نهایی، وجوه و داراییهای مسدودشده یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران آزاد شوند و بهطور کامل در دسترس قرار گیرند. این وجوه، چه در حساب اصلی نگهداری شوند و چه منتقل شده باشند، برای هرگونه پرداخت به ذینفع نهایی که از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین شود، مورد استفاده قرار خواهند گرفت و بهطور کامل قابل بهرهبرداری خواهند بود. ایالات متحده متعهد میشود بر این اساس، تمامی مجوزها و پروانههای لازم را صادر کند.
۱۲. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق میکنند سازوکاری اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق توافق نهایی و نیز پایبندی طرفین به آن در آینده ایجاد شود.
۱۳. پس از امضای این یادداشت تفاهم و به محض دریافت تضمینهایی درباره آغاز اجرای مواد ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده صرفا در خصوص مواد باقیمانده برای دستیابی به یک توافق نهایی وارد مذاکره خواهند شد.
۱۴. توافق نهایی از طریق قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد به تصویب خواهد رسید.
احتمال تغییر در متن یادداشت تفاهم وجود دارد
سیانان چهارشنبه ۲۷ خرداد به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت سندی که در اختیار این رسانه گرفته، همان توافقی است که ۲۵ خرداد بهصورت دیجیتال به امضای ونس، محمدباقر قالیباف و دونالد ترامپ رسید.
با این حال، بهدلیل محرمانه ماندن متن توافق از سوی تهران و واشینگتن، هنوز مشخص نیست نسخهای که سیانان به آن دسترسی پیدا کرده، دقیقا با متن نهایی سندی که ۲۹ خرداد در سوئیس بهصورت حضوری امضا خواهد شد، مطابقت داشته باشد.
سیانان همچنین گزارش داد جزییات فنی توافق همچنان در حال نهایی شدن است و به همین دلیل، احتمال تغییر در متن و نحوه نگارش برخی بندهای آن وجود دارد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، چهارشنبه ۲۷ خرداد در حاشیه نشست گروه هفت و در دیدار با عبدالفتاح السیسی، رییسجمهوری مصر، یادداشت تفاهم با جمهوری اسلامی را «بسیار قوی» توصیف کرد، اما همزمان هشدار داد که این توافق هنوز نهایی نشده و در صورت نارضایتی واشینگتن، اقدام نظامی از سر گرفته خواهد شد.
ترامپ گفت: «این فقط یک یادداشت تفاهم است. اگر از آن راضی نباشم و رفتارشان را اصلاح نکنند، دوباره به سمت آنها شلیک میکنیم و روی سرشان بمب میاندازیم. چون به مدت ۴۷ سال بدرفتاری کردهاند.»
خبرگزاری رویترز ۲۶ خرداد نوشت دو موضوعی که ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از آنها بهعنوان دلایل آغاز جنگ نام میبردند، یعنی حمایت جمهوری اسلامی از گروههای نیابتی و برنامه موشکی تهران، ظاهرا در دستور کار مذاکرات آینده قرار ندارند.
شاهزاده رضا پهلوی ۲۶ خرداد تاکید کرد توافق آمریکا با جمهوری اسلامی خواسته مردم ایران را نادیده میگیرد.
او افزود ۴۰ هزار ایرانی در عرض دو روز جان خود را از دست ندادند تا درباره یک توافق هستهای یا باز ماندن تنگه هرمز مذاکره شود.
خبرگزاری رویترز چهارشنبه ۲۷ خرداد گزارش داد آمریکا ماه گذشته به متحدان خود اطلاع داد که تصمیم گرفته است دامنه توانمندیها و ظرفیتهای نظامی اختصاصیافته به ناتو در شرایط بحرانی را کاهش دهد.
روته همچنین گفت در برخی حوزهها هنوز به اقدامات بیشتری نیاز است، اما در مجموع شرایط امیدوارکننده به نظر میرسد.
او این سخنان را در مقر ناتو در بروکسل و پیش از نشست پنجشنبه وزیران دفاع این ائتلاف بیان کرد و جزییات بیشتری ارائه نداد.
