بستن چمدان کوچ، زیر سقف کوتاه امید
فرزاد فتاحی
ایراناینترنشنال
شرایطی که جمهوری اسلامی در ایران حاکم کرده است باعث شده تا برای بخشی از جوانان ایرانی، مهاجرت معنایی فراتر از پیشرفت تحصیلی یا شغلی داشته باشد.
ایراناینترنشنال
شرایطی که جمهوری اسلامی در ایران حاکم کرده است باعث شده تا برای بخشی از جوانان ایرانی، مهاجرت معنایی فراتر از پیشرفت تحصیلی یا شغلی داشته باشد.
پیامهای ارسالی شهروندان به ایراناینترنشنال و روایتهای کاربران شبکههای اجتماعی ساکن ایران نشان میدهد فشار روانی، تبعیض اجتماعی، سختتر شدن زندگی روزمره، نابودی معیشت، دغدغه آزادی و دشواریهای گرفتن ویزا، تصمیم به مهاجرت را به واکنشی در برابر فرسایش مداوم بدل کرده است.
قتلعام دی ۱۴۰۴ و جنگِ پس از آن نیز با تشدید این میل، احساس ناامنی و بیآیندگی را عمیقتر کرده است.
در پیامهای شهروندان، مهاجرت اغلب با زبان اضطرار توضیح داده میشود، نه با رویاپردازی.
برخی، از فشار روانی بالا و رسیدن به مرز افسردگی گفته و کوچ را تنها راه نجات دانستهاند.
این روایتها تصویری از جامعه ایران میسازد که در آن بحران فردی از بحران اجتماعی جدا نیست. فرد نه فقط با آینده نامعلوم، بلکه با تجربه روزمره تحقیر، ترس، فقر و فرسودگی روبهروست.
انگیزههای فزاینده برای مهاجرت
سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۲۶ میلادی درباره سلامت پناهجویان و مهاجران تاکید کرده که تجربه جنگ، خشونت، از دست دادن، ناامنی طولانی و مسیرهای خطرناک مهاجرت، میتواند پیامدهای جدی جسمی و روانی داشته باشد.
در چنین زمینهای، روایت شهروندان ایرانی درباره مهاجرت را نمیتوان صرفا «احساسی یا لحظهای» دانست. بسیاری از آنها از محیطی حرف میزنند که به گفته خودشان «ادامه دادن» را ناممکن کرده است.
تبعیض اجتماعی یکی از محرکهای مهم در این روایتهاست. برای نمونه، رد شدن تقاضای اهدای خون به بهانه «مجرد بودن» و نسبت دادن خطر بیماری به زندگی خصوصی - بدون انجام آزمایش - برای یک شهروند به نقطه قطعی شدن تصمیم او برای مهاجرت تبدیل شده است.
اهمیت این مثال در این است که نشان میدهد میل به ترک کشور صرفا برخاسته از شرایط اقتصادی یا سیاسی نیست. گاهی تجربه قضاوت شدن در یک موقعیت عادی، احساس تعلق را از بین میبرد و فرد را به این نتیجه میرساند که حتی در ابتداییترین خدمات عمومی نیز نابرابر دیده میشود.
گرفتاری در وضعیتی بلاتکلیف
بلاتکلیفی و بدتر شدن مداوم کیفیت زندگی، یکی از محرکهای اصلی مهاجرت است.
گروهی از شهروندان میگویند هر روز شرایط دشوارتر میشود و میان «ماندن به امید تغییر» و «رفتن به آیندهای نامعلوم» گرفتار شدهاند؛ چرا که امکان برنامهریزی بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت را از داست دادهاند.
دادههای بینالمللی هم از تنگتر شدن فضای اقتصادی حکایت دارد.
صندوق بینالمللی پول برای ایران در سال ۲۰۲۶ رشد اقتصادی منفی ۶.۱ درصد و تورم ۶۸.۹ درصدی پیشبینی کرده است. بانک جهانی نیز در چشمانداز ۲۰۲۶ ایران، تورم نقطهبهنقطه بهمن را ۶۲.۲ درصد و تورم مواد غذایی را ۹۹ درصد گزارش کرده است.
