فضاپیمای استارشیپ پس از بیش از ۲۲ ساعت گردش در مدار زمین، برای نخستین بار به محل پرتاب خود در تگزاس بازگشت و در میان بازوهای مکانیکی برج پرتاب جای گرفت. این موفقیت گامی مهم در تلاش ۱۰ ساله اسپیس‌ایکس برای ساخت سامانه‌ای موشکی است که بتوان همه بخش‌های آن را دوباره به کار گرفت.
به گزارش خبرگزاری رویترز، استارشیپ شنبه ۲۳ آبان پس از ۱۴ بار گردش به دور زمین، طولانی‌ترین ماموریت خود را با بازگشت به پایگاه استاربیس به پایان رساند.
این فضاپیمای ۵۲ متری از میان ابرهای ضخیم ظاهر شد و با روشن‌کردن دوباره موتورها، به حالت عمودی درآمد. سپس به‌آرامی پایین آمد و در میان بازوهای غول‌پیکر برج «مکازیلا» جای گرفت.
بدنه استارشیپ بر اثر گرمای شدید ورود به جو سیاه شده بود. با خاموش شدن موتورها، فضاپیما بی‌حرکت در میان بازوها معلق ماند.
دن هیوت، گزارشگر ماموریت اسپیس‌ایکس، این موفقیت را «حلقه گمشده» و «آرزوی بزرگ پرواز فضایی» توصیف کرد.
بازگشت موفق فضاپیما؛ ناکامی در بازیابی بوستر
موشک استارشیپ از دو بخش تشکیل شده است: بوستر «سوپر هوی» در پایین که نیروی لازم برای پرتاب را فراهم می‌کند و فضاپیمای استارشیپ در بالا که محموله را به مدار می‌رساند.
سوپر هوی جمعه ۲۲ آبان استارشیپ را به فضا برد، ولی حدود ۱۰ دقیقه پس از پرتاب، در بازگشت به سکوی پرتاب ناکام ماند.
به این ترتیب، برنامه اسپیس‌ایکس برای بازیابی هر دو بخش در یک ماموریت محقق نشد.
استارشیپ همان شب در ارتفاع حدود ۲۶۰ کیلومتری، ۲۶ ماهواره استارلینک را در مدار قرار داد. روز بعد، هنگام حرکت به سوی شرق بر فراز اقیانوس آرام، با روشن کردن یکی از موتورها، فرایند ورود به جو را آغاز کرد.
فضاپیما هنگام کاهش سرعت از حدود ۲۷ هزار و ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت و سقوط با سرعت مافوق صوت به سوی جنوب تگزاس، گرمای شدیدی را تحمل کرد.
در مرحله پایانی فرود، دو زائده نزدیک بخش بالایی بدنه روی بازوهای مکانیکی برج قرار گرفتند و فضاپیما را بالاتر از سطح زمین نگه داشتند. ایلان ماسک، بنیان‌گذار اسپیس‌ایکس و مهندسان این شرکت ظرف چند ساعت، بازرسی آن را آغاز کردند.
چالش‌های استفاده دوباره از تمام بخش‌های موشک
رویترز نوشت بازگشت استارشیپ پس از ۲۲.۵ ساعت، گامی مهم در توسعه این سامانه محسوب می‌شود. ماسک این سامانه را ابزار اصلی آینده اسپیس‌ایکس برای پرتاب ماهواره‌های استارلینک، استقرار مراکز داده در مدار، بازگرداندن انسان به ماه و در نهایت، سکونت در مریخ می‌داند.
اکنون برتری اسپیس‌ایکس در صنعت پرتاب‌های فضایی بر فالکون ۹ استوار است؛ موشکی که از سال ۲۰۱۰ بیش از ۷۰۰ بار پرتاب شده است. مرحله نخست آن دوباره استفاده می‌شود، ولی مرحله دوم، پس از رساندن محموله به مدار، در اقیانوس رها می‌شود.
هدف ماسک این است که استارشیپ مانند هواپیماهای تجاری، با فاصله زمانی کوتاه و کمترین نیاز به تعمیر و آماده‌سازی، بارها به فضا برود و بازگردد.
اسپیس‌ایکس هنوز نتوانسته هر دو بخش موشک، یعنی بوستر سوپر هوی و فضاپیمای استارشیپ، را در یک ماموریت بازیابی کند؛ موفقیتی که به معنای بازگرداندن تمام بخش‌های یک سامانه پرتاب مداری برای نخستین بار خواهد بود.
سپر حرارتی استارشیپ نیز هنوز کاملا قابل استفاده مجدد نیست. این سپر از صدها کاشی سیاه شش‌ضلعی تشکیل شده که از فضاپیما در برابر گرمای ورود به جو محافظت می‌کنند.
مهندسان می‌کوشند کاشی‌هایی طراحی کنند که پس از هر پرواز، به بازسازی اندکی نیاز داشته باشند یا بدون بازسازی دوباره قابل استفاده باشند.
