اهرم فشار جمهوری اسلامی بر عربستان سعودی می‌تواند علیه تهران عمل کند

روزنامه‌نگار و مستندساز ایرانی-کانادایی

۲۴ شهریور ۱۴۰۵، ۲۰:۳۹ (‎+۱ گرینویچ)

شرکت‌کنندگان در تجمعی به دعوت شورای انتقالی جنوب یمن، بنری با تصاویر محمد بن زاید آل نهیان، رییس امارات متحده عربی، و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در دست دارند؛ عدن، ۳۰ آذر ۱۴۰۴.

حملات حوثی‌ها در هفته گذشته به جمهوری اسلامی امکان داده است فشار بر عربستان سعودی و مسیرهای صادرات نفت این کشور را افزایش دهد، بی‌آنکه مستقیم وارد درگیری شود. اما پاسخ شدیدتر ریاض می‌تواند این مزیت را به خطری برای تهران تبدیل و در نهایت موقعیت منطقه‌ای حکومت ایران را تضعیف کند.

عربستان سعودی پس از به بن‌بست رسیدن تلاش‌ها برای کاهش تنش با تهران، موضع نظامی سخت‌گیرانه‌تری در پیش گرفته است. ریاض پیش‌تر در پی تنش‌زدایی بود، زیرا نگران بود گسترش جنگ، ثبات منطقه را که تحقق برنامه‌های اقتصادی‌اش به آن وابسته است، به خطر بیندازد.

نشستی که قرار بود دوشنبه ۲۳ شهریور میان ایران و چند کشور حاشیه خلیج فارس درباره سازوکار مربوط به تنگه هرمز برگزار شود، به درخواست عربستان سعودی به تعویق افتاد. این درخواست در شرایطی مطرح شد که نارضایتی ریاض از حملات گروه‌های نیابتی تحت حمایت جمهوری اسلامی افزایش یافته است.

اکنون ریاض گزینه‌هایی پیش رو دارد که هیچ‌کدام مطلوب نیست. عربستان سعودی خواهان جنگی تمام‌عیار نیست، اما حوثی‌ها شاید در حال آزمودن این باشند که این کشور تا چه زمانی می‌تواند هزینه پرهیز از چنین جنگی را تحمل کند.

سعد بن طفله العجمی، وزیر پیشین اطلاع‌رسانی کویت، به ایران‌اینترنشنال گفت عربستان سعودی تاکنون شکیبایی به خرج داده، اما گزینه‌های نظامی‌اش همچنان روی میز است.

این خویشتن‌داری نشان‌دهنده منافعی است که ریاض در معرض خطر می‌بیند. عربستان سعودی سال‌ها تلاش کرده است بار دیگر به درگیری مستقیم با حوثی‌ها کشیده نشود؛ آن هم در شرایطی که تحول اقتصادی‌اش به‌شدت به ثبات منطقه وابسته است.

چهار سال پس از ژینا؛ نسلی که دیگر به پیش از «زن، زندگی، آزادی» بازنگشت

۲۴ شهریور ۱۴۰۵، ۱۳:۴۱ (‎+۱ گرینویچ)

•

رضا اکوانیان

چهار سال پس از کشته شدن مهسا ژینا امینی و آغاز خیزش «زن، زندگی، آزادی»، نسلی از نوجوانان و جوانان که شاهد تبدیل نام ژینا به رمز خیزش بودند، امروز با وجود ادامه سرکوب، از مرزهای اجتماعی و سیاسی پیش از ۱۴۰۱ گذشته‌اند و همچنان بر خواست تغییر بنیادین، آزادی و برابری تاکید می‌کنند.

دختری که در روزهای خیزش «زن، زندگی، آزادی» تازه پا به نوجوانی گذاشته بود، امروز در آستانه جوانی است. این چهار سال بخشی از دوره‌ای بوده که نگاه او به جامعه، حکومت و آزادی شکل گرفته است.

روسری‌سوزان زنان، شعارهای شبانه از پنجره خانه‌ها، اعتراض در مدرسه و دانشگاه و عمامه‌پرانی و ایستادن جوانان مقابل نیروهای سرکوب، بخشی از خاطره سال‌های رشد نوجوانان آن روزهاست.

یکی از ماندگارترین تغییرات را می‌توان در خیابان دید. زنان بسیاری با پوشش اختیاری در خیابان، دانشگاه، کافه، مراکز خرید و وسایل حمل‌ونقل عمومی حاضر می‌شوند یا بدون حجاب اجباری، دوچرخه و موتورسیکلت می‌رانند.

جمهوری اسلامی برای مقابله با این نافرمانی به بازداشت و احضار، ارسال پیامک، توقیف خودرو، مسدود کردن حساب‌های بانکی و سیم‌کارت، دوربین‌های نظارتی و پلمب کسب‌وکارها متوسل شده است.

