جیتیای ۶؛ ۱۳ سال انتظار برای بازگشت به جهانی که هرگز وجود نداشت

من از نسلی هستم که با جیتیای بزرگ شد. نسلی که هنوز خیابانهای وایسسیتی، موسیقی رادیوهای ماشین و نخستین تجربه رانندگی بیهدف در یک شهر مجازی را به خاطر دارد.

من از نسلی هستم که با جیتیای بزرگ شد. نسلی که هنوز خیابانهای وایسسیتی، موسیقی رادیوهای ماشین و نخستین تجربه رانندگی بیهدف در یک شهر مجازی را به خاطر دارد.
با اینکه هر روز با خبر و سیاست درگیر هستیم اما در تمام این سالها برای ما جیتیای فقط یک بازی کامپیوتری نبود. تجربه نوعی آزادی بود که شاید در دنیای واقعی هرگز نداشتیم. میتوانستیم ساعتها در خیابانها پرسه بزنیم، بدون آنکه ماموریتی انجام دهیم یا حتی مقصدی داشته باشیم.
حالا ۱۳ سال از انتشار جیتیای ۵ گذشته و نسخه ششم از راه میرسد. در این ۱۳ سال، بسیاری از ما بزرگتر شدیم، ازدواج کردیم، صاحب فرزند شدیم، شغل عوض کردیم و زندگیهایمان تغییر کرد. اما هنوز منتظریم دوباره وارد شهری شویم که اساسا وجود خارجی ندارد.
شاید همین، نخستین تناقض فلسفی جیتیای باشد. ما برای بازگشت به جایی دلتنگ شدهایم که هرگز واقعا در آن زندگی نکردهایم. هرچقدر در این سالها مهاجرت کردیم، زندگی ساختیم اما باز هم آن شهر با تمام جزئیاتش یک دلتنگی بود.
چرا یک بازی تا این اندازه مهم شده است؟

جیتیای از همان ابتدا چیزی فراتر از سرگرمی بود. راکاستار موفق شد یک شبیهسازی طنزآمیز از جامعه مدرن بسازد؛ جهانی پر از سیاستمداران فاسد، رسانههای فرصتطلب، سرمایهداری افسارگسیخته، مصرفگرایی و انسانهایی که برای رسیدن به رویای موفقیت، گاهی خودشان را نابود میکنند.
در واقع جیتیای فقط یک بازی درباره جرم و جنایت نیست؛ هجویهای از جامعهای است که در آن تقریبا همهچیز، حتی آزادی، به کالا تبدیل شده است.
و تناقض جالب اینجاست که ما برای فرار از همین جهان واقعی، وارد نسخه اغراقشده و مجازی آن میشویم.
در واقع جیتیای یکی از نشانههای تغییر مفهوم سرگرمی در زندگی انسان معاصر است. روزگاری بازی وسیلهای برای گذراندن اوقات فراغت بود. امروز برای میلیونها نفر، به فضایی برای ساختن هویت دوم، معاشرت، تجربه قدرت، کسب درآمد و حتی نوعی زندگی موازی تبدیل شده است.
در جیتیای آنلاین، آدمها شغل انتخاب میکنند، کسبوکار راه میاندازند، دوست پیدا میکنند و در نقشهایی زندگی میکنند که شاید در جهان واقعی هرگز امکان تجربه آنها را نداشته باشند.
انگار انسان مدرن دیگر به یک زندگی رضایت نمیدهد و میخواهد امکان زیستن چند زندگی متفاوت را داشته باشد.
اما انتشار جیتیای ۶ پدیده عجیبتری را هم آشکار کرده است.
شرکتهایی برای کارکنانشان مرخصی در نظر گرفتهاند، گزارشهایی از تغییر برنامه امتحانها منتشر شده و گیمرهای آماتور و حرفهای بسیاری برنامه زندگی خود را با زمان انتشار بازی هماهنگ کردهاند.
این اتفاق را نباید صرفا به حساب هیجان گیمرها گذاشت. ما با پدیدهای اجتماعی روبهرو هستیم که نشان میدهد فرهنگ دیجیتال چگونه حتی بر نظم کار، آموزش و زندگی روزمره اثر میگذارد.
زمانی تعطیلات با مناسبتهای مذهبی، ملی یا رویدادهای بزرگ ورزشی تعریف میشد. حالا یک محصول فرهنگی دیجیتال نیز میتواند به رویدادی جمعی تبدیل شود که میلیونها نفر تقویم زندگی خود را با آن تنظیم کنند.
جیتیای حتی در شکلگیری بعضی پدیدههای امروز نقش داشته است. از جهانهای باز و زندگی مجازی گرفته تا استریم، نقشآفرینی آنلاین و اقتصاد تولید محتوای بازی. برای نسل تازه، تماشای کسی که جیتیای بازی میکند، گاهی به اندازه بازی کردن جذاب است.
