با گذشت بیش از دو هفته از پایان نخستین دور درگیری گسترده مستقیم میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، تهران همچنان در وضعیت آمادهباش بهسر میبرد و بنابر گزارش روزنامه هاآرتص، بیم آن میرود که اسرائیل بهدنبال ازسرگیری جنگ باشد.
جنگی که اگرچه از سوی دولت بنیامین نتانیاهو بهعنوان یک «پیروزی کامل» معرفی شد، اما بهگفته کارشناسان، تاثیر آن بر برنامه هستهای حکومت ایران هنوز محل تردید است.
در روزهای گذشته، نخستوزیر اسرائیل در گفتوگو با رسانههای آمریکایی، تلویحا از احتمال حملات مجدد سخن گفته است. با این حال، ارزیابیها درباره میزان واقعی خسارت وارده به زیرساختهای هستهای ایران متفاوت است.
برخی تحلیلگران اطلاعاتی هشدار دادهاند که اگر رهبر جمهوری اسلامی تصمیم بگیرد، بازگشت ایران به مسیر برنامه هستهای امکانپذیر خواهد بود؛ خصوصا اگر خامنهای فتوای پیشین خود در ممنوعیت ساخت سلاح هستهای را کنار بگذارد.
بر اساس ارزیابیهای نهادهای اطلاعاتی اسرائیل، دو عامل اصلی نگرانی تلآویو در شرایط کنونی عبارتاند از: احتمال تلاش حکومت ایران برای بازیابی ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی که گمان میرود از حملات جان سالم بهدر برده باشد، و همچنین احیای سایر بخشهای برنامه موشکی و هستهای این کشور.
به گزارش هاآرتص، حمله تازه به ایران میتواند به دلایل داخلی نیز برای دولت نتانیاهو سودمند باشد؛ از جمله برای کاهش فشار احزاب افراطی مذهبی در اسرائیل جهت تصویب قانون معافیت طلاب از خدمت سربازی، که در هفتههای گذشته به چالشی جدی برای ائتلاف حاکم تبدیل شده است.
مقامات دفاعی اسرائیل میگویند حملات اخیر نهتنها بهدلیل ترور مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی بلکه بهواسطه نمایش ضعف آشکار پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران، حاکمیت تهران را تضعیف کرده است. در جریان این حملات، جنگندههای اسرائیلی در روز روشن وارد آسمان تهران شدند و بمبهایی در پایتخت فرود آوردند، در حالیکه سامانههای دفاعی ایران واکنش مؤثری نشان ندادند.
اگرچه تاکنون تغییری در مواضع رسمی حکومت ایران مشاهده نشده، اما برخی محافل اطلاعاتی معتقدند که پیامدهای حملات و همچنین ترور گردانندگان برنامه هستهای، ممکن است محاسبات رهبر جمهوری اسلامی را تغییر دهد و تهران را بهسمت برنامه تسلیحات هستهای سوق دهد؛ اقدامی که از نگاه تحلیلگران میتواند بیش از هر زمان دیگری برای بقا حیاتی تلقی شود.
هزینه ۶ میلیارد دلاری جنگ و تشدید بحران بودجه در اسرائیل
در حالیکه هنوز فضای سیاسی اسرائیل تحت تاثیر تبعات جنگ با حکومت ایران است، بحران جدیدی در حوزه بودجه دفاعی اسرائیل آغاز شده است. بهنوشته هاآرتص، دور نخست جنگ ایران برای دولت اسرائیل ۲۰ میلیارد شِکِل (حدود ۶ میلیارد دلار) هزینه در بر داشته و عملیات اخیر در غزه نیز با عنوان رسمی «ارابههای گیدئون» بالغ بر ۳۵ میلیارد شِکِل دیگر به بودجه نظامی تحمیل کرده است.
در ابتدای سال، وزارتخانههای دارایی و دفاع اسرائیل برآورد کرده بودند که جنگ در غزه و لبنان بهزودی فروکش خواهد کرد و احتمال درگیری گسترده با حکومت ایران اندک است. همچنین تصور میشد خدمت وظیفه باردیگر از دو سال و هشت ماه به سه سال افزایش یابد.