برای کسانی که کسبوکار داشتهاند، این بحران فقط یک عدد اقتصادی نیست. از دست دادن درآمد، سرمایه و ابتداییترین امکانهای زندگی به «پشیمانی از ماندن» در ایران گره خورده است. چنین تجربهای مهاجرت را از سطح یک «انتخاب» شخصی بالاتر میبرد و آن را به تقلا برای توقف سقوط تبدیل میکند.
در این میان، کشتار دی ۱۴۰۴ و جنگِ پس از آن، نقش محرک تشدیدکننده داشتهاند.
موضوع اصلی همچنان همان فشارهای انباشته زندگی روزمره است، اما این دو رخداد به احساس ناامنی، بیثباتی و ضرورت تصمیمگیری سریعتر دامن زدهاند.
گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل در ماه مارس ۲۰۲۶ از جابهجایی موقت ۶۰۰ هزار تا یک میلیون خانوار ایرانی در داخل کشور بر اثر درگیری خبر داد. چنین جابهجاییای، حتی اگر به مهاجرت خارجی فوری منجر نشود، نشان میدهد بحران امنیتی چگونه میتواند میل به خروج را تقویت کند.
نبود آزادیهای سیاسی و مدنی هم یکی از زمینههای مهم میل به مهاجرت است.
یک پژوهش علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ بر اساس پیمایش ۹۸۰ دانشجوی ایرانی نشان میدهد در شرایطی که مشارکت عمومی پرهزینه یا پرخطر تلقی میشود، بخشی از افراد به جای تلاش برای تغییر جمعی، مهاجرت را به عنوان مسیر فردیِ خروج از وضعیت نارضایتی در نظر میگیرند.
این یافته با ارزیابی نهادهای بینالمللی از وضعیت ایران همخوان است؛ «خانه آزادی» در گزارش سال ۲۰۲۶ خود، ایران را در رده کشورهای «غیرآزاد» قرار داده و امتیاز آن را در حقوق سیاسی و آزادیهای مدنی «بسیار پایین» ثبت کرده است.
دیدهبان حقوق بشر نیز تداوم بازداشتهای گسترده، تعقیب مخالفان و تشدید سرکوب داخلی پس از جنگ را تایید میکند.
مسیر پر پیچ و خم تا رسیدن به مقصد مهاجرت
کوچ از ایران مسیر پر پیچ و خمی دارد. شهروندان از فرایندهای چندین ماهه و چند سالهای میگویند که با خدمت سربازی، آزمون زبان، بسته شدن مسیرهای دستیابی به سفارتخانهها، رفتن به کشور ثالث، انتظار طولانی و بلاتکلیفی همراه بوده است.
در این روایتها، مهاجرت پیش از رسیدن به مقصد آغاز میشود؛ با تهیه و ترجمه مدارک، گرفتن وقت سفارت، فراهم کردن پول، موفقیت در آزمونها، اضطراب و ترس از رد شدن.
مشکل ارز و انتقال پول، افت سرسامآور ارزش ریال در برابر دلار، محدودیتهای بانکی، تحریمها و نیاز به واسطهها، هزینه مهاجرت را برای بسیاری به سطحی رسانده که حتی داشتن انگیزه و مدرک کافی هم انجامپذیری مهاجرت را تضمین نمیکند.
هزینه آزمون زبان، ترجمه مدارک، درخواست ویزا، بلیت، اقامت موقت در کشور ثالث و اثبات تمکن مالی، برای بخشی از متقاضیان به دیواری پیش از خروج تبدیل شده است.
برخی شهروندان میگویند با وجود داشتن مدرک زبان، مقاله علمی، رزومه دانشگاهی درخشان و توان حرفهای، انرژی ادامه فرایند را از داست دادهاند.
این نکته نشان میدهد مانع مهاجرت صرفا «ناشایستگی» نیست؛ گاهی فرایند چنان طولانی و نامطمئن میشود که فرد پیش از رسیدن به مقصد از پا میافتد.