این شاید یکی از تغییرات بنیادین فرهنگ معاصر باشد. انسانها دیگر فقط تجربه نمیکنند؛ تجربه دیگران را نیز به بخشی از سرگرمی خود تبدیل کردهاند.
البته عظمت جیتیای فقط فرهنگی نیست. نسخه ششم بیش از ۲۳۰ میلیون نسخه به شکل پیش فروش به بازار عرضه کرده و تنها در سه روز نخست انتشار، به فروش یک میلیارد دلاری رسیده است. البته در مقابل هزینه ساخت بیش از دو میلیارد دلاری آن هنوز فقط نیمی از مسیر را رفته اما انتظار میرود بهزودی وارد مرحله سودآوری شود.
اعدادی که نشان میدهند صنعت بازی دیگر حاشیهای بر سینما و موسیقی نیست، بلکه یکی از قدرتهای اصلی اقتصاد سرگرمی جهان است.
با این همه، برای من جذابترین بخش جیتیای ۶ بازگشت به وایسسیتی است.
بازگشت به همان شهری که سالها پیش ساعتها در خیابانهایش رانندگی میکردیم، موسیقی گوش میدادیم و بیآنکه متوجه گذر زمان باشیم، از جهان واقعی فاصله میگرفتیم.
اما این بار یک تفاوت اساسی وجود دارد.
آن روزها برای کشف جهان به جیتیای پناه میبردیم. امروز شاید برای فرار از جهانی که بیش از اندازه شناختهایم، دوباره به آن بازگردیم.
و این تفاوت کوچکی نیست.
جیتیای ۶ شاید از نظر فناوری، گرافیک و روایت یک جهش بزرگ باشد، اما برای نسل من، مهمترین اتفاق آن در هیچکدام از اینها خلاصه نمیشود.
ما منتظر فرصتی هستیم که برای چند ساعت دوباره همان نوجوان یا جوانی شویم که هیچ نگرانی مهمتری از فرار کردن از دست پلیس در خیابانهای وایسسیتی نداشت.
شاید این همان چیزی باشد که از آن بهعنوان حسرت بازگشت به گذشته یاد میکنند؛ تلاشی برای بازیابی زمانی که دیگر وجود ندارد.
در دنیای واقعی، زندگی دائما از ما میخواهد به جایی برسیم، موفق شویم و چیزی به دست بیاوریم. اما در جیتیای، گاهی تمام لذت زندگی در این است که هیچ مقصدی نداشته باشیم.
۱۳ سال گذشته است. ما بزرگتر شدهایم، دنیا تغییر کرده و شاید حتی دیگر آن آدمهای سابق نباشیم.
اما احتمالا کافی است سوار نخستین ماشین شویم، رادیو را روشن کنیم و در خیابانهای وایسسیتی به راه بیفتیم تا بفهمیم بعضی خاطرات، حتی اگر در جهانی مجازی ساخته شده باشند، کاملا واقعیاند.
شاید ما ۱۳ سال منتظر جیتیای ۶ نبودهایم؛ منتظر فرصتی بودهایم که دوباره خودمان را در گذشته پیدا کنیم.
بر پایه محاسبات ناسا، کاوشگر وویجر ۱ پس از نزدیک به نیم قرن سفر، رکورد تازهای ثبت کرده و به فاصله یک روز نوری از زمین رسیده است. این بدان معناست که برای نخستین بار، یک فضاپیما به حدی دور شده که رسیدن پیام رادیویی آن به زمین یک شبانهروز طول میکشد.
به گزارش خبرگزاری رویترز، ناسا زمان رسیدن وویجر ۱ به این فاصله را چهارشنبه ۲۷ آبان، ساعت ۵:۱۶ بامداد به وقت شرق آمریکا، برابر با ۱۰:۱۶ به وقت گرینویچ، محاسبه کرده بود.
پژوهشگران آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در کالیفرنیا برای تایید این محاسبه باید حدود یک روز منتظر دریافت سیگنال کاوشگر بمانند.
قرار است آنها پنجشنبه ۲۸ آبان در نشستی درباره این دستاورد سخن بگویند.
یک شبانهروز با سرعت نور
وبسایت کانورسیشن نوشت یک روز نوری مسافتی است که نور در خلأ طی ۲۴ ساعت میپیماید و معادل حدود ۲۶ میلیارد کیلومتر است.
اخترشناسان برای بیان فاصلههای طولانیتر، از جمله فاصله زمین تا ستارگان دیگر، از سال نوری استفاده میکنند که برابر با مسافت پیمودهشده به همین سرعت در یک سال است.
برای مقایسه، فضانوردان ماموریت «آرتمیس ۲» در آوریل ۲۰۲۶ حدود ۴۰۷ هزار کیلومتر از زمین دور شدند و رکورد دورترین سفر فضایی انسان را شکستند. نور این فاصله را در اندکی بیش از ۱.۳ ثانیه میپیماید.