این اقدام پرسشهایی را درباره چگونگی و زمان جبران این خلاء از سوی کشورهای اروپایی مطرح کرده؛ آن هم در شرایطی که رهبران ناتو خود را برای نشست ۱۶ و ۱۷ تیر آماده میکنند.
همزمان، رویترز گزارش داد دانمارک پاییز سال جاری یک گردان متشکل از ۸۵۰ نیروی نظامی را به لتونی، عضو ناتو، اعزام خواهد کرد تا جایگزین نیروهای سوئدی مستقر در این منطقه شود.
یپه بروس، وزیر دفاع دانمارک، گفت این اقدام بخشی از تلاشها برای بازدارندگی در برابر روسیه است.
رویترز نوشت اروپا در میانه انتقادهای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، از اعضای اروپایی ناتو و همزمان با اعلام کاهش حضور نیروهای آمریکایی در آلمان، مسئولیت بیشتری برای تامین امنیت خود بر عهده میگیرد.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که رویترز ۲۲ خرداد به نقل از نیویورکتایمز گزارش داده بود آمریکا قصد دارد بخشی از جنگندهها، هواپیماهای شناسایی، هواپیماهای سوخترسان، زیردریاییها، ناوهای هواپیمابر و شناورهای جنگی اختصاصیافته به عملیات ناتو در اروپا را کاهش دهد.
رویترز در گزارش تازهتر خود به نقل از یک منبع نظامی نوشت کاهش تعهدات آمریکا طیف گستردهای از توانمندیهای نظامی، از جمله جنگندهها، پهپادها، هواپیماهای سوخترسان، هواپیماهای گشت دریایی، ناوشکنها، زیردریاییهای حامل موشکهای کروز، بمبافکنهای راهبردی و ناوهای هواپیمابر را در بر میگیرد.
رویترز ۱۳ خرداد گزارش داده بود آمریکا از متحدان اروپایی ناتو و کانادا خواسته است همزمان با کاهش نیروهای اختصاصیافته واشینگتن به برنامههای دفاعی ناتو در اروپا، سهم خود از هواپیماهای نظامی، پهپادها و شناورهای دریایی را در برنامههای دفاعی این ائتلاف افزایش دهند.
الکسوس گرینکویچ، فرمانده ارشد ناتو و فرمانده نیروهای آمریکا در اروپا، نیز گفته بود ناتو بیش از اندازه به نیروهای آمریکا وابسته شده و این وضعیت باید تغییر کند.
رویترز پنجم خرداد به نقل از دو مقام آگاه گزارش داد ناتو قصد دارد با ایجاد ساختاری تازه، دفاع از جناح شرقی خود را تقویت و امکان استقرار سریع نیروها در لتونی و استونی را در صورت وقوع جنگ با روسیه فراهم کند؛ تغییری که اهمیت راهبردی کشورهای بالتیک را برجسته میکند.
روته ۳۰ اردیبهشت نیز گفته بود کاهش تدریجی حضور نظامی آمریکا در اروپا بهصورت «ساختارمند» انجام خواهد شد و بر برنامههای دفاعی ناتو تاثیر نخواهد گذاشت.
او همچنین گفته بود گفتوگوها درباره میزان مشارکت آمریکا در ناتو در شرایط بحرانی، بیش از یک سال پیش آغاز شده و افزایش هزینههای دفاعی اروپا و کانادا، این روند را منطقیتر کرده است.
رویترز نوشت ناتو در حالی با فشارهای بیسابقه روبهروست که برخی کشورهای اروپایی نگراناند واشینگتن تهدیدهای مکرر ترامپ برای خروج از این ائتلاف را عملی کند.
مجموع این تحولات نشان میدهد ناتو در حال حرکت بهسوی بازتوزیع مسئولیتهای دفاعی میان آمریکا، اروپا و کانادا است؛ روندی که همزمان با کاهش بخشی از نقش نظامی واشینگتن، فشار بیشتری بر متحدان اروپایی برای پر کردن خلأهای دفاعی این ائتلاف وارد میکند.