دادههای بینالمللی نشان میدهد ایرانیان همچنان در مسیرهای رسمی پناهندگی حضور دارند اما نه به شکلی که بتوان آن را موجی ناگهانی و گسترده دانست.
آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا گزارش کرده که در ماه فوریه ۲۰۲۶ شهروندان ایرانی کمی بیش از ۶۷۰ درخواست پناهندگی در کشورهای اتحادیه اروپا و چند کشور همراه ثبت کردهاند و در رتبه ۲۷ میان ملیتهای متقاضی قرار داشتهاند.
همین نهاد تاکید کرده درخواستهای ایرانیان در آن مقطع افزایش قابل توجهی نشان نداده و سهم آنان از کل درخواستها نسبتا کوچک بوده است.
این دادهها با روایتها همخوانی دارد. بسیاری از کسانی که میخواهند بروند، هنوز در مرحله تصمیمگیری، تهیه مدارک و پول، همراه کردن خانواده، سربازی، ویزا یا ترس از رد شدن ماندهاند.
از سوی دیگر، در پادرَوایت حامیان حکومت، مهاجرت به عنوان بخشی از «جنگ نرم دشمن»، فرار مغزها به عنوان نتیجه تحریم یا «نقشه خارجی»، ماندن به عنوان «وفاداری و مقاومت»، و برجسته کردن تنهایی و دشواری زندگی در خارج در نظر گرفته میشود.
شکاف میان این پادروایتها و روایتها از نادیده گرفتن تجربه زیسته مردم شکل میگیرد.
شهروندان از فشار روانی، تبعیض، بیپولی، سد ویزا، فشار خانواده، شکست معیشتی و بیآیندگی میگویند و در مقابل، پادروایتها در همسویی با حکومت، این دلایل را به حاشیه میبرند و چراییِ مهاجرت را در چارچوب دشمنی، تحریم، جنگ نرم یا سختیهای زندگی در خارج از کشور توضیح میدهند.
نتیجه این جابهجایی، حذف پرسش اصلی است: اینکه چرا جوان امروز در ایران، کوچیدن از سرزمین مادری را نه فرصت رفاهطلبی بلکه به مثابه روشی برای دوام آوردن و گاه به چشم یک «راه فرار» میبیند؟
بر اساس ویدیوها و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال، گروهی از دانشآموزان ۳۱ اردیبهشت با بر زمین نشستن و تحصن جلو ساختمان استانداری در شهرکرد، شعارهایی چون «امتحان حضوری نمیخواهیم» و «حمایت، حمایت» سردادند.
در هفتههای اخیر صدها دانشآموز در پیامهایی به ایراناینترنشنال به وضعیت بلاتکلیفی درباره وضعیت برگزاری امتحانات نهایی خود و انتقاد از احتمال برگزاری حضوری آزمونها اشاره کرده بودند.
امیر احسانی، معاون وزارت آموزش و پرورش، ۲۹ اردیبهشت گفت اختیار تصمیمگیری درباره نحوه برگزاری حضوری یا غیرحضوری امتحانات دانشآموزان متوسطه به شورای تامین و استانداران استانها تفویض شده است.
بر اساس تصمیم وزارت آموزش و پرورش، آزمونهای دانشآموزان دوره ابتدایی در سراسر کشور به صورت غیرحضوری و مجازی برگزار خواهد شد.
رسانههای ایران اشاره کردند تا امروز آزمونهای خرداد پایههای هفتم تا دهم چند استان مانند بوشهر، زنجان، مرکزی، فارس و کردستان به صورت غیرحضوری برگزار میشود و ملاک نمره، عملکرد و ارزشیابی فعالیتهای طول سال تحصیلی دانشآموزان خواهد بود.
این تصمیم و در عینحال نامعلوم بودن وضعیت امتحانات شماری دیگر از استانها، موجی از اعتراض را در میان دانشآموزان برانگیخته است.
یک دانشآموز پایه دهم در استان مرکزی، ۳۰ اردیبهشت در پیامی به ایراناینترنشنال گفت امتحانات مدارس این استان حضوری بود اما دانشآموزان و خانوادههایشان به وزارت آموزش و پرورش اعتراض و مقابل ساختمان ادارهکل تجمع کردند و همین باعث شد درباره موضوع «تجدیدنظر» شود.