شاتل فضایی ناسا نیز تا حدی قابل استفاده مجدد بود، ولی مخزن سوخت خارجی آن پس از هر پرواز دور انداخته می‌شد و خود فضاپیما پیش از پرواز بعدی به بازسازی گسترده نیاز داشت.
آزمون‌های دشوار پیش از سفر به ماه
اسپیس‌ایکس بیش از ۱۵ میلیارد دلار برای توسعه استارشیپ هزینه کرده است. ناسا نیز در چارچوب قراردادی به ارزش بیش از چهار میلیارد دلار، تاکنون سه میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار پرداخت کرده است.
این قرارداد در سال ۲۰۲۱ برای بازگرداندن انسان به ماه در برنامه «آرتمیس» به اسپیس‌ایکس واگذار شد. ناسا انتظار دارد استارشیپ و ماه‌نشین شرکت بلو اوریجین از سال ۲۰۲۸ پروازهای سرنشین‌دار به ماه را آغاز کنند.
هر دو پروژه هنوز آزمون‌های دشواری پیش رو دارند. برای استارشیپ، یکی از مراحل ضروری، نمایش عملی انتقال سوخت میان فضاپیماهای سوخت‌رسان استارشیپ در مدار است؛ فرایندی حیاتی که امکان سفر به ماه را فراهم می‌کند.
پروژه جهانی کربن پیش‌بینی کرد انتشار دی‌اکسید کربن ناشی از سوخت‌های فسیلی در جهان در سال ۲۰۲۶ چهار دهم درصد کاهش یابد. پژوهشگران عامل اصلی این افت را اختلال در عرضه انرژی بر اثر جنگ ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز دانستند و هشدار دادند این کاهش لزوما پایدار نیست.
برآورد سالانه این پروژه که سه‌شنبه ۱۹ آبان در نشریه «داده‌های علوم سامانه زمین ـ مباحثات» منتشر شد، میزان انتشار دی‌اکسید کربن ناشی از سوخت‌های فسیلی را در سال جاری میلادی ۳۸ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تن پیش‌بینی کرد. این ارقام برآورد کل سال است و داده‌های ماه‌های پایانی هنوز قطعی نیست.
گلن پیترز، از نویسندگان این پژوهش و پژوهشگر مرکز بین‌المللی تحقیقات اقلیمی «سیسرو» در نروژ، به خبرگزاری آسوشیتدپرس، گفت: «روند کاهشی است که خوب به نظر می‌رسد، اما این کاهش عمدتا ناشی از جنگ ایران و اتفاقاتی است که در تنگه هرمز افتاده است. بنابراین، از یک نظر، کمی خبر خوب داریم، اما به دلایلی نامطلوب.»
بر اساس یافته‌های پژوهش، انتشار ناشی از نفت نزدیک به دو درصد و گاز طبیعی سه‌دهم درصد کاهش می‌یابد، اما انتشار ناشی از زغال‌سنگ شش دهم درصد افزایش خواهد یافت. اختلال در تردد از تنگه هرمز بیشترین تاثیر را بر عرضه نفت گذاشته است.
پیترز توضیح داد زمان و شکل افت انتشار نشان می‌دهد شوک ناشی از جنگ ایران نقش تعیین‌کننده داشته است. به گفته او، اگر کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی حاصل گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و تغییرات ساختاری بود، انتشار ناشی از نفت به‌آرامی به اوج می‌رسید و سپس کاهش می‌یافت، اما امسال روند افزایشی ناگهان جای خود را به افتی نزدیک به دو درصد داد.
در صورت تحقق این پیش‌بینی، سال ۲۰۲۶ سومین سال این قرن خواهد بود که انتشار ناشی از سوخت‌های فسیلی کاهش می‌یابد. دو مورد قبلی در سال ۲۰۰۹، پس از بحران مالی جهانی، و سال ۲۰۲۰، در جریان همه‌گیری کرونا، رخ داد.
پروژه جهانی کربن، شبکه‌ای بین‌المللی از دانشمندان و مراکز پژوهشی، در سال ۲۰۰۱ برای مطالعه چرخه کربن زمین شکل گرفت. این شبکه میزان انتشار کربن در جو، جذب آن به‌وسیله اقیانوس‌ها و پوشش گیاهی و مقدار باقی‌مانده در جو را بررسی می‌کند.
کاهش انتشار فسیلی، افزایش مجموع انتشار
پروژه جهانی کربن تاکید کرد انرژی خورشیدی، بادی و خودروهای برقی نیز رشد انتشار را مهار کرده‌اند و اکنون حدود دو سوم افزایش تقاضای انرژی جهان را پوشش می‌دهند. با این حال، سرعت گسترش فناوری‌های پاک هنوز برای ایجاد روندی پایدار در کاهش انتشار کافی نیست.
کاهش پیش‌بینی‌شده شامل مجموع انتشار دی‌اکسید کربن نمی‌شود. با احتساب تغییر کاربری زمین، از جمله جنگل‌زدایی، انتشار جهانی در سال ۲۰۲۶ به ۴۳ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تن می‌رسد؛ در حالی که این رقم در سال پیش ۴۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تن بود.