فاصله وویجر ۱ از زمین اکنون بیش از ۶۳ هزار برابر فاصلهای است که فضانوردان آرتمیس ۲ در دورترین نقطه سفرشان از زمین داشتند.
سوزان داد، مدیر پروژه وویجر، گفت: «رسیدن به فاصله یک روز نوری دستاوردی شگفتانگیز است. هرگز تصور نمیکردم خودم شاهدش باشم.»
فرصتی که هر ۱۷۵ سال تکرار میشود
در میانه دهه ۱۹۶۰، گری فلاندرو، دانشجوی تحصیلات تکمیلی در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در نزدیکی لسآنجلس، به اهمیت آرایش ویژهای از سیارهها پی برد که تقریبا هر ۱۷۵ سال یکبار تکرار میشود.
در این آرایش، فضاپیما میتواند هنگام گذر از کنار یک سیاره، از نیروی گرانش آن برای رسیدن به سیاره بعدی بهره بگیرد و در یک سفر چند سیاره بیرونی منظومه شمسی را از نزدیک بررسی کند.
ناسا در سال ۱۹۷۷ دو کاوشگر دوقلو را به فضا فرستاد تا از این فرصت بهره بگیرد. وویجر ۲، با وجود نامش، ۱۶ روز زودتر از وویجر ۱ راهی فضا شد.
هر دو از کنار مشتری و زحل گذشتند و وویجر ۲ در ادامه از اورانوس و نپتون نیز دیدن کرد.
تصاویری که این دو کاوشگر به زمین فرستادند، شناخت دانشمندان از منظومه شمسی را دگرگون کرد.
مسئولیت نظارت بر تصویربرداری به عهده گروهی ۹ نفره از دانشمندان بود که ناسا در سال ۱۹۷۲، پنج سال پیش از پرتاب کاوشگرها، برگزیده بود.
نفوذ خورشید تا کجا میرسد؟
وویجر ۱، دورترین ساخته دست بشر از زمین، اکنون با سرعتی نزدیک به ۶۱ هزار کیلومتر در ساعت پیش میرود.
این کاوشگر در سال ۲۰۱۲ از مرز هلیوسفر (خورشیدسپهر) گذشت و وارد فضای میانستارهای شد. هلیوسفر حبابی محافظ است که ذرات و میدانهای مغناطیسی خورشید پدید میآورند. وویجر ۲ نیز در سال ۲۰۱۸ از این مرز عبور کرد.
ابزارهای وویجر ۱ در فضای میانستارهای، زمزمهای ضعیف و یکنواخت ثبت کردهاند که از ارتعاش مداوم گاز رقیق این فضا برمیخیزد. این کاوشگر همچنان میدانهای مغناطیسی، پرتوهای کیهانی و امواج پلاسما را اندازه میگیرد.
دانشمندان هر بار که یکی از آنتنهای رادیویی غولپیکر «شبکه فضای دوردست» ناسا به سوی وویجر میچرخد، دادههای آن را دریافت میکنند.
به گفته داد، دانشمندان انتظار داشتند پس از عبور کاوشگرها از مرز هلیوسفر، جهت میدان مغناطیسی دستخوش تغییر شود. با این حال، میدان همچنان همان جهتی را حفظ کرده که خورشید تعیین میکرد.
آثار طوفانهای شدید خورشیدی نیز هنوز در آن فاصله به چشم میخورد و امواج ضربهای ناشی از فوران ماده از تاج خورشید از وویجر ۱ هم فراتر میروند.
داد ابراز امیدواری کرد وویجر آنقدر دوام بیاورد که روشن شود نفوذ خورشید کجا پایان مییابد.
به گفته آزمایشگاه پیشرانش جت، هر دو کاوشگر برای ادامه کار ابزارهای علمی فعال خود تا پنجاهمین سالگرد پرتابشان در سال آینده برق کافی دارند.
اقدامهای اخیر برای کاهش مصرف برق نیز ممکن است به دو کاوشگر امکان دهد سه تا چهار سال دیگر با زمین در تماس بمانند.
چهل و هفتمین دوره جشنواره قاهره میزبان فیلمی است از سینمای ایران به نام «مادرزاد» که در بخش مسابقه جشنواره به نمایش درآمد.
مادرزاد ساخته مرتضی علیزاده درامی است که حولوحوش یک زن محکوم به اعدام میگذرد و سعی دارد تلاش او برای ادامه بقا را ترسیم کند.
این زن که به جرم رابطه با یک مرد و کشتن همسر قانونی او به زندان افتاده در ابتدا میتواند یادآور شهلا جاهد باشد اما با جلو رفتن وقایع و داستان، شباهتها ناپدید میشوند.
فیلم با صحنه دادگاه آغاز میشود جایی که مادر زنی که جانش را از دست داده از قاضی میخواهد به هر نحو ممکن قصاص انجام شود و به هیچ قیمتی حاضر به رضایت دادن نیست.