فضای پرتنش چهار ماهه، آموزش آنلاین بیکیفیت و امتحان حضوری
بخش بزرگی از پیامهایی که دانشآموزان در هفتههای گذشته برای ایراناینترنشنال ارسال کردهاند به افت کیفیت آموزش در ماههای اخیر بهدلیل قطع اینترنت و تدریس مجازی بسیار نامطلوب اشاره دارد.
یک دانشآموز در پیامی گفت: «ما فقط دو ماه مهر و آبان رفتیم مدرسه! اول با آلودگی هوا مدرسه تعطیل شد، بعد کمبود گاز و منابع پیش آمد، بعد اعتراضات دی ماه و پس از آن هم جنگ اتفاق افتاد. در تمام این مدت آموزش با بدترین کیفیت ممکن، آنلاین بود. حالا چطور رویشان میشود امتحانات پایههای ۱۱ و ۱۲ که استرس خیلی بیشتری تحمل کردند را حضوری کنند؟»
دهها نوجوان در پیامهایی مشابه اشاره کردند در این کلاسهای آنلاین «هیچ چیز یاد نگرفتهاند».
یک دانشآموز کلاس هشتم گفت معلمها صبح به صبح در کلاسهای آنلاین از دانشآموزان میخواهند «حاضری» بزنند و بعد میروند، اما الان به شاگردانشان گفتهاند «به ما ربطی ندارد که چیزی یاد نگرفتید، باید امتحان بدهید».
دانشآموز دیگری از اراک گفت در سه ماه تدریس مجازی، معلمها به ارسال فیلم آموزشی بسنده میکردند.
برخی دیگر نیز به اینترنت ضعیف، کند بودن اپلیکیشنهای آموزش آنلاین و بیتوجهی آموزگاران به یادگیری دانشآموزان اشاره کردند.
مخاطبی در همین زمینه گفت دانشآموزان در کلاس آنلاین حضور دارند ولی اگر نباشند هم معلم متوجه نمیشود؛ یادگیری صرفا وابسته به نظارت والدین است.
مخاطبان ایراناینترنشنال به تاثیر ناامیدی عمومی، گرانی، بیکاری والدین و وضعیت بلاتکلیفی حاکم بر کشور نیز بر افت تحصیلی نوجوانان پرداختند.
دانشآموزی از تهران گفت: «شرایط زندگی خیلی سخت شده، فشارهای روانی بالاست؛ مخصوصا برای دانشآموزان پایههای یازدهم دوازدهم؛ واقعا نامردی است که در این شرایط امتحانی بگیرند که روی کنکور هم تاثیر میگذارد.»
یک دانشآموز کنکوری دیگر یادآوری کرد نوجوانهایی در موقعیت او، مجبورند با شرایط پرفشار و پر اضطراب کنونی درس بخوانند چون در غیر اینصورت «آیندهای برایش باقی نمیماند».
دانشآموز پایه نهمی از همدان نیز گفت در این وضعیت بلاتکلیفی و پر اضطراب دچار ریزش مو شده است.
یک دانشآموز مقطع دوازدهم رشته ریاضیفیزیک تاکید کرد از زمان کشتار دی به بعد، وضع درس خواندن بسیاری از دانشآموزان دیگه بازدهی قبل را ندارد؛ چون «نه انگیزهای مانده و نه امیدی».
یک مقام حکومتی، پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت به رویترز گفت: «دستور رهبر جمهوری اسلامی و اجماع درون حاکمیت این است که ذخایر اورانیوم غنیشده نباید از کشور خارج شود.»
یک منبع دیگر نیز اعلام کرد برای حلوفصل موضوع ذخایر اورانیوم میتوان «فرمولهای قابل اجرا» در نظر گرفت.
او افزود: «راهحلهایی مانند رقیقسازی ذخایر تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی وجود دارد.»