سیسرو، مرکز بین‌المللی تحقیقات اقلیمی، نیز اعلام کرد دامنه عدم قطعیت برآورد انتشار فسیلی، از کاهش یک‌ونیم درصدی تا افزایش شش دهم درصدی است؛ بنابراین حتی کاهش اندک امسال هنوز قطعی نیست.
«تمام زندگی‌ام را پای بچه‌ها گذاشتم، از همه‌چیز خودم زدم تا آنها به جایی برسند». این روایتی آشنا در فرهنگ ماست. سال‌ها چشم‌پوشی آگاهانه یا اجباری از سلامت، تفریح و آسایش فردی برای ساختن آینده‌ای بهتر برای فرزندان؛ فداکاری عمیقی که در حافظه جمعی ما مقدس و ارزشمند شمرده می‌شود.
اما اگر همین قاب انسانی را یک یا دو دهه جلو ببریم، چه می‌بینیم؟
فرزندی که اکنون خودش به آستانه ۴۰ یا ۵۰ سالگی رسیده است و در میانسالی باید برای حفظ جایگاهش در بازار با ربات‌ها و نرم‌افزارهای هوشمند رقابت کند، هم‌زمان زیر بار اجاره‌های سنگین و هزینه‌های روزمره کمر خم کرده، نگران آینده فرزندان خویش است، یا کیلومترها دورتر، در شهری دیگر یا آن‌سوی مرزها زندگی می‌کند.
حال این پرسش پیش می‌آید: در چنین وضعیتی، آن قرارداد نانوشته و انتظار برای حضور روزمره در کنار والدین و مراقبت مداوم از آنها، چگونه قرار است عملی شود؟
پاسخ نه در ناسپاسی فرزندان نهفته است و نه در پرتوقعی والدین. واقعیت این است که دنیا تغییر کرده، خانواده‌ها کوچک‌تر، مردم سالمندتر، فرزندان پراکنده‌تر و زندگی اقتصادی پیچیده‌تر شده است. اما بخشی از انتظارات ما از رابطه والد و فرزند هنوز متعلق به ساختار اجتماعی چند دهه قبل است.
پایان عصری که گذشت
برای قرن‌های متمادی، خانواده تنها نهاد پشتیبان برای بقای انسان بود و یک «قرارداد نانوشته بین‌نسلی» جریان داشت: والدین در جوانی تمام دارایی و جان خود را خرج بچه‌ها می‌کردند و در پیری، بچه‌ها نان‌آور، پرستار و تکیه‌گاه والدین می‌شدند.
این سازوکار در دنیایی کار می‌کرد که در آن خانواده‌ها پرجمعیت بودند و بار مراقبت میان چند خواهر و برادر سرشکن می‌شد. از طرفی فرزندان در همان محله یا روستا کنار والدین می‌ماندند و تقسیم سنتی کار باعث می‌شد زنان بار مراقبت‌های طولانی را به دوش بکشند. گذشته از این، طول عمر انسان‌ها کوتاه‌تر بود و دوران بیماری و ناتوانی کهنسالی چندان کش پیدا نمی‌کرد.
امروز تقریبا تمام اجزای آن معادله تغییر کرده‌اند؛ متوسط طول عمر با پیشرفت پزشکی افزایش یافته، دوران سالمندی طولانی‌تر شده، حضور زنان در بازار کار گسترش یافته و هزینه‌های زندگی، حضور هم‌زمان زوج‌ها در محیط کار را اجباری کرده است. در این شرایط تکیه بر مدلی که مختص روزگار دیگری بود، هر دو نسل را فرسوده می‌کند.
وارونگی هرم جمعیت
آمارهای سازمان ملل متحد نشان می‌دهد نرخ باروری جهان از حدود پنج فرزند به ازای هر زن در دهه ۱۹۶۰، در سال ۲۰۲۴ به مرز ۲.۲ فرزند رسیده است و اکنون بیش از نیمی از کشورهای جهان زیر سطح جانشینی قرار گرفته‌اند.
در سوی دیگر این معادله، سازمان بهداشت جهانی گزارش می‌دهد سهم سالمندان بالای ۶۰ سال جهان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۲۲ درصد، یعنی ۲.۱ میلیارد نفر، خواهد رسید.
معنای این اعداد در زندگی روزمره این است: درست در همان دورانی که شمار سالمندان نیازمند مراقبت اوج می‌گیرد، تعداد فرزندانی که بالقوه می‌توانند بار مراقبت را به دوش بکشند رو به کاهش است. این یعنی افت شدید ظرفیت مراقبت خانوادگی.
ایران نمونه‌ای شتابان و کم‌نظیر از همین موج دگرگونی است. طبق داده‌های صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، جمعیت ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۹۲ میلیون نفر رسید که نزدیک به ۹ درصد آنها بالای ۶۵ سال سن دارند.
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند با نرخ باروری حدود ۱.۷ فرزند، تا سال ۲۰۵۰ نزدیک به ۲۸ درصد جمعیت ایران بالای ۶۰ سال خواهند بود. این جهش جمعیتی یک بحران پنهان عاطفی دارد: نسلی که خود در خانه‌های شلوغ و پر از خواهر و برادر رشد کرده و امر سالمندی را در نزدیکان خود تجربه کرده است، اکنون با یک یا نهایتا دو فرزند وارد مرحله سالمندی می‌شود.