با زن محکوم به اعدام به داخل زندان برمیگردیم، به یک خودزنی و گریه تمامعیار که فضای زندان را متشنج میکند. اما در بخشهای دیگر فیلم، فیلمساز سعی دارد فضایی صمیمی را از درون زندان زنان به تماشاگر نشان دهد، از جمله اتاقهای ملاقات شرعی که در آن این زنان میتوانند با همسر خود سکس داشته باشند: درهایی که بسته میشوند و در درون این سوئیتها، حمام و حوله و تختخوابی وجود دارد و این زنان میتوانند زمان محدودی را با همسر خود بگذرانند.
این وجه بخشی از داستان فیلم را شکل میدهد: زمانی که این زن به توصیه همبندیهایش صیغه یک پسر جوان بیتجربه میشود تا بچهدار شده و از این طریق تا سه سال از اعدام معاف شود تا بتواند بچه را به دنیا بیاورد و در دوره نوزادی از او نگهداری کند.
فیلم با این موضوع درگیر میشود: تناقض بین به دنیا آوردن بچه و گرفتن جان یک نفر که قرار است درام فیلم را پیش ببرد.
در یک صحنه پرتعلیق، زن پیش از اعزام به سوی سکوی اعدام، التماس میکند تا بار دیگر تست حاملگی از او گرفته شود. اینجا فیلم به نوعی از تعلیق پناه میبرد که متفاوت از سبک و سیاق رئالیستی پیشین فیلم به نظر میرسد.
پس از این هم فیلم بین ایجاد هیجان و روایت واقعیت صرف در نوسان است و از این شاخه به آن شاخه میپرد: گاه با فیلمی روبرو هستیم که با رئالیسم صرف قصد دارد بخشهای روشنفکرانه خود را به رخ بکشد و به فیلمی اجتماعی درباره مشکلات زنان و اصلا قضیه اعدام بدل شود، و گاه به ملودرامهای پر سوز و گداز و سریالهای تلویزیونی نزدیک میشود که میخواهد با اغراق، تماشاگرش را در موقعیتهایی پر آب و تاب شریک کند، بیآن که از نظر تکنیکی قادر به این کار باشد.
در نتیجه رئالیسم خشنی که میتوانست فیلم را به اثر جدیتری بدل کند، با تمایل به جلب توجه تماشاگر عام ضربه اساسی میبیند.
مشکل دیگر اما نوع اجرا و به ویژه بازیهاست که نمیتواند فضای تلخ و در عین حال پرتعلیق را به درستی شکل دهد.
بازیگر اصلی فیلم- مینا ساداتی- در حال «بازی» کردن به تمام معناست و غالب حرکات او اغراقآمیز به نظر میرسد، در حالی که برعکس، چنین نقش- و چنین فضایی- به بازیای درونی محتاج است که بدون هیچ نوع اغراق بتواند موقعیتی را باورپذیر کند.
از طرفی نوع آرایش او- از سر و وضع مرتب تا آرایش صورتی که کاملا به چشم میآید، گویی که در یک مهمانی به سر میبرد- با فضای زندان و حال و احوال روحی یک زن محکوم به اعدام چندان تناسبی ندارد.
در عین حال فیلم نمیخواهد پا را از حیطههای پذیرفته شده در سینمای رسمی ایران فراتر بگذارد، به همین دلیل، در اوج سینمای زیرزمینی و دهها فیلمی که هر ساله بدون مجوز و بدون حجاب اجباری ساخته میشوند، با کسب مجوز و با حجاب ساخته شده و در داستانگویی و انتقاد از وضعیت قضایی و ظلم به زنان هم بسیار محتاط است تا بتواند در ایران اکران شود.
اما مشکل اینجاست که در چند سال اخیر، نه تنها تماشاگر ایرانی، بلکه حتی تماشاگر خارجی جشنوارهرو هم به فیلمهای جسورانه زیرزمینی که از قراردادهای دروغین گریزان هستند، عادت کرده و دیگر برایش قابل باور نیست که زنان حتی در زندانی که در آن هیچ مردی وجود ندارد، کماکان حجاب داشته باشند و با حجاب برقصند و با روسری به رختخواب بروند.
از این رو فیلم در بین منتقدان در جشنواره قاهره توجهی را به خود جلب نکرد و بعید است بتواند چندانی راهی برای خودش در جشنوارههای دیگر باز کند.
انتشار تیزر برنامه «صحنه» با همخوانی ترانهای از ابی، همزمان با حمله رسانههای حکومتی، انتقاد شماری از کاربران شبکههای اجتماعی و مخالفان جمهوری اسلامی را برانگیخته است که معتقدند نمایش چنین فضایی در خدمت تلاش برای عادی جلوه دادن وضعیت کشور و سفیدشویی سرکوب معترضان قرار میگیرد.
