در حالی که مناقشه قرهباغ دههها قفقاز جنوبی را در التهاب نگه داشته، توافق جدید میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با محوریت دالان زنگزور به میانجیگری آمریکا، میتواند موازنه قدرت در منطقه را تغییر دهد. ایران چه جایگاهی در این نظم تازه خواهد داشت؟
در پی سالها مناقشه خونین میان ارمنستان و آذربایجان بر سر قرهباغ، اکنون دو کشور در آستانه توافقی تاریخی با میانجیگری ایالات متحده قرار گرفتهاند.
این توافق در قالب پروژهای تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه جهانی» (پروژه TRIPP) که عنوانیست تازه برای «دالان (کریدور) زنگزور»، ممکن است ژئوپلیتیک منطقه قفقاز جنوبی را متحول کند.
این گزارش به بررسی ریشههای تاریخی بحران، روند دیپلماتیک اخیر، نقش جمهوری اسلامی و چالشهای پیش رو در مسیر صلح در قفقاز جنوبی میپردازد.
ریشههای تاریخی مناقشه
مناقشه بین ارمنستان و آذربایجان ریشهای دیرینه دارد. پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، هر دو کشور تازهاستقلالیافته (۱۹۱۸-۱۹۲۱) بر سر مناطق مورد مناقشه، از جمله قرهباغ، ادعاهایی متضاد داشتند.
این تنشها هرگز بهطور کامل حل نشدند و تنها با ادغام دو کشور در اتحاد جماهیر شوروی موقتا خاموش شدند.
در دوران شوروی، منطقه قرهباغ کوهستانی علیرغم جمعیت عمدتا ارمنی، بهعنوان منطقهای خودمختار در داخل آذربایجان تعیین شد.
این تصمیم زمینهساز تنشهای آینده شد.
جنگ اول قرهباغ (۱۹۸۸-۱۹۹۴)
با تضعیف اتحاد شوروی، ارامنه قرهباغ خواهان انتقال به ارمنستان شدند. این امر به خشونتهایی چون کشتار سومقایت و باکو در اواخر دهه ۱۹۸۰ انجامید.
در نهایت، جنگی تمامعیار بین ارمنستان و آذربایجان آغاز شد. این جنگ حدود ۳۰ هزار کشته بر جای گذاشت و صدها هزار نفر را آواره کرد. نیروهای ارمنی علاوه بر قرهباغ، بخشهایی از خاک آذربایجان را نیز تصرف کردند.
آتشبس سال ۱۹۹۴ که با میانجیگری روسیه برقرار شد، وضعیت موجود را تثبیت کرد؛ ولی مساله اصلی، یعنی وضعیت نهایی قرهباغ، حلنشده باقی ماند.
درگیریهای متناوب
پس از جنگ، درگیریهای مرزی متناوب ادامه یافت؛ از جمله جنگ چهار روزه در سال ۲۰۱۶.
در سال ۲۰۲۰، آذربایجان با حملهای گسترده، بسیاری از مناطق تحت کنترل ارمنستان را بازپس گرفت. آتشبس سهجانبهای که با میانجیگری روسیه حاصل شد، بخشهایی از قرهباغ را تحت کنترل جمهوری آذربایجان درآورد.
در دسامبر ۲۰۲۲، آذربایجان محاصره قرهباغ را آغاز کرد و در سپتامبر ۲۰۲۳ با حملهای تازه، موجب خروج حدود ۱۵۰ هزار ارمنی از این منطقه شد.
در نهایت، جمهوری خودخوانده آرتساخ در آغاز سال ۲۰۲۴ منحل شد.
تحولات اخیر و نشست در امارات
مارس ۲۰۲۵، ایروان و باکو درباره متن پیمان صلح به توافق رسیدند و ارمنستان رسما ادعای حاکمیت خود بر قرهباغ را کنار گذاشت.
۱۹ تیر سال جاری، نخستوزیر ارمنستان و رییسجمهوری آذربایجان در ابوظبی دیدار کردند؛ اتفاقی که بهعنوان نقطه عطفی تاریخی در نظر گرفته شد.