هزینه‌های پنهان مراقبت از سالمندان
مراقبت از سالمندان در خانواده، فقط یک مسئولیت عاطفی یا خانوادگی نیست، بلکه مستلزم صرف زمان و گاه چشم‌پوشی از فرصت‌های شغلی است.
طبق گزارش‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، بررسی ۱۹ کشور عضو نشان می‌دهد، حدود ۶۰ درصد سالمندانی که مراقبت دریافت می‌کنند فقط به مراقبت غیررسمی خانواده، دوستان یا بستگان وابسته‌اند.
نکته اساسی اینجاست که این داده‌ها متعلق به کشورهایی است که معمولا سطحی از بیمه‌های حمایتی، خدمات توان‌بخشی و خانه‌های سالمندان استاندارد را در اختیار دارند. این وابستگی به مراقبت‌های خانوادگی و خویشاوندی، در جوامعی چون ایران، افغانستان یا عراق به‌دلیل کمبودهای بنیادین در سیستم درمانی و خدماتی، به مراتب فراتر و سنگین‌تر است.
وقتی این رسیدگی و مراقبت به بیش از ۲۰ ساعت در هفته می‌رسد، فرزند شاغل چاره‌ای ندارد جز اینکه از اضافه یا تمام ساعت کارش بزند یا حتی استعفا دهد. بهایی سنگین که بیش از همه سهم زنان می‌شود و امنیت مالی و بازنشستگی‌شان را در میانسالی می‌سوزاند. نتیجه یک تناقض تلخ است: هرچه نیاز سالمندان به مراقبت بالاتر می‌رود، توان خانواده‌ها برای تامین رایگان این نیاز کمتر می‌شود.
خودمراقبتی؛ سرمایه‌ای برای نسل بعد
کم‌تحرکی در دوران بازنشستگی و سالمندی معمولا حاصل تنبلی ناگهانی نیست، ریشه در سال‌ها کار فرساینده، کمبود وقت و غفلت ناخواسته از سلامت دارد. با این حال، واقعیت تلخ این است که استقلال حرکتی در کهنسالی، درست در همان سال‌های میانسالی پی‌ریزی می‌شود یا از دست می‌رود.
گزارش سال ۲۰۲۲ سازمان بهداشت جهانی نشان می‌دهد حدود ۳۱ درصد بزرگسالان جهان، معادل ۱.۸ میلیارد نفر، تحرک بدنی کافی ندارند. این وضعیت ریسک بیماری‌های قلبی، دیابت نوع ۲ و زوال عقل را بالا می‌برد. طبق همین توصیه‌ها، دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته می‌تواند نجات‌بخش باشد.
ورزش، تغذیه درست و مراقبت از توده عضلانی در میانسالی صرفا یک سرگرمی یا انتخاب شخصی نیست، بلکه نوعی «سرمایه‌گذاری بین‌نسلی» است. مادر یا پدری که مراقب قلب و عضلات خود است، در عمل ناتوانی جسمی را به تعویق می‌اندازد و بخشی از فشار سنگین مراقبت را از روی دوش فرزندانش برمی‌دارد.
دام فداکاری و فرهنگ خودحذفی
در فرهنگ‌هایی که فداکاری والدین برای فرزندان را یک فضیلت می‌شمارد، والد خوب کسی است که از سلامت، تفریح و زندگی شخصی‌اش به‌خاطر فرزندش چشم‌پوشی و خود را «وقف» زندگی فرزند کند. این فداکاری در نگاه نخست ستودنی به نظر می‌رسد، اما الگوی والدگری مبتنی بر خودفراموشی در بلندمدت نه‌تنها مصداق فداکاری نیست، بلکه می‌تواند هزینه‌های فرساینده‌ای برای فرزندان به بار آورد.
البته این وضعیت همیشه انتخاب آزادانه نیست، فقر، فشار کاری، کمبود حمایت اجتماعی و دشواری بزرگ کردن فرزند می‌تواند افراد را به چنین مسیری بکشاند.
مساله زمانی جدی می‌شود که خودفرسایی نه یک اجبار موقت، بلکه به‌عنوان تنها شکل ایده‌آل والدگری ستایش شود.
این در حالی است که پژوهش‌ها پیرامون «احترام به والدین» نشان می‌دهند مراقبت از پدر و مادر که ریشه در مهر و دل‌بستگی دارد، تاب‌آوری فرزند را بیشتر می‌کند، اما وقتی این رابطه به یک وظیفه اجباری، احساس بدهکاری ابدی و حس گناه فلج‌کننده تبدیل شود، اضطراب و خشم را جایگزین محبت می‌کند.
وظیفه فردی یا زیرساخت عمومی؟
حل این گره فقط با گفتن این جمله که «والدین ورزش کنند و فرزندان مهربان‌تر باشند» ممکن نیست. اگر دولت‌ها کنار بنشینند و بار مراقبت از سالمندان را روی دوش خانواده‌ها رها کنند، بحران فقط از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.
