توافق موقت به جای صلح جامع؛ شکاف‌ها میان تهران و واشینگتن همچنان باقی است

خبرگزاری رویترز در گزارشی که پنج‌شنبه ۱۷ اردیبهشت منتشر شد، به نقل از منابع آگاه نزدیک به دولت‌های هر دو کشور نوشت که تلاش‌های جاری با هدف رسیدن به یک یادداشت تفاهم موقت انجام می‌شود و چارچوب پیشنهادی قرار است در سه مرحله پایان رسمی جنگ، حل بحران در تنگه هرمز و آغاز یک بازه ۳۰ روزه برای مذاکره با هدف رسیدن به یک توافق گسترده‌تر پیش برود.

به گفته منابع، حتی بر سر همین طرح محدود نیز هنوز شکاف‌هایی باقی مانده است. این رسانه نوشته است که هر توافق گسترده‌تری باید به اختلاف‌های طولانی‌مدت و حل‌نشده‌ای مانند برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی بپردازد.

پایان دادن به جنگ

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، در دو روز گذشته بارها تکرار کرده که جنگ به پایان خود نزدیک شده است و اگر جمهوری اسلامی شرط‌های آمریکا را بپذیرد، چالش‌ها حل‌وفصل خواهد شد.

از سوی دیگر مقام‌های جمهوری اسلامی نیز بر ابراز بی‌اعتمادی خود نسبت به دولت ترامپ و متحد او، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، افزوده‌اند.

رسول سنایی‌راد، معاون عقیدتی سیاسی دفتر خامنه‌ای، پنج‌شنبه در گفت‌وگو با رسانه‌های ایران، آمریکا را به «زیاده‌خواهی و امتناع از پذیرش واقعیت‌ها» متهم کرد و این موضوع را عامل رسیدن به نوعی «بن‌بست» خواند.

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، نیز چهارشنبه در یک پیام صوتی که در کانال تلگرام منتسب به او منتشر شد، اعلام کرد که احتمال حمله نظامی، «به‌ویژه حملات تروریستی» را کم نمی‌داند، اما به گفته او بخشی از «طراحی دشمن» که به جامعه مربوط می‌شود، «ضعیف کردن ایران از درون» است.

قالیباف افزود دشمن به فشار اقتصادی «بسیار امید بسته» و بر اساس «گزارش‌های غلط» تصمیم‌گیری کرده است.

مقام‌های جمهوری اسلامی به تصمیم آمریکا و اسرائیل در دو جنگ اخیر اشاره می‌کنند، در حالی که در هر دو مورد تلاش‌هایی برای حل مسائل از راه دیپلماتیک جریان داشت. تهران همچنین حملات اسرائیل در جریان آتش‌بس‌ها در غزه و لبنان را از دلایل بی‌اعتمادی خود به دوام آتش‌بس و طرح مطالبه تضمین خارجی برای پایان هرگونه حمله عنوان می‌کند.

هرمز و محاصره خلیج فارس

تهران کنترل بر هرمز، و واشینگتن محاصره بندرهای جنوب ایران را، اهرم‌های اصلی فشار خود می‌دانند.

اما به نوشته رویترز، به‌کارگیری این اهرم‌های فشار برای هر دو طرف زیان‌بار است. از یک سو اقتصاد ایران با فاجعه روبه‌روست و ناتوانی جمهوری اسلامی در صادرات نفت ممکن است به بحران کمبود ظرفیت ذخیره‌سازی و کاهش تولید منجر شود.

در همین حال، محاصره تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی سبب بحران انرژی در سطح جهانی شده و افزایش قیمت سوخت در ایالات متحده چند ماه مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حزب حاکم را به دردسر انداخته است.

جمهوری اسلامی خواهان به رسمیت شناخته شدن رسمی کنترل خود بر این آبراه حیاتی است، اما بسیاری از کشورهای جهان آشکارا با این مطالبه مخالفند و آن را خلاف قواعد و قوانین بین‌المللی می‌دانند.

برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی

غرب و در راس آن ایالات متحده معتقدند جمهوری اسلامی قصد دارد بمب هسته‌ای بسازد. جمهوری اسلامی همواره این موضوع را رد کرده و گفته است برنامه اتمی‌اش صرفا اهداف صلح‌آمیز دارد و بر غنی‌سازی با هدف تامین سوخت نیروگاه‌ها و مصارف غیرنظامی از جمله پزشکی متمرکز است اما از سویی، سطح غنی‌سازی را به حدی رسانده که می‌تواند ماده لازم برای کلاهک جنگی را نیز فراهم کند.