اما با گسترش عملیات نظامی و عدم تصویب قانون تمدید سربازی، ارتش مجبور شد از سربازان وظیفه در قالب نیروهای ذخیره استفاده کند؛ اقدامی پرهزینه که موجب نارضایتی وزارت دفاع شده است.
بر اساس این گزارش، سامانه دفاع موشکی پیکان اکنون بهطور اقتصادی و محدود مدیریت میشود و طرحهای خرید پهپاد، موشکهای هوا به هوا، تانک و خودروهای زرهی نیز یا متوقف شده یا با تاخیر مواجهاند. در همین حال، دهها تانک بهدلیل نیاز به تعویض موتور از رده خارج شدهاند و تامین مجدد مهمات و سوخت نیز در اولویت ارتش قرار دارد.
بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل، که همزمان بهعنوان «وزیر وابسته به وزارت دفاع» دفتر دومی در طبقه پانزدهم این وزارتخانه دارد، هنوز به توافقی با وزیر دفاع اسرائیل کاتز، که یک طبقه پایینتر مستقر است، نرسیده است. منابع نظامی میگویند وزارت دارایی مانع از تصویب هزینههایی شده که ارتش آنها را «حیاتی» میداند.
در این میان، استدلال تازهای در دولت اسرائیل در حال شکلگیری است: با توجه به موفقیتهای نظامی اخیر علیه حکومت ایران و حزبالله، تهدیدات کاهش یافته و نیازی به افزایش انبارهای نظامی نیست. با این حال، بهنوشته هاآرتص، این دیدگاه با موضع وزیر دارایی که خواستار «پیروزی کامل» در همه جبههها و اشغال دائمی غزه است، در تضاد قرار دارد.
در حالیکه انتظار میرود نشست جدیدی میان نخستوزیر، وزارت دفاع و وزارت دارایی بهزودی برگزار شود، منابع ارتش اسرائیل هشدار دادهاند که هرگونه تاخیر در تامین منابع، میتواند آمادگی نظامی این کشور را در صورت آغاز احتمالی دور دوم جنگ با جمهوری اسلامی تحتتأثیر قرار دهد.
مجله نیشن که منتقد سیاستهای آمریکا و اسرائیل است، در یادداشتی به قلم هیلل شنکر، نوشت: «تجربه مستقیم اصابت موشک ایرانی به محلهاش او را بیش از پیش به این باور رسانده که جنگ، راهحل بحران نیست و تنها دیپلماسی و تعهد واقعی به صلح میتواند آینده امنی برای دو ملت فراهم کند.»
شنکر روایت کرد که همزمان با حضورش در یک کنفرانس صلح اسرائیلی-فلسطینی در پاریس، جنگ ۱۲ روزه آغاز شد و تنها یک بلوک آنسوتر از خانهاش در تلآویو موشکی فرود آمد که خانهاش را غیرقابل سکونت کرد. او تأکید کرد این ویرانی، در مقایسه با فاجعه انسانی در غزه، بسیار کوچک است اما میتواند تلنگری باشد تا اسرائیلیها رنج دیگران را هم ببینند؛ موضوعی که به گفته او رسانههای اسرائیلی اغلب از آن چشمپوشی میکنند.
به باور نویسنده، نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، حمله به ایران را فرصتی دید تا هم ضعف نظامی حکومت ایران پس از سقوط متحدانش (حماس، حزبالله و رژیم اسد) را به رخ بکشد و هم افکار عمومی را از جنگ غزه منحرف کند. او نوشت بسیاری از مردم اسرائیل تهدید حکومت ایران را جدی گرفتهاند چون رهبران جمهوری اسلامی بارها از نابودی اسرائیل سخن گفتهاند، درحالیکه تاریخ نشان میدهد ایران حداقل در ۲۵۰ سال گذشته آغازگر حمله به هیچ کشوری نبوده است.