سالمندیِ باکیفیت و مبتنی بر کرامت انسانی، به مستمری مناسب، بیمه درمانی، خدمات مراقبت در خانه، شهرهای مناسب برای سالمندان و حمایت از افرادی نیاز دارد که از اعضای خانواده مراقبت می‌کنند.
در غیر این صورت، نسل میانسالی که امروز از والدین خود مراقبت می‌کند، ممکن است با کاهش درآمد و پس‌انداز، خودش در آینده به نسلی آسیب‌پذیرتر تبدیل شود.
بازآرایی یک پیوند انسانی
طرح این مسائل به معنای نادیده گرفتن مسئولیت فرزندان در قبال والدین سالمند یا دعوت به رها کردن آنها نیست؛ سخن بر سر بازتعریف و تقسیم عادلانه مسئولیت‌هاست.
خانواده سالم در دنیای امروز خانواده‌ای نیست که هر نسل تمام زندگی خود را قربانی نسل بعد کند. در چنین خانواده‌ای والدین تا حد امکان برای سلامت، استقلال و امنیت مالی دوران سالمندی خود برنامه‌ریزی می‌کنند، فرزندانْ متناسب با توان و امکانات‌شان از والدین حمایت می‌کنند، بی‌اینکه ناچار به چشم‌پوشی از آینده خود شوند، و مسئولیت خود را در تأمین امنیت و رفاه سالمندان بر عهده می‌گیرند.
شاید یکی از ارزشمندترین میراث‌هایی که والدین امروز می‌توانند برای فرزندانشان به جا بگذارند، تنها فراهم کردن آینده‌ای بهتر برای آنها نباشد؛ بلکه ساختن آینده‌ای برای خودشان باشد که در آن، بار سالمندی به‌تمامی بر دوش فرزندان نیفتد.
پژوهشگران با بررسی رسوبات دریاچه‌های دو شهر باستانی مایا در مکزیک دریافتند که جیوه موجود در شنگرف، رنگدانه سرخ و مقدس مایاها، قرن‌ها آب این دریاچه‌ها را آلوده کرده و با راه یافتن به زنجیره غذایی، جان بسیاری از آبزیان را گرفته است.
خبرگزاری رویترز گزارش داد دانشمندان برای بررسی دامنه این آلودگی، از بستر دریاچه‌های دو شهر کُبا و اکس‌کاچ در شبه‌جزیره یوکاتان نمونه‌برداری کردند.
پیش‌تر نیز در برخی شهرهای باستانی مایا، از جمله تیکال در گواتمالا، آثاری از آلودگی به جیوه یافت شده بود، اما از میزان آن در سرزمین‌های پست شمالی قلمرو مایاها اطلاعات چندانی در دست نبود.
شنگرف برای مایاها نماد خون، زندگی و روح بود. آنها با رنگ سرخ این کانی دیوارنگاره‌ها و معابدشان را می‌آراستند و در آیین‌های مذهبی و مراسم خاکسپاری نیز آن را به کار می‌بردند، بی‌آنکه بدانند بخش عمده وزن این کانی را جیوه تشکیل می‌دهد.
به گفته پژوهشگران، شنگرف که شکل طبیعی سولفید جیوه است، احتمالا در کُبا و اکس‌کاچ از کالاهای مهم تجاری به شمار می‌رفت، زیرا در اطراف این دو شهر به‌وفور یافت نمی‌شد.
کُبا که امروز گردشگران برای دیدن یکی از بلندترین هرم‌های باستانی یوکاتان به آن سفر می‌کنند، در دل جنگل جای دارد.
بر اساس برآوردها، این شهر در عصر طلایی تمدن مایا، موسوم به «دوره کلاسیک»، بین ۶۰ تا ۹۰ هزار نفر جمعیت داشت.
از اکس‌کاچ اطلاعات کمتری در دست است. این محوطه باستانی که چند هرم و بنای دیگر را در خود جای داده، مالک خصوصی دارد و تاکنون کاوش‌های اندکی در آن انجام شده است.
پژوهشگران با بررسی لایه‌های رسوبی بستر دریاچه‌های این دو شهر توانستند دوره‌هایی را شناسایی کنند که غلظت جیوه در آنها به‌شدت بالا رفته بود.
غلظت جیوه در برخی نمونه‌ها از بالاترین مقادیری بود که تاکنون برای دوران مایاها ثبت شده است.
در کُبا، غلظت جیوه حدود سال ۲۵۰ میلادی، هم‌زمان با آغاز دوره کلاسیک، به‌شدت افزایش یافت و این دوره آلودگی نزدیک به ۱۵۰ سال طول کشید.
در اکس‌کاچ، نخستین دوره آلودگی شدید زودتر و بین سال‌های ۱۲۵ تا ۲۰۰ میلادی رخ داد. بار دوم، غلظت جیوه تقریبا هم‌زمان با کُبا افزایش یافت و بار سوم، آلودگی از حدود سال ۵۳۵ تا ۸۲۰ میلادی، نزدیک به پایان دوره کلاسیک، ادامه داشت.