آمار نهادهای حقوق بشری نشان می‌دهد طی چهار سال گذشته ده‌ها هزار زن به‌دلیل نوع پوشش خود با برخوردهای امنیتی و قضایی مواجه شده‌اند.

کنار گذاشتن حجاب اجباری یکی از آشکارترین نمونه‌های نافرمانی جمعی پس از ۱۴۰۱ است؛ رفتاری که با وجود هزینه‌های امنیتی و قضایی، در بخش‌هایی از جامعه ادامه یافته است.

همزمان با چهارمین سالگرد کشته شدن ژینا، ائتلاف نیروهای سیاسی کردستان ایران نیز برای ۲۵ شهریور فراخوان اعتصاب سراسری داد و از مردم خواست با بستن مغازه‌ها و بازار و حضور نیافتن در محل کار، به آن بپیوندند.

از کشته شدن ژینا تا زندان و اعدام معترضان

مهسا ژینا امینی، دختر ۲۲ ساله کرد اهل سقز، ۲۲ شهریور ۱۴۰۱ پس از بازداشت به دست گشت ارشاد در تهران به بیمارستان منتقل شد و ۲۵ شهریور جان باخت.

بر سنگ مزار او نوشته شد: «ژینا جان، تو نمی‌میری، نامت یک رمز می‌شود.»

امجد امینی، پدر او، ۲۳ شهریور در آستانه چهارمین سالگرد کشته شدن دخترش، نوشت نام ژینا «از خانه کوچک ما فراتر رفت» و تاکید کرد خانواده او همچنان چشم‌انتظار آشکار شدن حقیقت است: «راز سربه‌مهری که تو و همه عزیزان خفته در این خاک با خود دارید، برای همیشه پنهان نخواهد ماند.»

نام ژینا خیلی زود به رمز اعتراض‌هایی تبدیل شد که از سقز و کردستان آغاز شد، به تهران رسید و سپس سراسر ایران را فرا گرفت. «ژن، ژیان، ئازادی» و معادل فارسی آن «زن، زندگی، آزادی»، به شناخته‌شده‌ترین شعار خیزش تبدیل شد.

«مرگ بر دیکتاتور»، «این آخرین پیامه/ هدف کل نظامه»، «فقر، فساد، گرونی/ می‌ریم تا سرنگونی» و «بهش نگید اعتراض/ اسمش شده انقلاب» نیز در خیابان‌ها شنیده شدند و جهت سیاسی اعتراض‌ها را نشان دادند.

علی خامنه‌ای و کلیت جمهوری اسلامی، هدف مستقیم بسیاری از شعارها بودند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خیزش «زن، زندگی، آزادی»، جهانی شدن سریع آن بود؛ موجی که با حمایت گسترده هنرمندان، ورزشکاران، دانشگاهیان، فعالان حقوق بشر و چهره‌های سیاسی در کشورهای مختلف همراه شد و نام ژینا و شعار «زن، زندگی، آزادی» را به بیرون از مرزهای ایران برد.

حکومت به اعتراض‌ها با کشتار، زخمی کردن و بازداشت گسترده پاسخ داد. نهادهای حقوق بشری شمار کشته‌شدگان خیزش را بیش از ۵۵۰ نفر اعلام کرده‌اند. شمار زیادی از معترضان زخمی شدند و شلیک گلوله‌های ساچمه‌ای، بینایی یک یا هر دو چشم ده‌ها نفر را گرفت.

غلامحسین محسنی اژه‌ای، رییس قوه قضاییه، اردیبهشت ۱۴۰۴ گفت در ارتباط با اعتراضات ۱۴۰۱ بیش از ۹۰ هزار پرونده تشکیل شد و دانش‌آموزان، دانشجویان و معلمان نیز در میان افراد این پرونده‌ها بودند.

پس از فروکش کردن تجمع‌های گسترده، برخورد با معترضان در دادگاه‌ها ادامه یافت. اعدام، حبس، شلاق، تبعید، جزای نقدی، ممنوعیت خروج از کشور و محرومیت از حقوق اجتماعی، از جمله احکامی بودند که برای معترضان و فعالان مرتبط با خیزش صادر شدند.

محسن شکاری، مجیدرضا رهنورد، محمدمهدی کرمی، محمد حسینی، صالح میرهاشمی، سعید یعقوبی، مجید کاظمی، میلاد زهره‌وند، محمد قبادلو، رضا رسایی، مجاهد کورکور، مهران بهرامیان، مهراب عبدالله‌زاده، عبدالجلیل شه‌بخش و عارف خوشکار، از کسانی بودند که در پرونده‌های مرتبط با اعتراضات ۱۴۰۱ اعدام شدند.