در ویدیویی که از برنامه موسیقایی «صحنه» منتشر شده، گروهی از زنان و مردان حاضر در استودیو، که شماری از آنان چهرههای شناختهشده سنما و موسیقی هستند، هنگام ورود فرزاد فرزین، مجری برنامه، ترانه ابراهیم حامدی، مشهور به ابی، را همخوانی میکنند.
این برنامه هنوز پخش نشده و فیلیمو اعلام کرده است آن را از ۹ آذر منتشر میکند.
انتخاب ترانهای از خوانندهای که آثارش در رسانههای رسمی جمهوری اسلامی پخش نمیشود و از مخالفان و منتقدان جمهوری اسلامی است، واکنشهایی فراتر از یک انتخاب موسیقایی برانگیخته است.
شماری از کاربران از دوگانگی میان محدودیتهای اعمالشده بر موسیقی ابی و استفاده از ترانه او در تبلیغ یک برنامه داخلی انتقاد کردهاند.
برخی کاربران نیز این همخوانی را نه نشانه گشایش فرهنگی، بلکه نمونهای از «عادیسازی کنترلشده» دانستند.
از نگاه آنان، بازخوانی ترانهای از ابی در یک برنامه شبکه نمایش خانگی، در حالی صورت میگیرد که خود او از حضور در ایران محروم است و امکان فعالیت آهنگساز و دیگر هنرمندان خارج از کشور نیز محدود شده است.
عدهای از کاربران حتی احتمال دادند این اجرا با هدف سنجش واکنشها یا ساختن تصویری از گشایش فرهنگی انجام شده باشد و آن را به حکومت نسبت دادند.
برای بخشی از مخاطبان، همخوانی این ترانه یادآور تناقضی تلخ است: مردم سالها برای دسترسی به موسیقی خوانندگان خارج از کشور، انتخاب پوشش و سبک زندگی خود با محدودیت و فشار روبهرو بودهاند؛ از جمعآوری آنتنهای ماهواره و برخورد با مهمانیها تا تحمیل حجاب اجباری.
حالا پخش ترانه ابی در برنامهای از شبکه نمایش خانگی، بدون رفع آن محدودیتها، برای بخشی از افکار عمومی نوعی «سیاستورزی برای کنترل فضا» و «نمایش حاکمیت برای حفظ قدرت» خوانده شده است.
این همخوانی، بار دیگر بحث حق صاحبان اثر و رعایت حقوق مولف (کپیرایت) را نیز به میان آورده است.
صادق نوجوکی، آهنگساز و تنظیمکننده ترانه «قصه عشق»، در گفتوگو با ایراناینترنشنال، با اشاره به مشکلاتی که جمهوری اسلامی طی سالها برای او و دیگر هنرمندان ایجاد کرده، از استفاده از این ترانه در تیزر مسابقه موسیقی «صحنه» ابراز نارضایتی کرد و گفت این موضوع را از مسیر قانونی پیگیری خواهد کرد.
حمله رسانههای حکومتی و ادعای نداشتن مجوز
روزنامه همشهری، وابسته به شهرداری تهران، یکشنبه ۲۴ آبان در واکنش به این ویدیو ابی را «وطنفروش» خواند. خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، نیز همخوانی ترانه او را «عادیسازی» خوانندگان خارج از کشور توصیف کرد.
تسنیم به نقل از منبعی ناشناس نزدیک به سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا)، نهاد وابسته به صداوسیمای جمهوری اسلامی، اعلام کرد برنامه «صحنه» مجوز انتشار ندارد و ضوابط تولید را رعایت نکرده است.
این ادعا تاکنون با توضیح رسمی ساترا یا فیلیمو تایید نشده است. با این حال، طرح همزمان موضوع مجوز و حمله به انتخاب ترانه، احتمال فشار برای حذف بخشهایی از برنامه یا جلوگیری از پخش آن را تقویت میکند.
توقف پخش سریال تاسیان و مجموعه «غربت» و برنامه «جوکر» نشان میدهد ساترا و نهادهای قضایی پیشتر پخش برنامههای شبکه نمایش خانگی را متوقف کرده یا خواستار اصلاح محتوای آنها شدهاند.
این ادعا تاکنون با توضیح رسمی ساترا یا فیلیمو تایید نشده است. با این حال، طرح همزمان موضوع مجوز و حمله به انتخاب ترانه، احتمال فشار برای حذف بخشهایی از برنامه یا جلوگیری از پخش آن را تقویت میکند.
توقف پخش سریال تاسیان و مجموعه «غربت» و برنامه «جوکر» نشان میدهد ساترا و نهادهای قضایی پیشتر پخش برنامههای شبکه نمایش خانگی را متوقف کرده یا خواستار اصلاح محتوای آنها شدهاند.