واشینگتن می‌خواهد جمهوری اسلامی دست‌کم به مدت ۲۰ سال غنی‌سازی را متوقف کند و ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را تحویل آمریکا دهد. اما از سوی دیگر جمهوری اسلامی خواهان به‌رسمیت‌شناخته‌شدنِ حق خود برای غنی‌سازی است. این دو مطالبه نقیض مهم‌ترین محل اختلاف در تمام ادوار مذاکرات بوده است.

به‌نوشته رویترز شاید در نهایت و در این مرحله از گفت‌وگوها توافقی حاصل شود که شامل تعلیق چندساله غنی‌سازی و صدور اورانیوم با غنای بالا در ایران باشد، اما رسیدن به چنین توافقی هنوز بسیار دور به نظر می‌رسد.

برنامه مناقشه‌برانگیز موشکی و موشک‌های دوربُرد

یکی از خواسته‌های اصلی آمریکا پیش از شروع جنگ دوم در نهم اسفند این بود که جمهوری اسلامی بُرد موشک‌های بالستیک خود را محدود کند، به‌نحوی که بُرد آنها کوتاه‌تر از فاصله این کشور با اسرائیل باشد. جمهوری اسلامی تا پیش از این دور از مذاکرات حاضر نشد این موضوع را به بحث بگذارد.

از سوی دیگر، آمریکا اعلام کرده است که دو جنگ اخیر ذخایر و صنایع موشکی جمهوری اسلامی را به‌شدت تضعیف کرده است اما پژوهش‌های رسانه‌ها و برخی اندیشکده‌ها از این حکایت دارد که میزان این آسیب و سطح موفقیت آمریکا و اسرائیل در عقب راندن برنامه موشکی جمهوری اسلامی محل تردید است. به نوشته رویترز هنوز روشن نیست که در یک توافق صلح بزرگ‌تر، آمریکا همچنان بر محدودیت بُرد موشک‌ها پافشاری خواهد کرد یا نه.

اسرائیل و کشورهای خلیج فارس چه فکر می‌کنند؟

اسرائیل به‌طور مستقیم در تلاش‌های صلح مشارکت ندارد، با این حال در دو روز گذشته علاوه بر شخص نتانیاهو، دیگر اعضای دولت او نیز در روزهای گذشته بر ارتباط مستمر و روزانه او ترامپ و رایزنی دائمی درباره تحولات ایران تاکید کرده‌اند.

اظهارات مقام‌های اسرائیل نشان می‌دهد وضعیت کنونی این جنگ برای آنها مطلوب نیست و همچنان دو خواسته اصلی مبنی بر محدود شدن صنایع موشکی جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی مورد حمایت جمهوری اسلامی، به‌ویژه حزب‌الله، در اظهار نظرهای آنها پررنگ است.

کشورهای خلیج فارس درباره چگونگی پایان دادن به این درگیری موضع واحدی ندارند. آنها در طول جنگ هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفته‌اند و با هر توافقی مخالفت خواهند کرد که به مساله توانایی حکومت ایران برای حمله به آنها یا ایجاد بی‌ثباتی در تنگه هرمز بی‌توجه باشد.

آیا کشورهای اروپایی، چین یا روسیه می‌توانند نقشی ایفا کنند؟

کشورهای اروپایی نیز به‌دلیل تحریم‌های مستقل خود علیه جمهوری اسلامی، خواهان نقش‌آفرینی در هر توافقی خواهند بود که هدف آن حل‌وفصل اختلاف هسته‌ای است. فرانسه، آلمان و بریتانیا در توافق سال ۲۰۱۵ نقش فعالی داشتند و اکنون نیز پیشنهاد داده‌اند پس از پایان جنگ، در تضمین عبور و مرور آزاد از تنگه هرمز مشارکت کنند.

چین، به‌عنوان یکی از خریداران عمده نفت خلیج فارس که از مسیر تنگه هرمز منتقل می‌شود، می‌تواند برای تهران بازیگری مهم باشد. سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی به پکن پیش از دیدار ترامپ از این کشور، و اظهارات او درباره امید به ایفای نقش چین در برقراری صلح در خاورمیانه را می‌توان نشانه‌ای از ایفای نقش این کشور به‌عنوان تضمین‌دهنده در توافق احتمالی ارزیابی کرد. با این حال، چین تاکنون نشانه‌ای از علاقه به ایفای چنین نقشی بروز نداده است.

اظهارات مقامات تهران و مسکو، نشانه‌هایی به دست می‌دهد که هر دو کشور با نقش‌آفرینی روسیه در تعیین سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا موافقند اما روشن نیست که واشینگتن حاضر است ایفای چنین نقشی از جانب مسکو را بپذیرد یا نه.