معترضان دیگری همچنان با خطر اعدام روبه‌رو هستند که علی زارعی دوزدره‌سی از جمله آنهاست؛ او در خیزش ۱۴۰۱ بر اثر اصابت گلوله‌های ساچمه‌ای از ناحیه چشم آسیب دید، پس از مدتی اقامت در آلمان به ایران بازگشت، بازداشت شد و دادگاه انقلاب او را به اعدام محکوم کرد.

ده‌ها معترض دیگر نیز حکم اعدام گرفته‌اند یا پرونده‌هایشان همچنان در دست بررسی است.

با وجود ۴۶ سال سرکوب، مقاومت و مبارزه زنان علیه جمهوری اسلامی ادامه دارد

گلرخ ایرایی، نسیم سیمیاری، حمید قره‌حسنلو، فرزانه قره‌حسنلو و حسین محمدی نیز از جمله صدها زندانی سیاسی مرتبط با خیزش «زن، زندگی، آزادی» هستند که در دوران حبس با محدودیت‌هایی از جمله محرومیت از تماس تلفنی، ملاقات با خانواده و مرخصی روبه‌رو شده‌اند.

برای برخی از این زندانیان، بخش بزرگی از چهار سال گذشته پشت میله‌ها سپری شده؛ در همان سال‌هایی که بیرون از زندان، جامعه اعتراض‌ها و تغییرات دیگری را پشت سر گذاشته است.

نسلی که می‌گوید «به عقب برنمی‌گردیم»

کودکان و نوجوانان ۱۴۰۱ در این چهار سال بزرگ‌تر شده‌اند. برخی امروز دانشجو هستند، برخی وارد بازار کار شده‌اند و برخی ایران را ترک کرده‌اند. تجربه مشترک بسیاری از آنها، رشد کردن در جامعه‌ای است که یکی از گسترده‌ترین خیزش‌های تاریخ جمهوری اسلامی را پشت سر گذاشته است.

مدرسه در ۱۴۰۱ خود به یکی از صحنه‌های اعتراض تبدیل شد. دانش‌آموزان شعار دادند، تصاویر مقام‌های جمهوری اسلامی را از کلاس‌ها پایین کشیدند و دختران روسری از سر برداشتند. دانشگاه‌ها نیز هفته‌ها شاهد تجمع، تحصن و درگیری با نیروهای امنیتی بودند.

برای نسلی که این صحنه‌ها را در سال‌های شکل‌گیری هویت اجتماعی و سیاسی خود دیده، تجربه سیاست با خیابان، مدرسه، دانشگاه و زندگی روزمره، پیوند خورده است.

هانا آرنت، فیلسوف سیاسی آلمانی-آمریکایی، آزادی را با توانایی انسان برای آغاز کردن و پدید آوردن چیزی تازه پیوند می‌داد. در اندیشه او، کنش سیاسی در میان دیگران و در عرصه عمومی شکل می‌گیرد و انقلاب‌ها از برجسته‌ترین لحظاتی هستند که امکان یک «آغاز تازه» پدیدار می‌شود.

برای نوجوانان ۱۴۰۱، چنین تجربه‌ای در مقیاسی گسترده در برابر چشمشان اتفاق افتاد: افرادی که شاید یکدیگر را نمی‌شناختند، شعار مشترک دادند، از یکدیگر حمایت کردند و در مدرسه، دانشگاه، محله و خیابان، به کنش جمعی پیوستند.

چهار سال بعد، این نسل با جامعه‌ای روبه‌روست که سرکوب در آن ادامه دارد، اما تجربه ۱۴۰۱ نیز از حافظه سیاسی آن پاک نشده است.

«زن، زندگی، آزادی» چه چیزی به اعتراض‌های بعد از خود داد؟

خیزش ۱۴۰۱ حکومت را تغییر نداد، اما زبان و افق اعتراض را تغییر داد. «زن، زندگی، آزادی» در کنار شعارهایی درباره سرنگونی و پایان جمهوری اسلامی، وارد زبان سیاسی اعتراض در ایران شد.

زنان در مرکز یک خیزش سراسری قرار گرفتند، دانش‌آموزان به یکی از نیروهای حاضر در اعتراض تبدیل شدند و نافرمانی از روزهای تجمع خیابانی به زندگی روزمره راه یافت. بخشی از رفتارهایی که در آن ماه‌ها شکل گرفت، در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

رزا لوکزامبورگ، نظریه‌پرداز و انقلابی مارکسیست، در پی شکست قیام ژانویه ۱۹۱۹ در برلین، شکست‌های جنبش‌های انقلابی را حلقه‌هایی از یک زنجیره تاریخی می‌دید که می‌توانند زمینه پیروزی‌های بعدی را فراهم کنند. او تجربه و شناخت به‌دست‌آمده از این شکست‌ها را بخشی از قدرت جنبش انقلابی می‌دانست.

