همزمان با تشدید اختلافات در حاکمیت جمهوری اسلامی درباره روند گفتوگوها میان تهران و واشینگتن، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری با صدور اطلاعیهای، به بیانیه اخیر دهها عضو این نهاد واکنش نشان داد و آن را خارج از روال معمول مجلس خبرگان دانست.
دبیرخانه مجلس خبرگان یکشنبه هفتم تیر با تشریح سازوکار انتشار مواضع این نهاد اعلام کرد بر اساس آییننامه داخلی، بیانیههای مجلس خبرگان یا از طریق صحن مجلس به اطلاع عموم میرسد یا در فاصله میان اجلاسیهها، در موضوعات حساس سیاسی و اجتماعی، با امضای رییس مجلس، هیاترییسه یا دبیرخانه منتشر میشود.
این نهاد افزود انتشار بیانیه از سوی نمایندگان با عنوان «جمعی از اعضای خبرگان»، در طول ادوار این مجلس مرسوم نبوده است.
در ادامه اطلاعیه آمده است: «انتظار میرفت بانیان محترم تهیه و انتشار این بیانیه، وحدت خبرگان را حفظ کرده و همانگونه که به آنان پیشنهاد داده شد، اقدام مینمودند و بیانیه مذکور پس از بحث و تبادل نظر بیشتر بهصورت مرسوم از سوی دبیرخانه یا هیاترییسه خبرگان انتشار مییافت تا ابهامی در جامعه ایجاد نشود.»
۶۶ عضو مجلس خبرگان ششم تیر در بیانیهای، خواستار خروج پرونده هستهای از دستور کار مذاکرات شدند و با بازگشایی تنگه هرمز مخالفت کردند.
آنها همچنین با «مهدور الدم» خواندن دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، قتل آنان را بر «هر مکلفی که به آنان دسترسی یابد»، واجب شمردند.
مجلس خبرگان رهبری ۸۸ عضو دارد.
«خطوط ترسیمشده» مجتبی خامنهای در مذاکرات رعایت شود
دبیرخانه مجلس خبرگان در ادامه اطلاعیه خود، از نحوه انتشار بیانیه ۶۶ نماینده انتقاد کرد و گفت درباره نمایندگانی که نامشان در میان امضاکنندگان دیده نمیشود، «سوالاتی در اذهان ایجاد شده است».
این نهاد افزود نمایندگانی که بیانیه را امضا نکردهاند، «با اصل محتوا مخالفتی ندارند، اما یا به روش کار معترض بودهاند یا اساسا در جریان امر قرار نگرفتهاند».
دبیرخانه مجلس خبرگان در عین حال تاکید کرد «نظر مُطاع» و «خطوط ترسیمشده» مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، باید در مذاکرات بهطور کامل رعایت شود و مسئولان «ذرهای نسبت به عهدشکنی دشمنان کوتاه نیایند».
۲۸ خرداد، مجتبی خامنهای در پیامی مکتوب اعلام کرد با وجود آنکه «نظر دیگری» نسبت به تفاهم اخیر با ایالات متحده داشته، با تعهد مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، در خصوص «پاسداشت حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت»، با آن موافقت کرده است.
در هفتههای اخیر، گزارشها از وجود شکاف در سطوح حاکمیتی جمهوری اسلامی بر سر روند گفتوگوهای جاری با ایالات متحده، بهویژه در خصوص پرونده هستهای و سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده، حکایت دارند.
همزمان، غیبت مجتبی خامنهای از انظار عمومی بر ابهامها درباره میزان نقشآفرینی او در مذاکرات افزوده و به بحران مشروعیت حکومت دامن زده است.
بر اساس این یادداشت که یکشنبه هفتم تیر با عنوان «چارهای جز ساخت بمب اتم نیست» منتشر شد، جمهوری اسلامی برای رسیدن به «آرامش مورد نیاز» باید به «بازدارندگی هستهای» دست یابد تا اطمینان حاصل کند سایر اختلافات از طریق مذاکره قابلحل است.
این رسانه وابسته به سپاه تاکید کرد تنها در چنین شرایطی، مذاکره از «موضع درست» امکانپذیر خواهد بود.
مقامهای جمهوری اسلامی بارها اعلام کردهاند تهران بهدلیل «فتوای» علی خامنهای قصد ساخت بمب اتمی ندارد و برنامه هستهای حکومت ایران «صلحآمیز» است.