مت واترز، استاد علوم محیط زیست دانشگاه آبرن در ایالت آلابامای آمریکا که درباره گذشته دریاچه‌ها تحقیق می‌کند، نویسنده اصلی این پژوهش است.
او درباره یافته‌های این مطالعه که در نشریه «ساینس ادونسز» منتشر شد، گفت آلودگی در اطراف این دو شهر قرن‌ها دوام داشت و غلظت جیوه در اوج آن بسیار بالاتر از حدی بود که معیارهای امروزی سم‌شناسی و مقررات زیست‌محیطی مجاز می‌دانند.
آیا جیوه از راه آب و ماهی به بدن مایاها می‌رسید؟
پژوهشگران در همان لایه‌های رسوبی، آثار به‌جامانده از باکتری‌ها، جلبک‌ها، سیانوباکتری‌ها، جانداران صدف‌دار و حشراتی موسوم به پشه‌ریزه‌ها را نیز بررسی کردند.
به گفته واترز، با نفوذ جیوه به خاک و آب، جمعیت این جانداران در دریاچه‌ها کاهش یافت و برخی از آنها به‌کلی ناپدید شدند.
او افزود این تغییرات از نفوذ جیوه به چندین سطح از زنجیره غذایی حکایت دارد.
جیوه می‌تواند به مغز و دیگر بخش‌های دستگاه عصبی مرکزی انسان آسیب برساند و سلامت کلیه‌ها، ریه‌ها و قلب را نیز به خطر بیندازد.
ساوانا ووتن، پژوهشگر پسادکتری مرکز پژوهشی جونز در ایالت جورجیای آمریکا و از نویسندگان این مطالعه، گفت ساکنان این دو شهر ممکن است با نوشیدن آب دریاچه‌ها یا خوردن ماهی در معرض جیوه قرار گرفته باشند، هرچند در رسوبات شواهد مستقیمی از ورود این ماده به بدن انسان یافت نشد.
در پایان دوره کلاسیک، بسیاری از شهرهای بزرگ مایا فروپاشیدند و ساکنانشان آنها را ترک کردند. پژوهشگران تاکنون برای توضیح این رخداد فرضیه‌های گوناگونی مطرح کرده‌اند که جنگ و تغییرات اقلیمی از جمله آن‌هاست.
به گفته ووتن، شواهد این مطالعه برای برقراری پیوندی مستقیم میان مسمومیت با جیوه و فروپاشی شهرها محدود است.
او افزود آنچه می‌توان گفت این است که آلودگی جیوه نیز در کنار دیگر فشارهای محیطی و اقلیمی بر زندگی مایاها در آن دوران سایه انداخته بود.
قلمرو تمدن مایا پیش از ورود کریستف کلمب به قاره آمریکا، بخش‌هایی از مکزیک، گواتمالا، بلیز، هندوراس و السالوادور امروزی را در بر می‌گرفت.
مایاها افزون بر ساخت بناهای عظیم و خلق آثار هنری، در اخترشناسی و ریاضیات نیز به دانشی پیشرفته دست یافتند، تقویمی دقیق تدوین کردند و برای نوشتن، نظامی پیچیده پدید آوردند.
واترز با اشاره به دیرپایی فرهنگ مایا و ظرافت دستاوردهای این تمدن در علم، معماری و هنر گفت شنگرف احتمالا از رنگدانه‌هایی بود که به زندگی این مردم زیبایی می‌بخشید و فرهنگشان را غنا می‌داد.
چهار عضو خدمه ماموریت شبیه‌سازی سفر به مریخ، پس از ۳۷۸ روز زندگی در انزوا در مرکز فضایی جانسون ناسا در هیوستون، از زیستگاه خود خارج شدند.
این گروه در ماموریت «شبیه‌سازی اکتشاف برای بررسی سلامت و عملکرد خدمه»، با منابع محدود زندگی کردند و نگهداری از زیستگاه و کارهای روزمره را در شرایطی مشابه حضور در مریخ بر عهده داشتند تا ناسا بتواند چالش‌های سفرهای طولانی‌مدت فضایی و نیازهای فضانوردان آینده را بهتر بشناسد.
الن الیس، مسئول پزشکی ماموریت، پس از خروج به همراه سه همکارش گفت: «عجب سالی بود. ما در نقش فضانوردان یک ماموریت شبیه‌سازی‌شده، داوطلبانه در اسارت زندگی می‌کردیم.»
راس الدر، فرمانده ماموریت، متیو مونتگومری، مسئول علمی و جیمز اسپایسر، مهندس پرواز، دیگر اعضای این گروه بودند.
زندگی با امکانات محدود و تاخیر در دریافت پیام‌ها
این چهار نفر ۲۷ مهر ۱۴۰۴ وارد زیستگاهی به مساحت ۱۵۸ متر مربع شدند که با فناوری چاپ سه‌بعدی ساخته شده بود.