دیدار در آمریکا
دونالد ترامپ، ۱۷ مرداد میزبان رهبران ارمنستان و آذربایجان در کاخ سفید است تا یک توافق صلح تاریخی را به امضا برسانند.
مهمترین بخش این توافق ایجاد دالان زنگزور است: مسیری راهبردی که جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان متصل میکند.
این مسیر که در رسانههای آذربایجانی و ترکی بهعنوان «دالان زنگزور» شناخته میشود، اکنون در قالبی متفاوت و با نقشآفرینی آمریکا بهعنوان اجارهکننده ۹۹ ساله مطرح شده است.
طبق گزارش واشینگتنپست، در متن توافق آمده است که گروه مینسک بهعنوان ساختار میانجیگری سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE Minsk Group)، منحل میشود و هیچ سازوکار جایگزینی از سوی این نهاد تعریف نخواهد شد.
در حالی که این توافق نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی را کاهش میدهد، انتقاداتی به آن وارد شده؛ از جمله نادیده گرفتن وضعیت ارامنه آواره و نقض حقوق بشر.
نقش تاریخی و فعلی ایران
سرزمینهای امروز ارمنستان و جمهوری آذربایجان در گذشته بخشی از قلمرو ایران بودند. در پی جنگهای ایران و روسیه در قرن نوزدهم، ایران این مناطق را به روسیه واگذار کرد.
جمهوری آذربایجان و ایران اکثریت شیعه دارند و دارای پیوندهای مذهبی و فرهنگی عمیقی هستند ولی روابط سیاسی آنها همیشه پایدار نبوده است.
میانجیگری و مواضع دیپلماتیک
سال ۱۹۹۲، ایران میزبان رهبران ارمنستان و آذربایجان در «بیانیه تهران» بود.
این تلاش صلحآمیز خیلی زود با ادامه درگیریها ناکام ماند.
در دهههای بعد، جمهوری اسلامی به دلایل ژئوپلیتیکی بیشتر به ارمنستان نزدیک شد؛ بهویژه در واکنش به روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل.
همکاری نظامی و اقتصادی
آوریل ۲۰۲۵، جمهوری اسلامی و ارمنستان برای نخستین بار رزمایش مشترک نظامی برگزار کردند. هدف از این رزمایش دو روزه در مرز نُردوز، تمرینی برای مقابله با «تهدیدات شبهنظامی و تروریستی» عنوان شد.
در حوزه اقتصادی، ایران تامینکننده انرژی ارمنستان است و دو کشور پروژههای مشترک زیرساختی در حوزه برق و آب دارند.
جایگاه ایران در چارچوب صلح جدید
اگرچه تهران نقشی تاریخی در میانجیگری میان آذربایجان و ارمنستان داشت، ولی در روند صلح جدید به حاشیه رانده شد.
دالان زنگزور مسیرهای ترانزیتی سنتی ایران را دور میزند و به ارمنستان انگیزه میدهد که از وابستگی به جمهوری اسلامی بکاهد.
با این حال، تهران همچنان شریکی حیاتی برای ایروان در حوزههای انرژی، امنیت و تجارت باقی خواهد ماند.
در عین حال، جمهوری اسلامی با اتحاد آذربایجان، ترکیه و غرب در قفقاز با احتیاط برخورد میکند و بهدنبال موازنه راهبردی است.
این گزارش که جمعه ۱۷ مرداد منتشر شد، بر پایه اظهارات یک مقام ارشد آمریکایی، دو مقام پیشین این کشور و همچنین یک مقام غربی تهیه شده است.
دفتر نتانیاهو پس از انتشار این گزارش، آن را «کاملا جعلی» خواند.
انبیسی نیوز نوشت جرقه تماس پرتنش میان رهبران ایالات متحده و اسرائیل پنجم مرداد زده شد. در آن تاریخ، نتانیاهو وجود قحطی در نوار غزه را انکار کرد و گفت: «هیچ سیاستی برای گرسنه نگه داشتن [مردم] غزه وجود ندارد.»