با این حال، در سالهای اخیر مواضع مقامها، چهرههای نزدیک به حکومت و برخی رسانههای رسمی درباره توانایی جمهوری اسلامی برای ساخت سلاح هستهای، احتمال تغییر «دکترین هستهای» و ضرورت حرکت به سوی ساخت بمب اتم روندی افزایشی داشته است.
در سوی دیگر، کشورهای غربی، از جمله آمریکا، همواره جمهوری اسلامی را به تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای متهم کردهاند؛ اتهامی که مقامهای حکومت ایران آن را رد میکنند.
فارس در بخش دیگری از یادداشت خود، بازدارندگی هستهای را راهی برای ایجاد «توازن قوا» با آمریکا و اسرائیل توصیف کرد و نوشت این راهبرد اگرچه مانع وقوع جنگ نمیشود، اما میتواند دامنه درگیریها را «قابل کنترل» نگه دارد.
این رسانه حکومتی افزود بازدارندگی هستهای اسرائیل در درگیریهای اخیر، از جمله در جنگ ۱۲ روزه، مانع از گسترش مناقشه تا مرحله «نابودی» این کشور شده است.
ساعاتی پس از انتشار این یادداشت که در آن بهصراحت از ضرورت پیشبرد برنامه تسلیحات هستهای سخن گفته شده، فارس کوشید از زیر بار مسئولیت آن شانه خالی کند و اعلام کرد این مطلب موضع رسمی این رسانه حکومتی نیست، زیرا در بخش «فارس تعاملی» منتشر شده است.
اظهارنظرها درباره ساخت سلاح هستهای
حمزه صفوی، فرزند یحیی رحیم صفوی، مشاور عالی رهبر جمهوری اسلامی، خردادماه در یک برنامه اینترنتی اذعان کرد حکومت ایران در چهار دهه گذشته همواره «سودای ساخت بمب اتم» داشته است.
به گفته او، اسناد آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تورقوزآباد و پروژه آماد نشان میدهند جمهوری اسلامی در مسیر تحقق این هدف گام برداشته است.
صفوی افزود تاسیسات هستهای فردو و نطنز از سوی حکومت اعلام نشدند، بلکه «لو رفتند».
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، فروردینماه در مصاحبه با الجزیره، درباره احتمال تغییر «فتوای هستهای» علی خامنهای پس از مرگ او و در دوران رهبری مجتبی خامنهای اعلام کرد این فتوا به صادرکننده آن بستگی دارد و باید منتظر اعلام نظر مشخص رهبر جدید حکومت ماند.
محمدجواد لاریجانی، مدیر پژوهشگاه دانشهای بنیادی، نیز آبان ۱۴۰۴ گفت جمهوری اسلامی «کمتر از دو هفته» تا دستیابی به بمب اتم فاصله دارد، اما به دلیل «فتوای» خامنهای قصد ساخت آن را ندارد.
علی شمخانی، مشاور وقت خامنهای و عضو شورای دفاع که ۹ اسفند ۱۴۰۴ در حمله آمریکا و اسرائیل کشته شد، مهرماه همان سال دستیابی به بمب اتمی را عامل بازدارندگی دانسته و گفته بود اگر بار دیگر مسئولیت وزارت دفاع را بر عهده بگیرد، به دنبال ساخت سلاح هستهای خواهد رفت.
پیش از آن نیز ۷۰ نماینده مجلس در شهریور ۱۴۰۳ خواستار تغییر «فتوای» خامنهای و ساخت و نگهداری بمب اتمی برای ایجاد «بازدارندگی» شده بودند.
کمال خرازی، مشاور امور بینالملل رهبر جمهوری اسلامی که در جنگ ۴۰ روزه کشته شد، اردیبهشت ۱۴۰۳ گفته بود در صورت تهدید موجودیت جمهوری اسلامی، تهران ناچار به تغییر «دکترین هستهای» خود خواهد شد.
او همچنین اعلام کرده بود جمهوری اسلامی از «ظرفیت تولید بمب هستهای» برخوردار است.
تحولات اخیر پرونده هستهای
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، دوم تیرماه اعلام کرد بازرسی از تاسیسات هستهای ایران انجام خواهد شد و «هرچه این روند زودتر آغاز شود، بهتر است».
او گفت تعیین محل نگهداری ذخایر اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی اولویت اصلی آژانس است.