آنها در طول ماموریت، فعالیت‌هایی از جمله پرورش محصولات کشاورزی در خاک شبیه‌سازی‌شده مریخ را انجام دادند.
در جریان این ۳۷۸ روز، ارتباط خدمه با مسئولان ناسا با تاخیر برقرار می‌شد تا فاصله زمانی میان ارسال پیام و دریافت پاسخ در ارتباطات میان‌سیاره‌ای بازسازی شود.
ونسا وایچ، مدیر مرکز فضایی جانسون، که هنگام خروج خدمه به استقبال آنها رفت، از توانایی این گروه در زندگی با منابع محدود، نگهداری از زیستگاه و اجرای عملیات شبیه‌سازی‌شده مریخ سخن گفت.
او با اشاره به وقفه در تبادل پیام‌ها افزود: «این تاخیرها به صبر، برنامه‌ریزی دقیق و استقلال بیشتر نیاز دارند. این ویژگی‌ها برای فضانوردان آینده که میلیون‌ها کیلومتر از خانه دور می‌شوند، ضروری خواهند بود.»
به گفته وایچ، تجربه‌های خدمه و درس‌های این ماموریت، راه را برای سفرهای آینده به ماه و در نهایت مریخ هموار خواهد کرد.
این دومین ماموریت ناسا از این نوع به شمار می‌رفت. در ماموریت نخست گروهی چهارنفره در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، به مدت ۳۷۸ روز در مرکز فضایی جانسون در انزوا زندگی کرده بودند.
خدمه ماموریت اخیر قرار است طی دو هفته در ارزیابی‌ها و نشست‌هایی با دانشمندان ناسا حضور یابند و تجربه‌های خود را با آنها به اشتراک بگذارند.
ناسا با بررسی این تجربه‌ها می‌کوشد دریابد چگونه می‌توان به فضانوردان کمک کرد تا در ماموریت‌های طولانی‌مدت دور از زمین، با زندگی روزمره سازگار شوند و سلامت، کارایی و ارتباط خود با دیگران را حفظ کنند.
از بازگشت به ماه تا فرستادن انسان به مریخ
ناسا که تاکنون با کاوشگرهای رباتیک و فضاپیماهای مداری به بررسی مریخ پرداخته، امیدوار است بتواند در نخستین فرصت در دهه ۲۰۳۰ میلادی، فضانوردان را به این سیاره بفرستد.
پیش از آن نیز بازگرداندن فضانوردان به ماه، برای نخستین بار از سال ۱۹۷۲، در دستور کار این سازمان قرار دارد.
الدر پس از پایان ماموریت گفت سفر به مریخ خطرات بزرگی دارد، ولی با شناخت بیشتر، چشم‌اندازی روشن و رهبری قوی می‌توان بر این چالش‌ها غلبه کرد.
او افزود خلاقیت، استقامت، سخت‌کوشی و پشتوانه‌ای مستحکم، فرستادن انسان به این سیاره را «نه‌تنها دست‌یافتنی، بلکه اجتناب‌ناپذیر» می‌کند.
الیس نیز با تاکید بر اینکه فرصت حفظ برتری آمریکا در فضا رو به کاهش است، به طرح دولت دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، برای تاسیس دانشکده نظامی ویژه عملیات فضایی و برنامه‌های ایجاد پایگاه در ماه اشاره کرد.
او اضافه کرد: «بیایید ابتکار عمل را به دست بگیریم و با تکیه بر علمی که به اقتصادمان سود می‌رساند، پیشگام شویم و میراث فضایی خود را برای نسل‌های آینده تضمین کنیم.»
پژوهشی تازه نشان می‌دهد پیدایش گردن در نیاکان اولیه جانوران چهاراندام احتمالا با آغاز راه رفتن و استفاده از اندام‌های جلویی برای حرکت مرتبط بوده است؛ یافته‌ای که تصور رایج درباره نقش گردن در حرکت آزادانه‌تر سر را به چالش می‌کشد.
به گزارش پایگاه خبری سای‌تک دیلی، پژوهشگران در این مطالعه که به‌تازگی در نشریه «نیچر» منتشر شد، دریافتند گردن نخستین جانوران در حال گذار از آب به خشکی، برخلاف انتظار، سفت و کم‌تحرک بوده است.
پژوهشگران با ترکیب شواهد فسیلی و آزمایش روی ماهیان خاویاری، مدل‌هایی ساختند تا دریابند جدا شدن سر از کمربند شانه‌ای چه تاثیری بر حرکت این جانوران داشته است.
نتایج حاکی از آن بود که این جدایی به‌تنهایی آزادی حرکت چندانی برای سر فراهم نمی‌کرد.
چهاراندام‌ها (Tetrapoda) گروهی از مهره‌داران شامل دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران هستند که از ماهی‌های گوشتی‌باله تکامل یافته‌اند.
نیاکان آنها دو جفت اندام حرکتی داشتند که در تبارهای مختلف به دست‌وپا، بال یا اندام‌های باله‌مانند تبدیل شده‌اند.
جانورانی مانند مارها نیز با وجود از دست دادن اندام‌ها، در این گروه جای می‌گیرند.