شنکر با استناد به ارزیابیهای اطلاعاتی و کارشناسانی مانند پروفسور آونر کوهن تاکید کرد گرچه حکومت ایران هنوز تصمیم قطعی برای ساخت بمب نگرفته، اما اگر احساس خطر کند، ممکن است ظرف چند هفته به نقطه گریز برسد. او هشدار داد ادامه تهدید و تشدید تنش میتواند ایران را به سمت الگوی کرهشمالی سوق دهد و مسابقه تسلیحات هستهای را در منطقه کلید بزند.
این روزنامهنگار ادعا کرد برجام در دولت اوباما کارآمد بود و خروج ترامپ از آن با توصیه نتانیاهو، اشتباهی تاریخی بود. او احیای توافق و گنجاندن مکانیسمهای نظارت شفاف و تعهد دوجانبه به عدم تهدید را تنها راه جلوگیری از گسترش بحران دانست.
هیلل شنکر همچنین به ابتکار تازهای اشاره کرد که او به همراه تعدادی از ایرانیان، پیش از جنگ برای ایجاد انجمن گفتوگوی ایران-اسرائیل آغاز کرده بودند. به گفته او، این گروه پس از شروع جنگ بیانیهای صادر کرد که تا امروز بیش از ۲۴۰۰ چهره علمی و مدنی اسرائیلی و ایرانی امضا کردهاند.
نویسنده تاکید کرد تا زمانی که در اسرائیل، فلسطین و شاید ایران تغییرات جدی در ساختار قدرت و نگاه به صلح رخ ندهد، چشمانداز پایانی برای این «دور باطل خشونت» وجود نخواهد داشت.
بهگزارش سیانان، سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) اعلام کرده است که بین ۲۴ ژوئن تا ۹ ژوئیه (۳ تیر تا ۱۸ تیر)، دستکم ۵۰۸ هزار و ۴۲۶ افغانستانی از طریق مرزهای ایران و افغانستان خارج شدهاند. این سازمان هشدار داده است که تنها در دو روز سهشنبه و چهارشنبه گذشته، نزدیک به ۶۵ هزار نفر از ایران به افغانستان بازگشتهاند و این روند پس از تعیین مهلت ایران برای خروج اتباع فاقد مدارک شتاب گرفته است.
مقامهای جمهوری اسلامی پیشتر در ماه مارس (اسفند-فروردین) از آغاز طرحی برای اخراج مهاجران غیرقانونی افغانستانی خبر داده بودند. اما شتاب ناگهانی در اجرای این طرح پس از جنگ ۱۲روزه میان حکومت ایران و اسرائیل رخ داده است؛ جنگی که با حملات هوایی اسرائیل به مواضع سپاه و تاسیسات هستهای آغاز شد و در پی آن، جمهوری اسلامی نیز به خاک اسرائیل حمله موشکی کرد.
در هفتههای اخیر، برخی رسانههای دولتی ایران بدون ارائه مدرک، افغانستانیها را به همکاری اطلاعاتی با اسرائیل متهم کردهاند. با این حال، شواهد معتبری برای تایید این ادعاها ارائه نشده است. ناظران میگویند این روایتسازی ممکن است تلاشی از سوی جمهوری اسلامی برای انحراف افکار عمومی از بحرانهای داخلی و سرکوب یک جامعه مهاجر آسیبپذیر باشد.
افزایش بازگشتهای اجباری و شرایط وخیم در مرز
بهگفته میهیونگ پارک، رییس دفتر سازمان بینالمللی مهاجرت در ایران، نیمی از کل بازگشتها در سال جاری تنها از اول ژوئن (۱۰ تیر) رخ دادهاند. او در گفتوگو با شبکه سیانان گفته است: «هزاران نفر زیر آفتاب بیامان ایستادهاند، گرمای هرات را همه میشناسند. وضعیت واقعا وخیم است.»