این اظهارات پس از آن مطرح شد که آمریکا و جمهوری اسلامی ۲۵ خرداد از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند؛ توافقی که ۲۸ خرداد به امضای دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان رسید.
بر اساس این یادداشت تفاهم، دورهای ۶۰ روزه برای گفتوگوهای تخصصی درباره موضوعاتی از جمله ذخایر اورانیوم غنیشده جمهوری اسلامی و چگونگی رفع تحریمها در نظر گرفته شده است.
۲۰ خرداد، شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی با تصویب قطعنامهای از جمهوری اسلامی خواست فورا با آژانس همکاری کند، اجازه بازرسی از همه تاسیسات هستهای را بدهد و آمار دقیق مواد هستهای، از جمله بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی را اعلام کند.
گروسی مهر ۱۴۰۴ هشدار داده بود میزان ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران میتواند برای ساخت حدود ۱۰ بمب اتمی کافی باشد.
در پی حملات تازه موشکی و پهپادی سپاه پاسداران به کویت و بحرین، کشورهای عرب و سازمانهای منطقهای با انتشار بیانیههایی این حملات را محکوم کردند و خواستار جلوگیری از تشدید تنشها در منطقه شدند.
وزارت امور خارجه عربستان سعودی با محکوم کردن حملات جمهوری اسلامی به کویت و بحرین، این اقدامات را نقض آشکار حقوق بینالملل و منشور سازمان ملل متحد دانست و اعلام کرد که این حملات تلاشهای منطقهای و بینالمللی برای بازگرداندن امنیت و ثبات به منطقه را تضعیف میکند. ریاض همچنین حمایت کامل خود را از اقدامات کویت و بحرین برای حفظ حاکمیت و امنیتشان اعلام کرد و حملات به امنیت و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را نیز محکوم کرد.
وزارت امور خارجه اردن نیز در بیانیهای حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به بحرین و کویت را نقض آشکار حاکمیت این دو کشور خواند و اعلام کرد این حملات امنیت، ثبات و تمامیت ارضی آنها را تهدید میکند و با قوانین بینالمللی و منشور سازمان ملل در تضاد است.
وزارت امور خارجه مصر با محکوم کردن این حملات، آنها را اقدامی تنشزا توصیف کرد که تلاشها برای کاهش تنش و آرامسازی اوضاع در منطقه را تضعیف میکند. قاهره ضمن اعلام همبستگی کامل با کویت و بحرین، از حق این دو کشور برای اتخاذ اقدامات لازم جهت حفظ امنیت و ثبات خود حمایت کرد و بر ضرورت حل اختلافات از طریق گفتوگو و راهحلهای مسالمتآمیز تاکید کرد.
وزارت امور خارجه قطر نیز حملات مکرر جمهوری اسلامی به بحرین و کویت را نقض آشکار حاکمیت این دو کشور و تخطی صریح از حقوق بینالملل دانست. دوحه خواستار خودداری از کشاندن منطقه به پیامدهای حملات «بیدلیل»، ادامه مسیر گفتوگو و دیپلماسی، کاهش تنش و بهرهگیری از دستاوردهای یادداشت تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی شد.
سلطنت عمان نیز حمله نظامی بامداد یکشنبه به خاک کویت را محکوم کرد و ضمن اعلام همبستگی کامل با این کشور، بار دیگر هرگونه اقدامی را که امنیت و ثبات منطقه را تهدید کند، مردود دانست. مسقط همچنین خواستار خویشتنداری، اولویت دادن به دیپلماسی و تلاش برای مهار تنشها شد.
وزارت امور خارجه امارات متحده عربی نیز با انتشار بیانیهای، حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به بحرین و کویت را به شدت محکوم کرد.
در سطح منطقهای، احمد ابوالغیط، دبیرکل اتحادیه عرب، ادامه حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به کویت و بحرین را محکوم و این حملات را «خیانتکارانه» توصیف کرد.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس نیز با صدور بیانیهای، حملات جمهوری اسلامی به کویت و بحرین را محکوم کرد و بر همبستگی کشورهای عضو شورا با دو کشور تاکید کرد.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز این حملات را محکوم و آنها را اقدامی تنشزا، نقض آشکار حاکمیت کشورها و تهدیدی مستقیم علیه امنیت و ثبات منطقه دانست. او گفت این حملات تلاشهای منطقهای و بینالمللی برای توقف جنگ و مهار تنشها را تضعیف میکند و از حامیان یادداشت تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی و همچنین جامعه جهانی خواست برای پایان دادن به این حملات اقدام فوری انجام دهند.