سابقه برخورد با هنرمندان
خطر برخورد فقط متوجه پلتفرم یا تهیهکننده نیست. در پرونده کنسرت کاروانسرای پرستو احمدی، دادگاه تجدیدنظر حکم ۷۴ ضربه شلاق، دو سال محرومیت هنری و دو سال ممنوعالخروجی او و چند تن از عوامل و نوازندگان را تایید کرد.
نمونههای متعدد دیگری نیز در این زمینه و در مورد چنین برخوردهایی وجود داشته است.
تاکنون خبری رسمی درباره احضار یا تشکیل پرونده برای سازندگان یا حاضران در ویدیوی «صحنه» منتشر نشده است، اما حمله رسانههای حکومتی و طرح ادعای نداشتن مجوز، در کنار سابقه توقیف برنامهها و مجازات هنرمندان، این احتمال را تقویت میکند که عوامل برنامه برای این همخوانی تحت فشار یا حتی پیگرد قرار بگیرند.
در پرونده کنسرت کاروانسرای پرستو احمدی، دادگاه تجدیدنظر حکم ۷۴ ضربه شلاق، دو سال محرومیت هنری و دو سال ممنوعالخروجی او و چند تن از عوامل و نوازندگان را تایید کرد.
نمونههای متعدد دیگری نیز در این زمینه و در مورد چنین برخوردهایی وجود داشته است.
تاکنون خبری رسمی درباره احضار یا تشکیل پرونده برای سازندگان یا حاضران در ویدیوی «صحنه» منتشر نشده است، اما حمله رسانههای حکومتی و طرح ادعای نداشتن مجوز، در کنار سابقه توقیف برنامهها و مجازات هنرمندان، این احتمال را تقویت میکند که عوامل برنامه برای این همخوانی تحت فشار یا حتی پیگرد قرار بگیرند.
گردابه قطبی شمالگان حلقهای از بادهای شدید است که هوای سرد را در قطب شمال نگه میدارد. این گردابه امسال زودتر از معمول ضعیف شده و به گفته هواشناسان، ممکن است بخشهایی از نیمکره شمالی زمستانی سردتر و خشکتر از معمول داشته باشند.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۲۵ آبان گزارش داد این تغییر لزوما نشانه زمستانی سخت نیست و پیامدهای آن به دیگر الگوهای جوی بستگی دارد؛ الگوهایی که میتوانند اثر تضعیف گردابه را تشدید یا خنثی کنند.
گردابه قطبی چیست؟
اصطلاح گردابه قطبی میتواند به دو سامانه جوی متفاوت اشاره داشته باشد: یکی در لایه استراتوسفر و دیگری در لایه تروپوسفر.
آنچه اکنون توجه هواشناسان را جلب کرده، گردابه استراتوسفری است؛ حلقهای از بادهای شدید در ارتفاع حدود ۱۰ تا ۵۰ کیلومتری زمین که از غرب به شرق بر فراز شمالگان میوزد.
این بادها به نگه داشتن هوای بسیار سرد در منطقه قطبی کمک میکنند. تغییر قدرت آنها میتواند بر جریانهای جوی در ارتفاعات پایینتر اثر بگذارد و زمینه ورود هوای سرد به بخشهایی از اروپا و آمریکای شمالی را فراهم کند.
سرمای قطبی چگونه به جنوب میرسد؟
گردابه در حالت معمول قدرتمند باقی میماند و هوای سرد را در شمالگان نگه میدارد. جنیفر فرانسیس، دانشمند علوم جو، تضعیف یا اختلال آن در برخی زمستانها را به فرفرهای تشبیه میکند که تعادلش به هم خورده است.
به گفته او، با برهم خوردن این تعادل، هوای سرد قطبی به سمت جنوب جابهجا میشود و اغلب شرایط سخت زمستانی در اوراسیا و آمریکای شمالی به همراه میآورد.
یکی از علتهای اصلی این اختلال «گرمایش ناگهانی استراتوسفر» است؛ پدیدهای که طی آن دما در لایههای بالایی جو بر فراز شمالگان بهسرعت افزایش مییابد.
پیامدهای تضعیف گردابه گاهی یک تا دو هفته بعد به بادهای نزدیکتر به سطح زمین میرسد.
در این شرایط، هوای سرد میتواند از شرق به اروپا راه یابد و جریان معمول بادهای ملایم و مرطوب اقیانوس اطلس را برهم بزند؛ تغییری که خطر سرمای زیر صفر، یخبندان و برف را افزایش میدهد.
چرا اختلال امسال زودهنگام است؟
اختلال در گردابه قطبی بیشتر در ژانویه و فوریه رخ میدهد. آدام اسکیف، مسئول پیشبینیهای بلندمدت اداره هواشناسی بریتانیا، میگوید فروپاشی گردابه در نوامبر سابقه داشته، ولی هرگز تا این اندازه زود در این ماه ثبت نشده است.
مرکز ملی علوم جوی بریتانیا توضیح داده که شرایط برهمزننده گردابه امسال زودتر از موعد معمول شکل گرفته است.