یک روز پس از آن، ترامپ در جریان سفر خود به اسکاتلند، به مخالفت با سخنان نتانیاهو پرداخت و گفت تصاویری از کودکان غزه دیده است که «بسیار گرسنه به نظر میرسند»، در آنجا «قحطی واقعی» وجود دارد و «چنین چیزی را نمیتوان جعل کرد».
به گزارش انبیسی نیوز، نتانیاهو بلافاصله پس از این موضعگیری ترامپ، خواستار برقراری تماسی تلفنی با رییسجمهوری آمریکا شد. او در این مکالمه بار دیگر گزارشها را درباره قحطی گسترده در غزه نادرست خواند و آن را ساخته و پرداخته حماس دانست.
به گفته منابع آگاه، سخنان نتانیاهو باعث برآشفتن ترامپ شد و او با قطع صحبتهای نخستوزیر اسرائیل، شروع به فریاد کشیدن کرد و افزود مشاورانش مستنداتی در خصوص گرسنگی شدید کودکان غزه در اختیار او قرار دادهاند و او حاضر نیست به چنین صحبتهایی درباره جعلی بودن این شواهد گوش دهد.
در هفتههای اخیر، تشدید قحطی و گرسنگی در غزه واکنش فعالان و نهادهای حقوق بشری را برانگیخته است.
یک مقام اتحادیه اروپا ۱۶ مرداد در مصاحبه با خبرگزاری رویترز اعلام کرد با وجود اقدامات صورتگرفته برای ارسال کمکهای بشردوستانه به نوار غزه، وضعیت انسانی در این منطقه همچنان «بسیار وخیم» است.
آمریکا و حواشی فعالیتهای بنیاد بشردوستانه غزه
انبیسی نیوز در ادامه گزارش خود به نقل از یک منبع آگاه نوشت مکالمه تلفنی ششم مرداد ترامپ و نتانیاهو «گفتوگویی صریح و عمدتا یکطرفه» بود که در آن «بیشتر ترامپ صحبت میکرد».
یک مقام پیشین آمریکایی در همین رابطه گفت: «ایالات متحده نهتنها احساس میکند که اوضاع [در غزه] بحرانی است، بلکه بهدلیل فعالیتهای بنیاد بشردوستانه غزه، خود را در قبال آن مسئول میداند.»
او افزود تماس تلفنی ترامپ و نتانیاهو در نهایت موجب شد استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، برای بررسی اوضاع به نوار غزه سفر کند.
به گزارش انبیسی نیوز، مقامهای اسرائیلی از نتایج سفر ویتکاف ابراز رضایت کردند.
به باور آنها، نحوه تعامل، زبان بدن و پرسشهای مطرحشده از سوی فرستاده ویژه آمریکا نشان میداد نگرانیهای اسرائیل درباره چالشهای پیش رو بهطور موثر به او منتقل شده است.
در هفتههای اخیر، فعالیتهای بنیاد بشردوستانه غزه که تحت حمایت آمریکا و اسرائیل قرار دارد، با انتقادهای گستردهای مواجه شده است.
در جریان توزیع کمکها به دست این بنیاد، صدها تن از ساکنان غزه بهدلیل تیراندازی یا ازدحام جمعیت، جان خود را از دست دادند یا زخمی شدهاند.
۱۴ مرداد، شماری از کارشناسان و گزارشگران ویژه سازمان ملل متحد با انتشار بیانیهای مشترک، از شیوه کمکرسانی به ساکنان نوار غزه بهشدت انتقاد کردند و خواستار انحلال «بنیاد بشردوستانه غزه» شدند.
بر اساس این گزارش که جمعه ۱۷ مرداد منتشر شد، ارتش لبنان اجازه انتشار تصاویر و مستندات این فعالیتها را نمیدهد زیرا بیم آن را دارد که بهعنوان همکار اسرائیل و عامل اقدام علیه شیعیان جنوب لبنان معرفی شود.