این موج از محکومیتها پس از آن شکل گرفت که سپاه پاسداران بامداد یکشنبه اعلام کرد در واکنش به حملات آمریکا، با موشک و پهپاد پایگاههای نظامی آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داده است. پیش از آن نیز در پی حملات جمهوری اسلامی به چند کشتی در تنگه هرمز، آمریکا مناطقی از جنوب ایران را هدف گرفته بود. مقامهای کویت و بحرین حملات جمهوری اسلامی را محکوم کردهاند و بحرین نیز خواستار برگزاری نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی این موضوع شده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی نوشت جمهوری اسلامی و ایالات متحده بامداد یکشنبه بار دیگر حملات متقابل خود را در خلیج فارس از سر گرفتند و هر یک، دیگری را به نقض توافق موقت آتشبسی متهم کردند که کمتر از دو هفته پیش برای پایان دادن به جنگ چهارماهه میان دو کشور امضا شده بود.
به گزارش رویترز، این دور از تنشها اندکی پس از آن آغاز شد که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، هشدار داد واشینگتن ممکن است «کاری را که با موفقیت آغاز کرده، به صورت نظامی به پایان برساند.» او همچنین تهدید کرد اگر چنین شود، «جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت.»
اندکی پس از این اظهارات، سپاه پاسداران اعلام کرد با موشک و پهپاد، مواضع نظامی آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داده است. ارتش کویت نیز اعلام کرد سامانههای پدافند هوایی این کشور با حملات موشکی و پهپادی مقابله کردهاند و وزارت کشور بحرین از به صدا درآمدن آژیرهای خطر خبر داد. سپاه این حملات را پاسخی به حملات اخیر آمریکا «علیه ایران» دانست و اعلام کرد واشینگتن با این اقدامات، آتشبس را نقض کرده است. سپاه همچنین هشدار داد این حملات «به توقف کامل روندهای دیپلماتیک» منجر خواهد شد و فرماندهی نیروی دریایی آن تهدید کرد پایگاههای آمریکا در منطقه «در روزهای آینده جهنم را تجربه خواهند کرد.»
یک مقام آمریکایی نیز ضمن تایید حملات به تاسیسات نظامی آمریکا به رویترز گفت تاکنون هیچ گزارشی از کشته یا زخمی شدن نیروهای آمریکایی یا وارد آمدن خسارت عمده به پایگاههای این کشور در خاورمیانه دریافت نشده است، هرچند وضعیت همچنان در حال تغییر است. چند ساعت بعد، آژیرهای خطر برای دومین بار در بحرین به صدا درآمد. مقامهای بحرینی اعلام کردند حمله حکومت ایران به یک ساختمان مسکونی در استان محرق خسارت وارد کرده اما تلفات جانی نداشته است. بحرین همچنین از شورای امنیت سازمان ملل خواست نشست اضطراری برای بررسی این حملات برگزار کند. ارتش کویت نیز اعلام کرد دو موشک بالستیک را رهگیری کرده و این حملات خسارت یا تلفاتی بر جای نگذاشته است.
در همین حال، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد در پاسخ به حمله پهپادی جمهوری اسلامی به یک نفتکش با پرچم پاناما، بار دیگر اهداف نظامی ایران را هدف قرار داده است. به گفته سنتکام، این حملات علیه زیرساختهای نظارتی نظامی، سامانههای ارتباطی، سایتهای پدافند هوایی، تاسیسات نگهداری پهپاد و قابلیتهای مینگذاری جمهوری اسلامی انجام شده است. این فرماندهی اعلام کرد به [حکومت] ایران فرصت داده شده بود به آتشبس پایبند بماند، اما تهران این فرصت را از دست داد. در مقابل، سپاه پاسداران اعلام کرد حملات آمریکا به سیریک «سلطه ایران بر تنگه هرمز» را از بین نخواهد برد و هشدار داد حملات جمهوری اسلامی، مسیر عبور مورد نظر خود را به سایر کشتیها یادآوری خواهد کرد.