علت دقیق همچنان در دست بررسی است، ولی دانشمندان ترکیبی از آشفتگیهای جوی و گرمای غیرمعمول آبهای شمالگان را از عوامل احتمالی میدانند.
النینوی بسیار قدرتمندی که امسال در حال شکلگیری است، یکی از این عوامل احتمالی به شمار میرود. این پدیده با تغییر الگوی بارش بر فراز اقیانوس آرام، امواج بزرگ جوی به وجود میآورد که میتوانند به سوی قطب شمال حرکت کنند و به تضعیف بادهای گردابه بینجامند.
البته تاثیر النینو معمولا در ادامه زمستان به اوج میرسد؛ بنابراین بعید به نظر میرسد بهتنهایی بتواند توضیحی برای اختلال زودهنگام امسال باشد.
گرمای غیرمعمول آبهای شمال اسکاندیناوی و غرب روسیه نیز ممکن است در بروز این پدیده نقش داشته باشد. پژوهشهای تازه حاکی از آن است که کاهش یخهای دریایی در این منطقه، انتقال گرما از اقیانوس به جو را افزایش میدهد و احتمالا گردابه را مختل میکند.
آیا زمستان سرد قطعی است؟
تضعیف گردابه احتمال سرما را بیشتر میکند، ولی بهتنهایی برای پیشبینی کافی نیست. بر اساس پژوهشها، پس از حدود دو سوم موارد گرمایش ناگهانی استراتوسفر، شمال و شمالغرب اروپا شرایطی سردتر و خشکتر از معمول را تجربه میکند.
هنوز شواهد روشنی وجود ندارد که نشان دهد تغییرات اقلیمی باعث تقویت یا تضعیف بلندمدت گردابه شده است. قدرت این سامانه بهطور طبیعی در سالها و دهههای مختلف بهشدت تغییر میکند.
دورههای ضعف پایدار گردابه، مانند اوایل دهه ۱۹۶۰، با برخی از سردترین زمستانهای اروپا همزمان بوده است.
در مقابل، قدرت بیشتر آن در دهه ۱۹۹۰ با زمستانهای ملایمتر و پربارشتر همراه شد. به گفته پژوهشگران، برای روشن شدن ارتباط میان تغییرات اقلیمی و قدرت گردابه قطبی، به مشاهدات بیشتری نیاز است.
کانون نویسندگان ایران در گزارشی به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی از تداوم سرکوب اهل قلم، بازداشت یا حبس دستکم ۲۰ نویسنده و شاعر و خطر اعدام یک نویسنده زندانی خبر داد. نرگس محمدی نیز با انتشار پیامی، به صدور احکام اعدام، بازداشت و پیگرد قضایی نویسندگان در ایران اعتراض کرد.
کانون نویسندگان ایران، همزمان با روز جهانی نویسندگان زندانی، گزارشی از وضعیت نویسندگان و شاعران زندانی و بازداشتشده منتشر کرد و از صدور احکام سنگین، بازداشتهای طولانیمدت و دشواری دسترسی به اطلاعات بازداشتشدگان خبر داد.
این کانون اعلام کرد پس از سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، فضای ارعاب و سانسور بر کشور حاکم شده و وضع قوانینی از جمله قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با اسرائیل و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی بر شدت سرکوبها افزوده است.
بر اساس این گزارش، دستکم ۲۰ نویسنده و شاعر در ایران در حال گذراندن دوران محکومیت یا در بازداشت طولانیمدت نیروهای امنیتی هستند و شماری از آنان با اتهامهای سنگین روبهرو شدهاند.
یکشنبه ۲۴ آبان، برابر با ۱۵ نوامبر، روز جهانی نویسندگان زندانی است که از سال ۱۹۸۱ به ابتکار انجمن جهانی قلم (پن) گرامی داشته میشود. هدف از این گرامیداشت، حمایت از آزادی بیان، توجه به وضعیت نویسندگان زندانی و زنده نگه داشتن یاد نویسندگانی است که در بازداشت یا زندان جان باختهاند.
خطر اعدام، مرگ در بازداشت و احکام زندان
کانون نویسندگان ایران اعلام کرد حکم اعدام پیمان فرحآور، ترانهسرای اهل گیلان، به اتهامهای «بغی» و «محاربه» قطعی شده و بیم اجرای آن میرود.
بر اساس گزارشهای حقوق بشری و اعدامهای ثبتشده در روزهای اخیر، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تا ۱۷ آبان دستکم ۸۷ نفر با اتهامهای سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شدهاند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با اتهامهای مشابه در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
این کانون همچنین گزارش داد علیرضا بیرانوند، شاعر و فعال محیطزیستی اهل ایذه در استان خوزستان، که اردیبهشتماه در تهران بازداشت شده بود، تیرماه در بازداشت نیروهای امنیتی جان باخت. منابع رسمی جمهوری اسلامی علت مرگ او را «مسمومیت در زندان» اعلام کردهاند.
