یک مقام ارشد امنیتی در اتحادیه اروپا، از سرعت گرفتن فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی در «کوه تیشه» در نزدیکی نطنز خبر داد و گفت که نهادهای اطلاعاتی غربی بابت تلاشهای جمهوری اسلامی با هدف بازسازی سانتریفیوژها، ایجاد یک سایت جدید غنیسازی اعلامنشده و توسعه موشکها نگراناند.
وبسایت اویلپرایس، مستقر در لندن، که بر تحولات حوزه نفت و انرژی متمرکز است، دوشنبه ۲۶ آبان، نوشت که اتحادیه اروپا انتظار دارد همزمان با افزایش ۲۰۰ درصدی بودجه دفاعی جمهوری اسلامی، سرعت گرفتن توسعه موشکهای دوربُرد و افزایش فعالیتها در سایت کوه تیشه که به نظر میرسد کانون فعالیتهای گسترده و تازه هستهای است، تنشها در منطقه تشدید شود.
در این گزارش، به نقل از «یک منبع ارشد انرژی که با وزارت نفت ایران همکاری نزدیک دارد» آمده است: «فشار سپاه پاسداران بر رهبر جمهوری اسلامی، برای سرعت دادن به بازسازی بخشهای کلیدی برنامه هستهای که در ماه ژوئن آسیب دید، افزایش یافته است. فشار مشابهی نیز برای خروج رسمی ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) وارد میشود.»
این منبع به این رسانه گفته است که هرچند مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی تاکید میکند که تهران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای موسوم به اِنپیتی خارج نخواهد شد، اما آنچه اهمیت دارد «فکر و تصمیم رهبر جمهوری اسلامی» است.
منبع امنیتی اتحادیه اروپا نیز به اویلپرایس گفته است که واشینگتن حتی در دوره باراک اوباما، رییسجمهوری پیشین این کشور، نیز روشن کرده بود که خواهان برداشته شدن اختیارات گسترده سپاه پاسداران و ادغام آن در ارتش جمهوری اسلامی است، اما این امر «نقش سپاه در حفاظت از میراث انقلابی و نظم اسلامی» را زیر سوال میبرد.
این منبع امنیتی اتحادیه اروپا تاکید کرده است: «سپاه معتقد است بهترین راه در وضعیت کنونی برای جمهوری اسلامی خروج از انپیتی یا دستکم، تهدید بسیار جدی به این کار است.»
به گفته او، گمانهزنیها در اروپا حاکی از «عزم راسخ علی خامنهای به افزایش توان موشکی ایران و رساندن آن به سطح کُرهشمالی است؛ یعنی توسعه موشکهای بالستیک قارهپیما با توان حمل کلاهکهای چندگانه.»
راهبرد تازه تهران: خشم، انتقام و بازسازی موشکی به جای احیای هستهای
همزمان با انتشار این گزارش، اورشلیمپُست در تحلیلی تازه، نوشت که هرچند تهدید هستهای جمهوری اسلامی در جایگاه دوم قرار دارد اما «انباشت مجدد موشکهای بالستیک» نشان میدهد که «خامنهای میخواهد توان خود برای تهدید اسرائیل را همچنان حفظ کند.»
در بخش دیگری از این تحلیل پیشبینی شده که رهبر جمهوری اسلامی همچنان در حال پیگیری طرح موشکی است؛ این بار «منهای بخش هستهای» زیرا زیرساختهای هستهای را در حملات اسرائیل و آمریکا طی جنگ ۱۲روزه بهشکلی از دست داد که فعلا امکان احیای آن به بودجهای هنگفت نیاز دارد، اما احیای ظرفیتهای موشکی هدفی ممکن و بهمراتب آسانتر از احیای ظرفیت هستهای است.
نویسنده این تحلیل این پرسش را طرح کرده است که چرا رهبر جمهوری اسلامی چنین مسیری را انتخاب کرده است؟
او در ادامه به خشم خامنهای از اسرائیل بابت کشتن بسیاری از فرماندهان نظامی و مشاوران ارشد او اشاره شده و در ادامه آمده است: «شاید او آنچنان در نیاز به انتقام غرق شده که توانایی تفکر روشن و منطقی را از دست داده است.»
بهنوشته اورشلیمپست، «هرچند اسرائیل گفته بود که به دنبال هدف قرار دادن شخص علی خامنهای نیست، اما ممکن است خامنهای احساس کرده باشد که همواره در تیررس اسرائیل قرار دارد.»