به گفته این دو منبع آگاه که بهدلیل حساسیت موضوع خواستند هویتشان مخفی بماند، مقامهای جمهوری اسلامی معتقدند انتقال مواد هستهای به خارج از کشور، حکومت را در برابر حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل در آینده آسیبپذیرتر خواهد کرد.
این اظهارات در حالی مطرح میشوند که مذاکرات میان تهران و واشینگتن برای خاتمه دادن به مناقشه همچنان ادامه دارد.
پایگاه خبری آکسیوس ۳۰ اردیبهشت به نقل از یک منبع آمریکایی گزارش داد کشورهای میانجی در حال تدوین یک «تفاهم اولیه» برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات ۳۰ روزه درباره برنامه اتمی جمهوری اسلامی و بحران تنگه هرمز هستند.
مجتبی خامنهای از زمان انتصاب بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، در هیچ مراسم یا مکان عمومی حاضر نشده و هیچ پیامی - صوتی یا تصویری - منتشر نکرده است. پیامهای منتسب به او تنها بهصورت مکتوب منتشر میشوند.
مخالفت تهران با شرط کلیدی واشینگتن
رویترز در ادامه نوشت «دستور» مجتبی خامنهای درباره باقی ماندن ذخایر اورانیوم در داخل کشور نشان میدهد تهران حاضر نیست در قبال یکی از خواستههای اصلی واشینگتن در مذاکرات، انعطاف نشان دهد.
بر پایه این گزارش، موضع رهبر جمهوری اسلامی میتواند موجب «یأس» هرچه بیشتر دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، شود و به پیچیدهتر شدن روند مذاکرات بینجامد.
رویترز به نقل از مقامهای اسرائیلی افزود ترامپ به اسرائیل اطمینان داده ذخایر اورانیوم با غنای بالا از ایران خارج خواهد شد و این موضوع بخشی از هرگونه توافق احتمالی صلح خواهد بود.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بارها تاکید کرده که پایان جنگ منوط به خروج اورانیوم غنیشده از ایران، توقف حمایت تهران از گروههای نیابتی و برچیده شدن توان موشکی جمهوری اسلامی است.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی اولویت خود را پایان درگیریها و دریافت «تضمینهای معتبر» برای عدم حمله مجدد از سوی آمریکا و اسرائیل اعلام کرده و گفتهاند تنها پس از حصول اطمینان در این خصوص، آماده ورود به مذاکرات جزئی درباره برنامه هستهای خواهند بود.
کانال ۱۱ اسرائیل ۳۱ اردیبهشت گزارش داد در پی ارزیابیهای اطلاعاتی جدید، ارتش و نهادهای امنیتی این کشور مجموعهای از اقدامات مهم را برای احتمال جدی ازسرگیری نبرد با جمهوری اسلامی آغاز کردهاند و آمادگی خود را به بالاترین سطح افزایش دادهاند.
بر اساس این گزارش، ارزیابیها نشان میدهد کارزار نظامی علیه حکومت ایران ممکن است «هر لحظه» از سر گرفته شود.
وبسایت تخصصی «ایر اند اسپیس فورسز» (Air & Space Forces Magazine) گزارش داد ویلزباخ ۳۰ اردیبهشت در جلسه کمیته نیروهای مسلح مجلس نمایندگان آمریکا، گفت: «شاید ارزشمندترین بازیگر عملیات خشم حماسی، یک سامانه بدون سرنشین بود: امکیو-۹.»
این اظهارات از سوی فرماندهای مطرح میشود که خود خلبان جنگنده است و نیروی هوایی آمریکا در سالهای اخیر بارها درباره کنار گذاشتن تدریجی ریپرها صحبت کرده بود.
هزاران حمله با ریپرها
به گفته ویلزباخ، پهپادهای ریپر «تعداد بسیار زیادی» حمله علیه اهداف جمهوری اسلامی انجام دادهاند؛ گرچه او رقم دقیق را اعلام نکرد.
ارتش آمریکا پیشتر گفته بود در جریان شش هفته نبرد سنگین میان اسفند ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵، بیش از ۱۳ هزار موضع در ایران هدف قرار گرفتهاند.