کانون نویسندگان همچنین به وضعیت احسان رستمی، مترجم و ناشر، اشاره کرد و نوشت او از مرداد ۱۴۰۴ در بازداشت به سر میبرد و با اتهام «بغی» روبهروست.
گلرخ ایرایی، نویسنده و فعال مدنی، نیز با حکم پنج سال حبس در زندان اوین محبوس است و کیوان رحیمیان، مترجم، نیز دوران محکومیت ۹ ساله خود را میگذراند.
حسین شنبهزاده، نویسنده، ویراستار و طنزپرداز، که پیش از این به اتهام «توهین به رهبری» به پنج سال زندان محکوم شده بود، در پروندهای جدید به دلیل «انتشار یک شعر از درون زندان» به یک سال دیگر حبس محکوم شده است.
این کانون همچنین گزارش داد مصطفی مهرآیین، نویسنده و جامعهشناس، با حکم هشت سال حبس (پنج سال قابل اجرا) در زندان اوین به سر میبرد و حامد قصری، نویسنده و عکاس، که از ۱۵ اردیبهشت در بازداشت است، به شش سال و یک ماه زندان محکوم شده و در زندان مرکزی اصفهان محبوس است.
در فهرست منتشرشده، نام علی دورقی، یوسف رحیمی، الیاس قنواتیلاری، جواد کنانی معروف، امین ماسوری، داوود محمدینیا و مهرگان نامآور نیز دیده میشود.
این کانون همچنین از محکومیت عمر محمدی به پنج سال زندان در ارتباط با فعالیتهای فرهنگی و آموزش زبان کردی، صدور حکم پنج سال حبس برای امین عسکراوی و محکومیت وحید علیزاده رزازی به ۷۵ روز زندان خبر داد.
بر اساس این گزارش، مهدی ناصری و عارف ناصری پس از انتشار یک قطعه موسیقی دارای مجوز رسمی بازداشت شدند و محمد کعبی، شاعر اهل شوش، نیز در ارتباط با همین پرونده بازداشت شد.
نرگس محمدی: دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومتهای خودکامه است
نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، نیز یکشنبه ۲۴ آبان به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت: «به یاد آنان که قلم را به هیچ بهایی نفروختند. روزتان گرامی.»
او با تاکید بر اینکه «دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومتهای خودکامه بوده و هست»، به قتل شاعران و دگراندیشان، صدور احکام اعدام برای نویسندگان و تهدید اهل قلم با احکام تعلیقی و پروندههای قضایی اشاره کرد.
محمدی به خبر محاکمه دوباره پنج روزنامهنگار و شاعر در آبادان به نامهای آرش قلعهگلاب، ماندانا صادقی، رضا محمدی، کورش کرمپور و فرزانه یحییآبادی اشاره کرد.
او همچنین نوشت حکم اعدام فرحآور، ترانهسرای زندانی در زندان لاکان رشت، در روزهای گذشته به شعبه اجرای احکام ارجاع شده است.
محمدی در ادامه به برخوردهای قضایی با جعفر پناهی، از جمله زندان و مصادره اموال، بازداشت الیاس قنواتی، مهدی ناصری، عارف ناصری و محمد کعبی، محکومیت روزبه گیلاسیان و نیما صفار، دو نویسنده اهل گرگان، هر یک به چهار سال و هشت ماه زندان و صدور حکم زندان برای محمد مالجو، اقتصاددان مستقل، اشاره کرد.
این فعال حقوق بشر نوشت: «این خبرها که چهارگوشه سرزمین ما را در برمیگیرد، تنها بخش کوچکی از سرکوب اهل قلم در همین چند هفته گذشته است.»
محمدی با اشاره به دشواری برآورد شمار نویسندگانی که با زندان و سرکوب روبهرو شدهاند، بر اهمیت حمایت از نویسندگان زندانی و شنیدن صدای تکتک آنان تاکید کرد.
محمدی اعطای جایزه سال ۲۰۲۶ انجمن جهانی قلم به گلرخ ایرایی و علی اسداللهی را نمونهای از حمایت از نویسندگان زندانی دانست و نوشت: «با نویسنده و قلم میتوان به زبان زور سخن گفت، اما اندیشه و آرمانهای او همواره راه خود را پیدا خواهد کرد.»
انجمن قلم آمریکا نیز به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت نویسندگان در سراسر جهان با آثار خود حقیقت را روشن میکنند و روایتهای رسمی را به چالش میکشند، اما برخی حکومتها میکوشند آنان را ساکت کنند.
این انجمن در مجموعه تصاویر این پست، عکسی از ایرایی را منتشر کرد و نوشت حتی در زندان نیز برخی نویسندگان حاضر نیستند قلم خود را زمین بگذارند.