رویترز نوشت حمله روز شنبه به یک نفتکش در تنگه هرمز، در ادامه حمله روز پنجشنبه به یک کشتی باری، تازهترین حلقه از زنجیره تنشهایی است که پس از امضای تفاهمنامه ایران و آمریکا شدت گرفته است. به نوشته این خبرگزاری، جمهوری اسلامی در تلاش است کنترل بیشتری بر تنگه هرمز اعمال کند؛ آبراهی که پیش از جنگ حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد و بهتازگی پس از ماهها اختلال، روند بازگشایی آن آغاز شده بود. در همین حال، صدها کشتی که از آغاز جنگ در خلیج فارس متوقف شده بودند، طی دو هفته اخیر عبور از تنگه را از سر گرفتهاند و همین موضوع باعث کاهش قیمت جهانی نفت به نزدیکی سطح پیش از جنگ شده است.
این خبرگزاری افزود اختلاف اصلی تهران و واشینگتن اکنون بر سر نحوه مدیریت عبور کشتیها از تنگه هرمز است. آمریکا در حال ترویج مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان است، در حالی که جمهوری اسلامی میخواهد کشتیها از مسیر شمالی و از آبهای تحت کنترل ایران عبور کنند؛ مسیری که به نوشته رویترز، تهران در نهایت قصد دارد برای استفاده از آن از کشتیها عوارض دریافت کند.
رویترز همچنین به ادامه درگیریها در لبنان پرداخت و نوشت ارتش اسرائیل اعلام کرده است چند عضو حزبالله را که به آرپیجی مجهز بودند، در جنوب لبنان کشته و یک سکوی پرتاب راکت را در منطقه نبطیه منهدم کرده است. حزبالله تاکنون واکنشی به این حملات نشان نداده است. جمهوری اسلامی، آمریکا را به نقض تعهدات خود در قبال حفظ آتشبس در لبنان متهم میکند؛ در حالی که اسرائیل، که طرف توافق تهران و واشینگتن نیست، در هفتههای اخیر چندین بار با میانجیگری آمریکا با لبنان بر سر آتشبس توافق کرده است. با این حال، اسرائیل اعلام کرده تا زمانی که ملاحظات امنیتیاش برطرف نشود، از مناطق تصرفشده در جنوب لبنان عقبنشینی نخواهد کرد و حزبالله نیز تاکید کرده است تا زمان حضور نیروهای اسرائیلی در خاک لبنان، سلاح خود را زمین نخواهد گذاشت.
رویترز در پایان نتیجه میگیرد که کمتر از دو هفته پس از امضای تفاهمنامه میان تهران و واشینگتن، حملات متقابل در خلیج فارس، تشدید تنش بر سر تنگه هرمز و ادامه درگیریها در لبنان، این توافق را با بحرانی جدی روبهرو کرده و هر دو طرف، دیگری را مسئول نقض آتشبس و شکست روند دیپلماتیک میدانند.
وزارت امور خارجه بحرین روز یکشنبه ۷ تیر ماه در بیانیهای، حمله دوباره جمهوری اسلامی به خاک این کشور با موشکهای بالستیک و پهپاد را به شدت محکوم کرد و آن را نشانهای از «الگوی نظاممند تجاوز» تهران به حاکمیت و امنیت بحرین دانست.
در این بیانیه آمده است که تکرار این حملات نشان میدهد اقدامات جمهوری اسلامی «حادثهای منفرد» نبوده، بلکه بخشی از سیاستی عمدی برای نقض حاکمیت بحرین است. منامه همچنین جمهوری اسلامی را به نقض تعهدات خود ذیل یادداشت تفاهم اسلامآباد و نیز قطعنامه شماره ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل متهم کرد و گفت این حمله تنها یک روز پس از آن صورت گرفته که تهران بار دیگر بر پایبندی به آتشبس دائم عملیات نظامی و احترام به حاکمیت کشورهای منطقه تاکید کرده بود.
وزارت خارجه بحرین با درخواست برگزاری نشست فوری شورای امنیت، از این نهاد خواست برای اجرای قطعنامه ۲۸۱۷ و پایان دادن به آنچه «تجاوز مستمر جمهوری اسلامی» خواند، اقدام کند. این وزارتخانه همچنین تاکید کرد حمله به بحرین تنها این کشور را هدف قرار نمیدهد، بلکه امنیت همه اعضای شورای همکاری خلیج فارس را تهدید میکند و بر اساس توافقنامه دفاع مشترک این شورا، حمله به هر عضو، حمله به همه اعضا محسوب میشود. بحرین در پایان اعلام کرد حق دفاع مشروع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود را محفوظ میداند و جمهوری اسلامی را مسئول هرگونه تشدید تنشهای بعدی معرفی کرد.