او افزود تنها در یک هفته از ماه ژوئیه، ۲۵۰ هزار افغانستانی از ایران بازگردانده شدهاند و در میان آنها حدود ۴۰۰ کودک بدون همراه یا جداشده از خانواده حضور داشتهاند.
تصاویر منتشرشده از گذرگاه اسلامقلعه، یکی از شلوغترین مرزهای افغانستان با ایران، دهها هزار مهاجر را نشان میدهد که در شرایط سخت، زیر گرمای ۴۰ درجه در انتظار عبور یا بررسی مدارک هستند. بسیاری از آنها سالها در ایران زندگی کرده و در مشاغل سخت و کمدرآمد مشغول به کار بودهاند.
شهادتها از برخورد خشونتآمیز و اخاذی در بازداشتگاهها
برخی از افرادی که بازگشتهاند روایتهایی از برخورد نیروهای انتظامی و تجربه بازداشت خود منتشر کردهاند. بشیر، جوان افغانستانی که در اسلامقلعه مصاحبه میکرد، گفت در تهران بازداشت شده و پس از پرداخت ۱۲ میلیون تومان بهعنوان اخاذی، به بازداشتگاهی در جنوب این شهر منتقل شده است. او مدعی شد در این بازداشتگاه نه غذایی به بازداشتشدگان داده میشد و نه آب آشامیدنی، و آنها بارها مورد ضرب و شتم و توهین قرار میگرفتند.
پریسا، دختر ۱۱ سالهای که با پدر و مادرش به مرز رسیده بود، گفت: «دیگر اجازه رفتن به مدرسه نداشتم. گفتند باید برای خروج اقدام کنیم. با اینکه سند سرشماری قانونی داشتیم، مجبورمان کردند فورا ایران را ترک کنیم.»
ادامه بازداشتها، پخش اعترافات تلویزیونی و واکنش بینالمللی
رسانههای دولتی ایران اخیرا ویدیوهایی از «اعترافات تلویزیونی» پخش کردهاند که در آن یک فرد افغانستانی اعتراف میکند به درخواست فردی مقیم آلمان، اطلاعاتی درباره مکانهایی خاص در اختیار او قرار داده و در ازای آن ۲ هزار دلار دریافت کرده است. در این گزارش هویت فرد یا مدرکی برای اثبات ادعاها ارائه نشده است.
در ویدیوی دیگری، نیروهای پلیس در حال بازداشت گروهی از مهاجران که بهگفته گزارشگر افغانستانی هستند، دیده میشوند. آنها بدون ارائه توضیحی به مقصدی نامعلوم منتقل میشوند.
این اقدامات با انتقادهای بینالمللی روبهرو شده است. ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور افغانستان، در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «صدها افغانستانی و اعضای اقلیتهای قومی و مذهبی به اتهام جاسوسی بازداشت شدهاند. همچنین رسانهها با استفاده از زبان غیرانسانی، آنان را خائن خطاب کرده و باعث تحریک به تبعیض و خشونت شدهاند.»
با این حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت جمهوری اسلامی ایران، در گفتوگو با رویترز مدعی شد: «ما همیشه تلاش کردهایم میزبان خوبی باشیم، اما امنیت ملی اولویت دارد و طبیعتا اتباع غیرقانونی باید بازگردند.»
شان پارنل، سخنگوی وزارت دفاع آمریکا جمعه ۲۰ تیر با صدور بیانیهای در پاسخ به پرسش ایراناینترنشنال تایید کرد که در تاریخ دوم تیر، یک فروند موشک بالیستیک ایرانی به پایگاه هوایی «العدید» در قطر برخورد کرده است.
پارِنل با تاکید بر این که «سایر موشکها از سوی سامانههای پدافندی آمریکا و قطر رهگیری شدند»، افزود: «این برخورد آسیب اندکی به تجهیزات و سازههای پایگاه وارد کرد و هیچ مجروحی گزارش نشده است.»
به گفته او، پایگاه هوایی العديد همچنان بهطور کامل عملیاتی است و همراه با شرکای قطری به ماموریت خود در تامین امنیت و ثبات منطقه ادامه میدهد.