در این عملیات تقریبا تمام جنگندهها و بمبافکنهای اصلی آمریکا، از اف-۱۵ و اف-۱۶ تا اف-۲۲، اف-۳۵، بی-۱، بی-۲ و بی-۵۲ شرکت داشتند، اما ویلزباخ تاکید کرد هیچ سامانهای از نظر تعداد حملات به اندازه ریپرها فعال نبوده است.
او گفت استفاده گسترده از این پهپادها باعث شد خلبانان آمریکایی مستقیما در معرض خطر قرار نگیرند، زیرا ریپرها از راه دور هدایت میشوند.
حدود ۳۰ پهپاد ساقط شد
در عین حال، استفاده گسترده از ریپرها هزینه سنگینی نیز برای آمریکا داشته است.
بر اساس این گزارش، نزدیک به ۳۰ فروند امکیو-۹ در عملیات علیه حکومت ایران از بین رفتهاند. بعضی از این پهپادها بهدست پدافند جمهوری اسلامی ساقط شدند و برخی دیگر نیز در حملات تهران به پایگاههای آمریکا در منطقه، روی زمین هدف قرار گرفتند.
جمهوری اسلامی پیشتر نیز بارها اعلام کرده بود در جریان جنگ، چندین پهپاد آمریکایی را ساقط کرده است.
این گزارش همچنین اعلام کرد که تهران موفق شده یک جنگنده اف-۱۵یی و یک هواپیمای «ای-۱۰ تاندربولت ۲» آمریکا را سرنگون کند و به یک جنگنده اف-۳۵ نیز آسیب برساند.
به نوشته ایر اند اسپیس فورسز، سامانههای فروسرخ (مادون قرمز) جمهوری اسلامی در ایران و یمن برای هواپیماهای آمریکایی دردسرساز شدهاند. سامانههایی که شناسایی آنها دشوارتر است.
نقش ریپرها در محاصره دریایی ایران
این پهپادها همچنان در عملیات علیه جمهوری اسلامی فعال هستند و اکنون در اطراف تنگه هرمز برای اجرای محاصره دریایی بنادر ایران به کار گرفته میشوند.
ریپرها علاوه بر حمل موشک و بمب، قادر به حمل رادار، حسگرهای الکترونیکی و دوربینهای پیشرفته هستند و اطلاعات را بهصورت زنده برای فرماندهان آمریکایی ارسال میکنند.
به گفته منابع مطلع، در اوج جنگ هوایی، حدود ۱۲ ریپر بهطور همزمان بر فراز ایران پرواز میکردند و وظیفهشان شناسایی و حمله به «اهداف پویا» مانند لانچرهای موشکی، پهپادها و سامانههای متحرک بود.
ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، پیشتر گفته بود بیش از چهار هزار «هدف پویا» در جریان جنگ بهسرعت شناسایی و منهدم شدند.
گزارش ایر اند اسپیس فورسز همچنین به یکی از عملیاتهای ریپرها در جریان جنگ اشاره کرده است که پیشتر نیز رسانهای شده بود.
بر اساس این گزارش، پهپادهای ریپر از افسر تسلیحات یک جنگنده اف-۱۵یی که در ایران سقوط کرده بود محافظت کردند و نیروهای ایرانیای را که به او نزدیک شده بودند، هدف قرار دادند.
آمریکا بهدنبال خرید ریپرهای بیشتر
با وجود تلفات سنگین، مقامهای آمریکایی گفتهاند که «جنگ ایران» باعث شده واشینگتن بهدنبال خرید تعداد بیشتری از این پهپادها باشد.
ژنرال دیوید تابور، معاون برنامهریزی نیروی هوایی آمریکا، ۲۳ اردیبهشت به سناتورها گفت ارتش آمریکا در حال بررسی گزینههایی برای خرید فوری ریپرهای بیشتر است.
بر اساس آمار رسمی، نیروی هوایی آمریکا در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۱۵۸ فروند ریپر فعال داشت، اما اکنون این تعداد به حدود ۱۳۵ فروند کاهش یافته است.