همزمان، وزارت امور خارجه کویت نیز با انتشار بیانیهای، حملات مکرر جمهوری اسلامی به خاک این کشور را به شدت محکوم کرد و اعلام کرد آخرین مورد از این حملات بامداد یکشنبه رخ داده و حاکمیت ملی کویت را نقض کرده است. در این بیانیه آمده است که این حملات در حالی انجام میشود که تلاشهای منطقهای و بینالمللی برای کاهش تنشها ادامه دارد و چنین اقداماتی تهدیدی مستقیم علیه امنیت، ثبات و سلامت شهروندان کویت به شمار میرود. وزارت خارجه کویت همچنین تاکید کرد این کشور حق کامل خود را برای اتخاذ همه اقدامات لازم به منظور حفظ امنیت و دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود محفوظ میداند.
این بیانیهها پس از آن منتشر شدند که سپاه پاسداران اعلام کرد بامداد یکشنبه با موشکهای بالستیک و پهپاد به هشت زیرساخت ارتش آمریکا، از جمله پایگاه علیالسالم در کویت و مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بندر سلمان بحرین، حمله کرده است. سپاه این حملات را پاسخی به حملات چند ساعت پیش آمریکا به مواضع ساحلی جمهوری اسلامی دانست و هشدار داد در صورت تکرار حملات آمریکا، پاسخهای شدیدتری خواهد داد. همزمان ارتش کویت از رهگیری موشکها و پهپادهای «خصمانه» توسط سامانههای پدافند هوایی خود خبر داد.
در مقابل، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی نیز با انتشار بیانیهای، حملات هوایی آمریکا به تاسیسات نظامی در جنوب ایران را محکوم و واشینگتن را به نقض منشور سازمان ملل و بند نخست تفاهمنامه اسلامآباد متهم کرد. این وزارتخانه تاکید کرد جمهوری اسلامی بر اساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، حق دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود را محفوظ میداند.
دور تازه تنشها پس از آن آغاز شد که فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، اعلام کرد جنگندههای این کشور در پاسخ به حمله پهپادی جمهوری اسلامی به نفتکش «امتی کیکو»، ۱۰ هدف نظامی ایران در اطراف تنگه هرمز، از جمله سامانههای پدافندی، مراکز ارتباطی، تاسیسات پهپادی و قابلیتهای مینگذاری را هدف قرار دادهاند. واشینگتن میگوید این حملات برای حفاظت از آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز انجام شده است، در حالی که تهران تاکید دارد آمریکا با حمله به مواضع ساحلی جمهوری اسلامی، آتشبس و تفاهمنامه اسلامآباد را نقض کرده است. این تبادل حملات، نگرانی برخی کشورها درباره فروپاشی آتشبس و توقف روند مذاکرات میان دو طرف را افزایش داده است.
این بیانیه، که پس از پیام مجتبی خامنهای، رهبر منصوب جمهوریاسلامی، دربارهی تفاهمنامهی ایران و آمریکا منتشر شد، فراخوان شرعی بخشی قانونی و رسمی از حاکمیت بالادستی جمهوری اسلامی به ترور دو مقام ارشد خارجی است؛ آن هم در میانهی روندی که قرار است به تثبیت آتشبس و توافق نهایی میان جمهوریاسلامی و یکی از آنها بینجامد.
صدور چنین فراخوانی از سوی تنها نهادی است که در ساختار جمهوری اسلامی، دستکم روی کاغذ، اختیار گزینش، نظارت و در صورت لزوم برکناری رهبر حکومت را دارد، آن را از یک شعار تبلیغاتی معمول در برخی تریبونهای پائیندستی متمایز میکند و به آن معنای متفاوتی میدهد.
هدفگیری مستقیم دو ستون تفاهمنامه
بیانیهی خبرگان در عمل، دو ستون اصلی تفاهمنامهی اسلامآباد را هم هدف گرفته است: بازگشایی تنگه هرمز و ادامهی مذاکرات هستهای.
بر اساس متن تفاهمنامه، جمهوری اسلامی باید عبور ایمن کشتیهای تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و برعکس را، بدون دریافت هزینه و برای مدت ۶۰ روز فراهم کند و تردد کامل کشتیها ظرف ۳۰ روز برقرار شود.