نویسنده مقاله، در پایان «یک حمله غافلگیرانه از سوی جمهوری اسلامی به اسرائیل طی سالهای آینده» را ممکن دانسته و افزوده است: «هزینه نهایی چنین حملهای برای تهران بسیار بیشتر از هزینهای خواهد بود که در خرداد گذشته پرداخت.»
درست یک روز پیش از سفر بن سلمان به ایالات متحده، نامهای از سوی مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی به عربستان ارسال شد. خبرگزاری دولتی این کشور از رسیدن نامه به دست بنسلمان خبر داد اما جزئیاتی از محتوای نامه فاش نکرد.
ولیعهد سعودی پس از سالها انزوای ناشی از قتل جمال خاشقجی، در جایگاه رهبر بالفعل عربستان، با نقشی تثبیتشده در این کشور به واشینگتن بازگشته است.
در نگاه ناظران، بنسلمان یکی از چهرههای اصلی در خاورمیانه است؛ بازیگری در منطقه که توانست روابط خود با آمریکا را ترمیم کند و حالا در پی ایفای نقشی فراتر از گذشته است.
گریگوری گاوس، کارشناس روابط خلیج فارس، در گفتوگو با نیویورکتایمز این نقطه عطف را چنین توصیف میکند: «پنج سال پیش کسی در واشینگتن حاضر نبود با او گفتوگو کند، اما حالا بهعنوان شخصیتی جهانی بازمیگردد.»
این بازگشت، برای بنسلمان فرصتی است تا نشان دهد عربستان میتواند در میان بحرانهای متراکم منطقه، شریک غیرقابلجایگزین واشینگتن باشد.
میانجیگری؛ سناریویی که از گمانهزنی فراتر رفته است
در ماههای گذشته رابطه میان تهران و ریاض از مسیر پر از تنش ۹ سال قبل فاصله گرفته و در مسیری آرامتر پیش رفته است.
بازگشایی سفارتهای دو کشور، از سرگیری پرواز مستقیم میان مشهد و دمام، پیشنهاد تهران برای همکاری هستهای منطقهای و تشکیل کنسرسیومی متشکل از جمهوری اسلامی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دیدار علی لاریجانی، نماینده رهبر جمهوری اسلامی با وزیر دفاع عربستان دو هفته پیش از فعال شدن مکانیسم ماشه، و در تازهترین مورد، نامه مسعود پزشکیان به ولیعهد عربستان سعودی، از چرخشی در روابط میان دو کشور حکایت دارد.
سیانان اواخر زمستان ۱۴۰۳ از آمادگی عربستان برای میانجیگری میان تهران و واشینگتن و تسهیل مذاکرات هستهای میان دو کشور خبر داد.
هرچند سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، یک روز بعد از انتشار این گزارش، ادعای سیانان را «گمانهزنی رسانهای» خواند، اما حکومت آن را بهطور رسمی رد نکرد.
چند ماه بعد، در بهار ۱۴۰۴، ملک سلمان، پادشاه عربستان سعودی بهواسطه پسر دیگرش که وزارت دفاع را در اختیار دارد، در پیامی به علی خامنهای توصیه کرد پیشنهاد دونالد ترامپ برای مذاکره درباره توافق هستهای را جدی بگیرد.
هرچند بسیاری از اختلافها میان تهران و ریاض، از جمله حمایت جمهوری اسلامی از حوثیها در یمن یا دخالتهایش در عراق و لبنان به قوت خود باقی است و نمیتوان این دو کشور را متحد استراتژیک قلمداد کرد، اما عربستان برای بر عهده گرفتن نقش تازه به عنوان میانجی دلایل کافی دارد.
اول اینکه از گریز هستهای جمهوری اسلامی نگران است و میترسد که پس از حملات گسترده اخیر در جنگ ۱۲روزه جمهوری اسلامی بیاینکه چیز بیشتری برای از دست دادن داشته باشد، به سوی سلاح هستهای حرکت کند.
دیگر اینکه، بنسلمان میخواهد هر روز بیش از روز قبل خود را به عنوان یک نیروی قابل اعتماد و اتکا در منطقه تثبیت کند و عربستان را در جایگاهی قرار دهد که تاکنون در اختیار عمان بود. نشانههای این میل را میتوان در تلاش برای تسهیل گفتوگوها میان رهبر موقت سوریه، احمد الشرع با ترامپ، ایفای نقش حیاتی در مذاکرات آتشبس غزه و حالا در تسهیل احتمالی گفتوگوها میان ایالات متحده با جمهوری اسلامی مشاهده کرد.