تروی مینک، وزیر نیروی هوایی آمریکا، نیز ۳۰ اردیبهشت گفت واشینگتن قصد کنار گذاشتن ریپرها را ندارد و همزمان در حال بررسی نسل بعدی پهپادهای رزمی است.
شرکت «جنرال اتمیکس» (General Atomics)، سازنده ریپر، اعلام کرده کمتر از ۱۰ فروند ریپر جدید آماده تحویل فوری دارد، اما برخی پهپادهای از رده خارجشده نیز میتوانند بازسازی و دوباره عملیاتی شوند.
جنگ ایران و بازگشت اهمیت پهپادها
در سالهای اخیر، برخی تحلیلگران نظامی معتقد بودند پهپادهای کند و بزرگ مانند ریپر در جنگهای مدرن و در برابر پدافند پیشرفته، آسیبپذیرند.
اما «جنگ ایران»، همانطور که پیشتر در درگیریهای دریای سرخ و حملات حوثیهای مورد حمایت جمهوری اسلامی نیز دیده شده بود، بار دیگر نقش پهپادها را در جنگهای فرسایشی و حملات مداوم برجسته کرد.
حوثیها در سالهای اخیر دستکم ۱۲ پهپاد ریپر آمریکا را ساقط کرده بودند، اما مقامهای آمریکایی اکنون میگویند تجربه «جنگ ایران» باعث شده برنامه کنار گذاشتن این پهپادها متوقف شود.
به گفته مقامهای نظامی آمریکا، برخلاف پهپادهای انتحاری جدید، ریپرها همچنان مزیتی مهم دارند: ترکیب همزمان شناسایی، جمعآوری اطلاعات، رهگیری هدف و اجرای حمله در یک سامانه واحد.
عمر محمد، کارشناس مبارزه با تروریسم، در مصاحبه با فاکسنیوز گفت: «برای نخستین بار در تاریخ جمهوری اسلامی، ایالات متحده همان کاری را با تهران انجام داده که طی دو دهه با القاعده و داعش انجام میداد.»
او افزود: «آمریکا رهبر [جمهوری اسلامی] را به همان نوع پنهانکاری عملیاتی سوق داده است که بنلادن به مدت ۱۰ سال زندگی در ایبتآباد [پاکستان] در پیش گرفته بود.»
به گفته محمد، مجتبی خامنهای و بنلادن موقعیت خود را «به پشتوانه عملیات آمریکا» به دست آوردند و هر دو به شکلی واحد و با «ناپدید شدن از عرصه عمومی» به آن واکنش نشان دادند.
محمد بهعنوان کارشناس با «ابتکار پژوهش یهودستیزی» در «برنامه افراطگرایی» دانشگاه جورج واشینگتن همکاری میکند.
مجتبی خامنهای از زمان انتصاب بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، در هیچ مراسم یا مکانی عمومی حاضر نشده و هیچ پیام صوتی یا تصویریای منتشر نکرده است.
پیامهای منتسب به مجتبی خامنهای تنها بهصورت مکتوب منتشر میشوند. در این بازه زمانی، برخی رسانهها و حامیان جمهوری اسلامی بارها تصاویر و ویدیوهایی از او را که با هوش مصنوعی ساخته شدهاند، به اشتراک گذاشتهاند.
«رهبر نادیده» و تکرار الگوی زیست مخفیانه بنلادن
بنلادن، بنیانگذار القاعده و عامل اصلی حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، پس از حمله ایالات متحده به افغانستان، نزدیک به یک دهه از دید نیروهای آمریکایی پنهان ماند.
بنلادن در این مدت در یک مجتمع امنیتی در شهر ایبتآباد پاکستان زندگی میکرد. او برای جلوگیری از ردیابی بهوسیله سرویسهای اطلاعاتی غرب، هرگونه ارتباط دیجیتال خود را قطع کرده بود و تنها از طریق شبکهای از پیکهای مورد اعتماد، با دنیای خارج ارتباط برقرار میکرد.
در نهایت، سازمانهای اطلاعاتی ایالات متحده با شناسایی و تعقیب یکی از این پیکها، مخفیگاه رهبر القاعده را کشف کردند. عملیاتی که سرانجام در سال ۲۰۱۱ با یورش نیروهای ویژه آمریکایی به کشته شدن بنلادن انجامید.