اعتراض‌های بعد از ۱۴۰۱ از نقطه‌ای آغاز شدند که خیزش «زن، زندگی، آزادی» به آن رسیده بود. در اعتراض‌های پس از آن نیز مخالفت با کلیت جمهوری اسلامی و خواست سرنگونی در شعارهای معترضان حضور داشت.

دی‌ماه ۱۴۰۴ یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها بود. اعتراض‌هایی که با نارضایتی اقتصادی آغاز شدند، به‌سرعت سراسر کشور را فرا گرفتند و شعارهای سیاسی علیه جمهوری اسلامی بخش مهمی از آن شد.

شمار کشته‌شدگان این اعتراض‌ها از سه هزار و ۱۱۷ نفر در آمار رسمی حکومت تا بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در گزارش ایران‌اینترنشنال برآورد شده است. ده‌ها هزار نفر زخمی و حدود ۱۰۰ هزار تن بازداشت، احضار یا بازجویی شدند.

برای نسلی که ۱۴۰۱ را تجربه کرده بود، دی ۱۴۰۴ دومین مواجهه با یک خیزش سراسری و سرکوب خونین آن در فاصله‌ای کوتاه بود.

نسلی با حافظه چند نسل

نوجوانان و جوانان امروز ایران در امتداد تاریخی طولانی از اعتراض و سرکوب ایستاده‌اند: اعتراض زنان به حجاب اجباری در اسفند ۱۳۵۷، اعدام‌های دهه ۶۰، سرکوب کوی دانشگاه در تیر ۱۳۷۸، جنبش سبز ۱۳۸۸، اعتراض‌های دی ۱۳۹۶ و آبان خونین ۱۳۹۸.

بسیاری از آنها این رویدادها را از روایت خانواده‌ها، تصاویر، کتاب‌ها و خبرها شناخته‌اند. «زن، زندگی، آزادی» و دی ۱۴۰۴ اما به تجربه مستقیم خودشان تعلق دارد.

همین تفاوت، حافظه سیاسی این نسل را شکل داده است. تصاویر زنان معترض، دختران مدرسه، جوانان خیابان، خانواده‌های دادخواه و زندانیان سیاسی، در کنار تصاویر کشته‌شدگان، مجروحان و اعدام‌شدگان قرار گرفته‌اند.

دختری که در شهریور ۱۴۰۱ تازه پا به نوجوانی گذاشته بود، امروز با خاطره‌ای از ژینا، اعتراض، سرکوب و نافرمانی وارد جوانی می‌شود؛ تجربه‌ای که اکنون در کنار روایت‌هایی قرار گرفته که نسل‌های پیش از او از اسفند ۱۳۵۷، دهه ۶۰، تیر ۷۸، جنبش سبز و آبان ۹۸ با خود حمل کرده‌اند.

چهار سال پس از ژینا، «زن، زندگی، آزادی» در حافظه این نسل مانده است؛ در خاطره مدرسه و خیابان، در تجربه سرکوب و نافرمانی و در تصویری که از آزادی و آینده ایران با خود به جوانی می‌برد.

این نسل بیش از هر چیز دیده است که راه تغییر سیاسی در ایران از کف خیابان، حضور جمعی و سازماندهی موثر می‌گذرد.

پنتاگون: ژنرال برت سیلویا به‌دلیل افشای اطلاعات طبقه‌بندی‌شده برکنار شد

علی دبیر پس از بدنسازی در تپه و ریکاوری با شلنگ، رحمان عموزاد را دو ساعت در سونا نگه‌داشت

رویترز: جمهوری اسلامی با شبکه‌ای با بیش از ۵ هزار نهاد پنهان محاصره آمریکا را دور می‌زند

پدر و مادرهایی که از موج مهاجرت ایرانیان جا مانده‌اند

بایننس ابعاد هک را ۶.۳ میلیارد دلار برآورد کرد؛ همه واریزها و برداشت‌ها متوقف شدند

پنتاگون: ژنرال برت سیلویا به‌دلیل افشای اطلاعات طبقه‌بندی‌شده برکنار شد

علی دبیر پس از بدنسازی در تپه و ریکاوری با شلنگ، رحمان عموزاد را دو ساعت در سونا نگه‌داشت

رویترز: جمهوری اسلامی با شبکه‌ای با بیش از ۵ هزار نهاد پنهان محاصره آمریکا را دور می‌زند

پدر و مادرهایی که از موج مهاجرت ایرانیان جا مانده‌اند

بایننس ابعاد هک را ۶.۳ میلیارد دلار برآورد کرد؛ همه واریزها و برداشت‌ها متوقف شدند