افزون بر اینها، همراهی عربستان با ترامپ در تحقق رویای دیرینهاش، یعنی «برقراری صلح پایدار در خاورمیانه» یک اهرم استراتژیک نیرومند در اختیار ریاض قرار میدهد. این اهرم، در کنار شبکه گسترده پروژههای تجاری ترامپ و خانوادهاش در عربستان، اشتراک منافع عمیق و پایدار میان ریاض و واشینگتن -دستکم در سه سال پیشرو- ایجاد میکند.
برای عربستان، کاهش تنش میان ایران و آمریکا نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی امنیتی است. هر جنگ یا تقابل مستقیم، قیمت انرژی، امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و پروژههای کلیدی این کشور در جهت توسعه و کاهش اتکا به اقتصاد تکمحصولی را تهدید میکند.
بنسلمان میداند که در صورت ایفای نقش میانجی موفق، ریاض به بازیگری تبدیل خواهد شد که نه فقط در جهان عرب، بلکه در سطح جهانی بهعنوان قدرتی تنظیمگر شناخته میشود.
مجموعه این تحولات، از نامه مسعود پزشکیان تا بسته توافقهای کلان اقتصادی و جاهطلبیهای دیپلماتیک عربستان، نشان میدهد که ریاض بیش از هر زمان دیگر خود را در جایگاهی میبیند که میتواند بر یکی از پیچیدهترین مناقشههای منطقه در ۴۵ سال گذشته اثر بگذارد.
سیمپسون ۲۶ آبان در بیانیهای گفت جمهوری اسلامی «بزرگترین حامی دولتی تروریسم در جهان» است و سختتر شدن تحریمها علیه کشورها و شرکتهایی که در تجارت غیرقانونی نفت ایران نقش دارند، میتواند زنجیره تامین مالی جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی آن را مختل کند.
او تاکید کرد که سالها از تحریمهای شدید علیه بخش انرژی ایران حمایت کرده و دولت ترامپ را بهدلیل بازگرداندن فشار اقتصادی بر تهران شایسته تقدیر میداند.
سیمپسون گفت این طرح مکمل سیاستهای دولت ترامپ است و اجرای آن به امنیت ملی آمریکا و متحدانش در خاورمیانه کمک میکند.
این طرح با عنوان «قانون تشدید تحریمهای ایران» به ابتکار مایک لاولر، نماینده جمهوریخواه نیویورک، و شیلا شر فیلس-مکورمیک، نماینده دموکرات فلوریدا، در مجلس نمایندگان ارائه شده است.
در متن طرح آمده است که تحریمهای ثانویه تازهای علیه نهادهای خارجی فعال در پردازش، فروش یا صادرات نفت غیرقانونی ایران اعمال میشود؛ نهادهایی از جمله بانکها، موسسات مالی، شرکتهای بیمه، دفاتر ثبت کشتیها و شرکتهای درگیر در ساخت یا مدیریت خطوط لوله و تاسیسات گاز مایع.
طرح همچنین وزارت امور خارجه آمریکا را موظف به ایجاد یک گروه کاری بینسازمانی برای هماهنگی تحریمها میکند و از این وزارتخانه میخواهد یک گروه تماس چندجانبه با کشورهای همنظر برای تقویت اجرای تحریمها علیه تهران تشکیل دهد.
در بخش دیگری از طرح آمده است که سیاست رسمی ایالات متحده، اجرای کامل تحریمها علیه تمام افراد و نهادهایی است که در زنجیره لجستیکی مرتبط با بخش انرژی جمهوری اسلامی فعالیت دارند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده یکشنبه گفت که جمهوریخواهان در حال تدوین طرحی هستند که بر اساس آن کشورهایی که با روسیه تجارت میکنند، تحریم خواهند شد.
او افزود: «ممکن است ایران نیز به فهرست این کشورها افزوده شود.»
در تازهترین دور تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا ۳۲ فرد و نهاد مستقر در ایران، امارات متحده عربی، ترکیه، چین، هنگکنگ، هند، آلمان و اوکراین را به دلیل فعالیت در شبکههای تدارکاتی مرتبط با تولید موشکهای بالستیک و پهپادهای جمهوری اسلامی تحریم کرد.
تامی پیگوت، معاون سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا ۲۱ آبان تحریمهای جدید این کشور علیه شبکههای تامین موشک و پهپاد جمهوری اسلامی را در راستای حمایت از تحریمهای سازمان ملل علیه حکومت ایران دانست.
پیگوت گفت این اقدام در واکنش به میزان چشمگیر پایبند نبودن تهران به تعهدات هستهای خود انجام شده است.