به همین دلیل، از زمان برقراری آتشبس با اسرائیل، ارتش لبنان اکثرا فعالیتهای خود را علیه تاسیسات گروههای مسلح فلسطینی در لبنان برجسته کرده و کمتر بهطور علنی به اقداماتش علیه حزبالله پرداخته است.
اسرائیل و لبنان هفتم آذر ۱۴۰۳ برای برقراری آتشبس و اجرای قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد به توافق دست یافتند.
بر اساس قطعنامه ۱۷۰۱، حزبالله باید نیروهای خود را به شمال رودخانه لیتانی (حدود ۳۰ کیلومتری مرز اسرائیل) منتقل کند و بدین ترتیب، تنها ارتش لبنان و نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (یونیفل) اجازه استقرار در جنوب این کشور را دارند.
ارتش اسرائیل نیز موظف است از جنوب لبنان عقبنشینی کند اما نظامیان اسرائیلی همچنان در پنج نقطه راهبردی در این منطقه حضور دارند.
در هفتههای اخیر، مساله خلع سلاح گروههای مسلح در لبنان، از جمله حزبالله، به یکی از محورهای اصلی و تاثیرگذار بر فضای سیاسی این کشور تبدیل شده است.
دولت لبنان ۱۶ مرداد کلیات طرح آمریکا برای خلع سلاح حزبالله را تصویب کرد. در این طرح، ایالات متحده همچنین خواستار توقف عملیات نظامی اسرائیل در خاک لبنان و عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از پنج موضع در جنوب لبنان شده است.
در روزهای گذشته، شماری از مقامهای جمهوری اسلامی مخالفت علنی خود را با خلع سلاح حزبالله اعلام کردهاند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۵ مرداد گفت حزبالله سلاحهای خود را زمین نخواهد گذاشت و در برابر این طرح «ایستادگی» خواهد کرد.
لبنان این اظهارات را «تعرض به حاکمیت، وحدت و ثبات» و «دخالت در امور داخلی و تصمیمات حاکمیتی» این کشور خواند و آن را محکوم کرد.
نقش یونیفل در شناسایی انبارهای سلاح در جنوب لبنان
کانال ۱۱ اسرائیل همچنین گزارش داد نیروهای حافظ صلح سازمان ملل با ارتش لبنان برای کشف تسلیحات در جنوب این کشور همکاری دارند.
این رسانه به نقل از منابعی در یونیفل افزود نیروهای سازمان ملل در ماههای اخیر بیش از ۳۰۰ انبار سلاح و تاسیسات نظامی را در جنوب رودخانه لیتانی شناسایی کرده و اطلاعات آن را در اختیار ارتش لبنان قرار دادهاند.
در یک نمونه، گردان فرانسوی یونیفل، ۱۶ مرداد در اقدامی کمسابقه دست به انتشار تصاویری زد که از وجود شبکهای سازمانیافته از تونلهای زیرزمینی و مقادیر قابل توجهی سلاح در مناطق ساحلی جنوب لبنان حکایت داشت.
نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، ۱۴ مرداد تهدید کرد در صورت آغاز جنگی وسیع از سوی اسرائیل، موشکها بر سر این کشور فرود خواهند آمد و تمام امنیتی که طی هشت ماه گذشته ایجاد شده، ظرف یک ساعت فروخواهد ریخت.
او تاکید کرد: «حزبالله به هیچ توافق جدیدی با اسرائیل متعهد نیست و پیش از هر گفتوگویی، این رژیم باید توافقات پیشین را اجرا کند.»
روزنامه والاستریت ژورنال ۱۶ مرداد در تحلیلی، خلع سلاح حزبالله را «فرصتی حیاتی برای احیای حاکمیت ملی لبنان» خواند و نوشت این گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی برای خودداری از زمین گذاشتن سلاحهایش، به فرقهگرایی مذهبی دامن میزند.