به گزارش فاکسنیوز، نکته کلیدی در پرونده بنلادن، زیست مخفیانه او در نزدیکی مهمترین آکادمی نظامی پاکستان است؛ جایی که او «در مقابل چشم همگان»، اما پشت دیوارهای بتنی بلند و سیمهای خاردار پنهان شده بود.
محمد در ادامه مصاحبه با فاکسنیوز گفت بنلادن «از حدود سال ۲۰۰۷ دیگر ویدیوهای دارای تاریخ منتشر نمیکرد و ارتباطات خود را به پیامهای صوتی محدود کرده بود که بهصورت دستی منتقل میشدند».
او اضافه کرد: «بنلادن تا پایان عمرش در خفا ماند، چون میدانست لحظهای که آشکار شود، مرگش فرا میرسد. انگیزههای مجتبی نیز شرایطی مشابه را نشان میدهد. او بیرون نخواهد آمد.»
به گفته این تحلیلگر، تهران احتمالا از ماجرای بنلادن به این نتیجه رسیده که امنترین محل اختفا برای مجتبی خامنهای، نه غارهای دورافتاده، بلکه مجتمعهای حفاظتشده در مناطق نظامی است.
او افزود الگوی مشابه در ایران میتواند شامل پنهان شدن رهبر جدید جمهوری اسلامی در تاسیساتی مستحکم در زیر یا نزدیک مراکز سپاه پاسداران باشد.
پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، پیشتر از جراحت چهره خامنهای و «بدشکل» شدن او در جریان جنگ اخیر خبر داد و گفت او همچون «موشی» به زیر زمین خزیده است.
در سوی دیگر، مقامهای جمهوری اسلامی گزارشها درباره وضعیت جسمانی وخیم مجتبی خامنهای را تکذیب کردهاند.
حسین کرمانپور، مدیر روابط عمومی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ۲۸ اردیبهشت اعلام کرد برای مجتبی خامنهای اتفاق خاصی رخ نداده و او تنها چند زخم سطحی برداشته است.
شباهت گفتمانی بنلادن و مجتبی
مجتبی خامنهای تاکنون بارها با ادبیاتی مشابه پدرش، از واشینگتن انتقاد کرده است.
او در پیامهای خود، ایالات متحده و اسرائیل را «شیاطین»، «دیوسیرتان» و «زورگویان» توصیف کرده و با تاکید بر تداوم رویارویی با آنها، از «آیندهای بدون آمریکا» در منطقه سخن گفته است.
محمد به فاکسنیوز گفت مجتبی خامنهای «رهبری مذهبی است که از مکانی نامعلوم، فراخوان جنگ مقدس علیه آمریکا و یهودیان را صادر میکند، زیرا دشمنانش علنا عهد بستهاند او را به محض رویت بکشند».
او رویکرد کنونی مجتبی خامنهای را «تقریبا نسخهای موبهمو از الگوی بنلادن» توصیف کرد.
محمد افزود حکومتی که «به مدت ۴۷ سال قدرت خود را از طریق یک رهبر واحد و آشکار در تریبون نماز جمعه به نمایش میگذاشت، دیگر نمیتواند چنین چهرهای را هر زمان که بخواهد ارائه کند» و این «یک نقطه عطف راهبردی» به شمار میرود.
این تحلیلگر ادامه داد: «رهبرانی که در حملات آمریکا کشته میشوند و جانشینانی که نمیتوانند چهره خود را نشان دهند؛ [در چنین شرایطی]، قدرت واقعی نه از سوی رهبر اسمی، بلکه به دست دستگاه امنیتی اعمال میشود.»
او با مقایسه وضعیت کنونی تهران و واشینگتن یادآور شد: «اکنون یک طرف از طریق رییسجمهورش، از عملیات در سه قاره خبر میدهد؛ در حالی که طرف دیگر، روی کاغذ بهوسیله فردی اداره میشود که حتی مردم کشورش نیز نمیدانند او کجاست یا در چه وضعیتی قرار دارد.»