با این وجود، امضاکنندگان بیانیه، بازگشایی هرمز را «خطای راهبردی» خواندهاند و آن را «خلاف تعهدات مسئولان» دانستهاند.
آنها این مخالفت را به تحولات لبنان گره زدهاند و با استناد به ادامهی حضور اسرائیل در جنوب لبنان و آنچه نقض بند اول تفاهمنامه خواندند، استدلال کردهاند که تا زمانی که اسرائیل از مناطق اشغالی عقب ننشیند، گشودن هرمز «دشمن را در ادامهی پیمانشکنیها گستاختر» میکند.
به این ترتیب، به نظر میرسد بخشی از دستگاه حاکمه جمهوریاسلامی، اجرای تعهد ایران دربارهی هرمز را مشروط به رفتار اسرائیل در لبنان کرده است؛ شرطی که میتواند کل روند اجرای تفاهمنامه را به بنبست بکشاند.
در محور هستهای نیز در بیانیه به صراحت گفته شده: «حقوق هستهای کشور نباید مورد بحث و مناقشه قرار گیرد» و باید از دایرهی گفتوگوها خارج شود.
این در حالی است که متن تفاهمنامهی اسلامآباد، رسیدگی به سرنوشت مواد غنیشده، چارچوب غنیسازی و دیگر مسائل هستهای را به مذاکرات آینده و توافق نهایی موکول کرده است.
به بیان دیگر، خبرگان دقیقا همان دو موضوعی را رد میکند که آمریکا آنها را بخشی جداییناپذیر از توافق میداند.
صفآرایی در برابر تیم مذاکرهکننده
لحنِ بیانیه نشان میدهد یکی از هدفهای آن تثبیت این روایت است که جمهوری اسلامی نه از سر اضطرار، بلکه از موضع پیروزی وارد مذاکره شده است. شاید از همین رو است که در بیانیه به مسئولان هشدار داده شده که گفتن هر سخنی درباره ناتوانی کشور، توهم است. تلاشی برای بستن فضا بر آن بخش از دولت که کاهش تنش را برای جلوگیری از جنگ دوباره ضروری میداند.
به این ترتیب، خبرگان میکوشد در عمل سقف امتیازدهی تیم مذاکرهکننده را پیش از آغاز مذاکرات جدی تعیین کند. پیشتر گزارشهایی دربارهی اختلاف درون حکومت بر سر دامنهی اختیارات مذاکرهکنندگان، نحوهی اجرای مفاد تفاهمنامه و شروط رهبر جمهوری اسلامی برای ادامهی گفتوگوها منتشر شده بود. این بیانیه خبرگان، تایید جدیت این اختلافها درون دستگاه حاکمه جمهوریاسلامی است.
تنگه هرمز، دریافت عوارض از کشتیها، غرامت جنگی، رفع تحریمها و حق غنیسازی، از مهمترین محورهای این اختلاف بودهاند.
امضاکنندگان همچنین تثبیت مدیریت تنگه هرمز، دریافت غرامت خسارتها، بازگشت اموال بلوکهشده، رفع تحریمها و خروج آمریکا از منطقه را از مطالبات «تخلفناپذیر رهبری و مردم» خواندند و هشدار دادهاند هرگونه «سهلانگاری» در این زمینه با «عکسالعمل ملت» روبهرو خواهد شد.
در این بیانیه، تیم مذاکرهکننده به طور ضمنی تهدید هم شدهاند، چیزی که تا پیش از این در بیانیههای مجلس خبرگان دیده نشده بود.
در بیانیه با اشاره به اینکه هیچ مسئولی پس از اطلاع از نظر قطعی رهبر جمهوریاسلامی نمیتواند خلاف آن اقدام کند، پایان مییابد، گفته شده آنها منتظر تحقق شروط و وعدهها میماند و «عنداللزوم به تکلیف شرعی خود عمل خواهد کرد».
بیانیهی خبرگان در شرایطی منتشر شده که آیندهی تفاهمنامهی ایران و آمریکا همچنان مبهم است. از یک سو، دو طرف قرار است در چارچوب یک بازهی ۶۰ روزه دربارهی توافق نهایی مذاکره کنند؛ از سوی دیگر، تحولات لبنان، وضعیت تنگه هرمز، تهدیدهای متقابل در منطقه و اختلافهای داخلی در تهران، هر یک میتواند مسیر این مذاکرات را دشوارتر کند.