این مقاله که با امضای شورای سردبیری منتشر شده، با اشاره به کشته شدن حسن نصرالله، رهبر این گروه و تقریبا تمام فرماندهان ارشد، در کنار از دست رفتن بخش بزرگی از زرادخانه موشکی آن در حملات سال گذشته اسرائیل، همچنین محدودیتهای جدید دولتی برای بانک قرضالحسن که نهاد مالی گروه به شمار میآید، حزبالله را گروهی ضعیفشده و در موقعیت دفاعی معرفی میکند.
این مقاله پیشبینی میکند که حزبالله در هفتههای پیشِ رو تمام تلاش خود را برای «به تاخیر انداختن و مانعتراشی در مسیر خلع سلاح، ضعیف نگه داشتن دولت لبنان و ناتوانسازی ارتش لبنان در جنگهایی به نمایندگی جمهوری اسلامی از داخل خاک لبنان هدایت میشوند» به کار خواهد گرفت.
شورای سردبیری این روزنامه در این مقاله در کنار برشمردن نقاط ضعف حزبالله، به توانایی این گروه در بسیج تودههای شیعه و جلب حمایتهای فرقهای مذهبی اشاره میکنند و هشدار میدهند که این نقاط قوت میتواند به مانعی جدی در برابر اهداف دولت لبنان برای احیای حاکمیت ملی تبدیل شود.
آنها نوشتهاند: «اگر حزبالله و همپیمانانش در حزب «امل» بتوانند خلع سلاح را حملهای به شیعیان بازنمایی کنند، احتمالا میتوانند مانع پیشرفت موفقیتآمیز دولت لبنان در اجرای این طرح شوند و به عنوان «وتوی فرقهای» عمل کنند.»
به نظر نویسندگان این مقاله، موضعگیری جمهوری اسلامی در قبال خلع سلاح حزبالله و تلاشهای مستمر آن برای تقویت این گروه در عرصههای سیاسی و نظامی، توانایی حزبالله را در مقاومت در برابر خلع سلاح افزایش میدهد.
مقاله همچنین اشاره دارد که تصمیم حزب امل به پیوستن به حزبالله در ترک جلسات کابینه لبنان در روزهای سهشنبه و پنجشنبه (۱۴ و ۱۶ مرداد)، نشاندهنده تلاش این گروه برای ممانعت از پیشرفت طرحهای دولت لبنان علیه حزبالله است.
والاستریت ژورنال «استمرار فشارها از سوی همه بازیگران» را مهمترین عامل تعیینکننده در عقب راندن حزبالله از حاکمیت لبنان میداند، با اینحال از نظر نویسندگان این در نهایت لبنان است که باید تصمیم بگیرد آیا اراده لازم برای مقاومت در برابر حزبالله و بازسازی حاکمیت ملی خود را دارد یا خیر.
نشست اخیر نخستین دیدار مستقیم میان طرفین از زمان آغاز فعالیت این بنیاد بود و با میانجیگری ایالات متحده با هدف ترغیب دو نهاد به همکاری برای کاهش بحران انسانی در غزه انجام شد.
با وجود تلاشها، این دیدار به پیشرفت ملموسی منجر نشد. سازمان ملل همچنان از همکاری با این بنیاد خودداری میکند و این موسسه را نهادی میداند که با هدف پیشبرد اهداف جنگی دولت اسرائیل شکل گرفته است، نه خدمترسانی به نیازمندان. سازمان ملل همچنین مدعی است که این بنیاد تحت حمایت اسرائیل و آمریکا، با وادار کردن مردم غزه به عبور از خطوط نیروهای ارتش اسرائیل و طی مسافتهای طولانی برای دریافت کمکهای غذایی، امنیت غیرنظامیان را به خطر میاندازد.
فرحان حق، سخنگوی سازمان ملل، در اینباره گفت: «ما برنامهای داریم که بر اصول بیطرفی، بیغرضی، استقلال و انسانیت استوار است. ما به جایی میرویم که نیاز بیشتر است و به نیازمندان پاسخ میدهیم، نه طرفهای جنگ. در غزه، نیروها و شبکههای لازم برای رساندن کمک را داریم و فقط باید بتوانیم این کار را انجام دهیم.»