نقش گردن در مسیر گذار به خشکی
در ماهی‌ها، کمربند شانه‌ای مستقیما به جمجمه متصل است و جانور برای نگاه کردن به دو طرف باید تمام بدنش را بچرخاند.
حدود ۳۸۰ میلیون سال پیش، در برخی ماهی‌های در حال گذار به زندگی در خشکی، این اتصال از میان رفت و گردنی مجزا پدید آمد.
فسیل‌های دوره دوونین، مربوط به حدود ۴۲۰ تا ۳۶۰ میلیون سال پیش، جانورانی را به نمایش می‌گذارند که ویژگی‌های آبزیان و سازگاری‌های زندگی در خشکی را هم‌زمان داشتند.
باله‌های نیرومند برخی از آنها احتمالا وزنشان را تحمل می‌کرد و امکان بلند کردن بدن یا پیش رفتن روی بستر آب‌های کم‌عمق را فراهم می‌آورد.
تیکتالیک یکی از این جانوران بود که فسیل‌هایش در جزیره الزمیر در شمال کانادا کشف شد. نخستین توصیف علمی این ماهی در سال ۲۰۰۶ انتشار یافت.
تام استوارت، استادیار زیست‌شناسی دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا و از پژوهشگران این مطالعه، تیکتالیک را یکی از نزدیک‌ترین خویشاوندان مهره‌داران اندام‌دار دانست و گفت فسیل‌های آن به شناخت مراحل گذار از شنا به راه رفتن و از تغذیه با مکش در آب به گاز گرفتن در خشکی کمک می‌کنند.
او افزود این دگرگونی‌ها هم‌زمان با شکل‌گیری برخی از نخستین جنگل‌ها رخ داد؛ دوره‌ای که زمین تغییراتی بنیادین را تجربه می‌کرد.
شناخت زمان و چگونگی خروج نیاکان ما از آب بخشی از درک همین تحولات است و آثار بسیاری از تغییرات اسکلت آنها هنوز در بدن انسان دیده می‌شود.
تا پیش از این، تصور می‌شد حرکت مستقل سر به نیاکان چهاراندامان امکان می‌داد در آب‌های کم‌عمق یا خشکی بهتر غذا پیدا کنند و از شکارچیان بگریزند.
بر همین اساس، افزایش تحرک گردن از عوامل اصلی جدا شدن سر از کمربند شانه‌ای دانسته می‌شد.
سرنخ‌هایی از ماهیان خاویاری
آزمودن این فرضیه دشوار بود، زیرا ستون مهره‌های این جانوران با بیشتر مهره‌داران امروزی تفاوت داشت. ساختاری بلند و میله‌مانند به نام «طناب پشتی» در سراسر آن امتداد می‌یافت و مهره‌های کوچک پیرامون این هسته بزرگ بافت نرم قرار داشتند.
این بافت، برخلاف استخوان، به‌ندرت در فسیل‌ها حفظ می‌شود. پژوهشگران برای شناخت ویژگی‌های مکانیکی آن به ماهیان خاویاری روی آوردند؛ جانورانی که هنوز ستون مهره‌هایی با ساختار مشابه دارند.
آنها سفتی طناب پشتی این ماهی‌ها را اندازه گرفتند و داده‌ها را در مدل‌های گردن چهاراندامان اولیه و خویشاوندانشان به کار بردند تا دامنه احتمالی حرکت سر را برآورد کنند.
دانا کورنایزل، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه اوپسالا در سوئد و نویسنده نخست مقاله، گفت: «وقتی مدل‌سازی نشان داد تقریبا هیچ‌یک از این جانوران توانایی حرکت دادن چشمگیر سر را نداشتند، بسیار شگفت‌زده شدیم.»
برآوردها حاکی از آن است که این جانوران در بالا آوردن سر، توانایی بیشتری از ماهی‌ها نداشتند و گاهی حتی محدودتر بودند. هیچ‌یک نیز نمی‌توانستند سر خود را مانند انسان به چپ و راست بچرخانند.
راه رفتن پیش از انعطاف گردن
این مدل‌ها فقط محدودیت‌های ستون مهره‌ها را در نظر می‌گرفتند. ماهیچه‌ها، پوست و استخوان‌های جای‌گرفته در پوست بسیاری از این جانوران می‌توانستند دامنه حرکت را باز هم کاهش دهند؛ بنابراین گردن آنها در زمان حیات احتمالا حتی کم‌تحرک‌تر از برآوردها بوده است.
پژوهشگران احتمال می‌دهند پیدایش گردن نتیجه تغییرات بدنی مرتبط با استفاده از اندام‌های جلویی برای جابه‌جایی بوده باشد.
در این برداشت، انعطاف بیشتر گردن مزیتی است که بعدها پدید آمد، نه عاملی که از ابتدا این دگرگونی را رقم زد.
کورنایزل گفت: «چهاراندامان سرانجام به تحرک بیشتر گردن دست یافتند، ولی نیاکان اولیه آنها به‌دلیل محدودیت‌های ساختار بدنشان هنوز از این مزیت برخوردار نبودند.»