در این نشست، علاوه بر مورگان اورتگاس، مقام ارشد آمریکایی، و جانی مور، رئیس بنیاد، نمایندگانی از برنامه جهانی غذا، یونیسف، سازمان بینالمللی مهاجرت، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل و کمیته بینالمللی صلیب سرخ حضور داشتند. به گزارش آکسیوس، هرچند توافق عملی حاصل نشد، اما شرکتکنندگان تصمیم گرفتند از حملات رسانهای متقابل علیه یکدیگر بکاهند.
با این حال، بنیاد امدادرسانی غزه در طول روز پنجشنبه همچنان در شبکه اجتماعی ایکس به انتقاد از سازمان ملل ادامه داد. این اختلاف نظرها نشان میدهد که بحران انسانی در غزه همچنان تحتالشعاع مناقشات سیاسی و امنیتی باقی مانده و راهکار مشترکی برای کمکرسانی بیطرفانه هنوز در دسترس نیست.
ترامپ اعلام کرده است که همزمان با این رویداد، توافقنامههای دوجانبه اقتصادی میان آمریکا و دو کشور نیز امضا خواهد شد.
این نشست در ادامه تلاشهای چندماهه دولت ترامپ برای حل اختلافات دیرینه دو کشور قفقاز جنوبی برگزار میشود. ماه گذشته، رهبران آذربایجان و ارمنستان در امارات متحده عربی دیدار کرده بودند، اما نتیجه مشخصی از آن دیدار اعلام نشد. پیش از این رویترز گزارش داده بود که واشنگتن این صلح را پیششرطی کلیدی برای پیوستن آذربایجان به توافقات «ابراهیم» میداند؛ توافقاتی که در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ با هدف عادیسازی روابط برخی کشورهای مسلمان با اسرائیل امضا شد.
با وجود اینکه آذربایجان و برخی کشورهای آسیای مرکزی از پیش روابط دیرینهای با اسرائیل دارند، گسترش توافقات ابراهیم به این کشورها، به گفته منابع آگاه، بیشتر جنبه نمادین خواهد داشت و تمرکز اصلی بر تقویت همکاریهای تجاری و نظامی است. با این حال، تا پیش از صلح با ارمنستان، پیشبرد چنین توافقی برای باکو امکانپذیر نخواهد بود.
ابعاد ژئوپلیتیکی برای ایران
آذربایجان همسایه شمالی ایران است و روابط تهران و باکو در سالهای اخیر فراز و نشیبهای زیادی داشته است. یکی از مهمترین نقاط تنش، پروژه «کریدور زنگزور» است که آذربایجان آن را مسیری راهبردی برای اتصال به جمهوری خودمختار نخجوان و سپس ترکیه میداند. این دالان از استان سیونیک در جنوب ارمنستان، که با ایران هممرز است، عبور میکند و به گفته مقامهای آذربایجان، یک مسیر ترانزیتی بینالمللی خواهد بود.
جمهوری اسلامی نسبت به این پروژه موضع محتاطانهای اتخاذ کرده و وزارت خارجه حکومت ایران بارها تاکید کرده است که هرگونه تغییر در مسیرهای مواصلاتی نباید به «خدشه در تمامیت ارضی و مرزهای شناختهشده بینالمللی» یا تغییر ژئوپلیتیک منطقه بینجامد. به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ایران حامی گسترش همکاریهای منطقهای است، اما هرگونه پروژهای باید با رعایت حساسیتهای مرزی و امنیتی همراه باشد.
با توجه به پیوند احتمالی این صلح با توافقات ابراهیم و همکاری نزدیکتر با اسرائیل، این رویداد میتواند بر معادلات منطقهای و موازنه قدرت در مرزهای شمالی ایران اثرگذار باشد. در صورت تحقق توافق صلح و پیشرفت پروژههای اتصال منطقهای، به باور تحلیلگران توازن ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی وارد مرحلهای تازه خواهد شد که بهطور مستقیم بر منافع و محاسبات راهبردی تهران تاثیر خواهد گذاشت.