ایراناینترنشنال روز ۱۹ تیر در گزارشی اختصاصی اعلام کرد یکی از پیشرفتهترین مراکز ارتباطی پایگاه هوایی العديد در قطر آسیب دیده است.
تصاویر ماهوارهای منابع باز از این پایگاه، که شامل باند پرواز، جاده و دهها سازه است، نقطهای متمایز در مرکز تاسیسات را نشان میدهد؛ یک گنبد ژئودزیک سفیدرنگ.
تصویری که شرکت تحلیل دادههای فضایی Satellogic در سوم تیر ثبت کرده، نشان میدهد این ناحیه به لکهای تیره و سوخته تبدیل شده است.
در دیگر بخشهای پایگاه نشانهای از آسیب دیده نمیشود.
بهگفته کارشناسان، سازه آسیبدیده در پایگاه العدید بهاحتمال زیاد یک «رادوم» است؛ پوششی ضدآب که از یک ترمینال ارتباطی مدرن به شکل دیش ماهواره محافظت میکند.
نیروی هوایی آمریکا در سال ۲۰۱۶ برای نخستینبار از نصب این سامانه در پایگاه العدید خبر داده بود. این ترمینال که ۱۵ میلیون دلار هزینه داشته، امکان برقراری ارتباط امن صوتی، تصویری و دادهای بین نیروهای سنتکام و فرماندهان نظامی در دیگر نقاط جهان را فراهم میکند.
این نخستین شواهد عینی از خسارت فیزیکی به پایگاه «العدید» است؛ بزرگترین پایگاه نظامی ایالات متحده در خاورمیانه که مقر پیشتاز فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) نیز هست.
فرزین ندیمی، تحلیلگر دفاعی و امنیتی در مؤسسه واشینگتن، در گفتوگو با ایراناینترنشنال گفته که مسئولیت حفاظت از پایگاه هوایی العديد بر عهده دو سامانه پاتریوت ارتش آمریکا و چند واحد دفاعی قطری بوده و از زمان شناسایی موشکهای ایرانی، تنها حدود دو دقیقه برای واکنش فرصت داشتند.
او با اشاره به ابعاد انفجار احتمالی و نبود خسارات بیشتر در محل و دقت هدفگیری انجام شده احتمال داد که یک پهپاد ایرانی نیز در این حمله نقش داشته که جزئیات آن تاکنون اعلام نشد است.
سنتکام روز وقوع حمله اعلام کرد: «نیروهای آمریکایی با همکاری شرکای قطری خود، حمله موشکی بالستیک ایران به پایگاه العدید در نزدیکی دوحه را با موفقیت دفع کردند.»
ترامپ در آن زمان در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال، واکنش ایران را «بسیار ضعیف» توصیف کرد و نوشت: «۱۳ موشک ساقط شدند و یکی هم بهدلیل حرکت در مسیری غیرتهدیدآمیز رها شد. خوشحالم که گزارش میدهم هیچ آمریکایی آسیب ندید و تقریبا هیچ خسارتی هم وارد نشد.»
لاریجانی که در مراسمی به مناسبت مرگ محمدسعید ایزدی، فرمانده شاخه فلسطین نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی سخنرانی میکرد، اظهارات دونالد ترامپ رییس جمهوری آمریکا را مشابه نظرات مغولها، هیتلر و ناپلئون دانست و گفت: «یک فکر ارتجاعی [صلح از طریق قدرت] دوباره خود را در صحنه بین الملل نشان می دهد. … بعد از جنگ جهانی دوم نظامهایی ایجاد شد که این فکر از بین برود.»
مشاور رهبر جمهوریاسلامی پرسید: «این سازمان ملل و شورای امنیت را برای چه گذاشتند؟»
در این مراسم، لاریجانی به دکترین ترامپ طعنه زد. ایده «صلح از طریق قدرت»، اولینبار از سوی دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۶ مطرح شد. ایدهای که او در دور اول ریاست جمهوری خود آن را آغاز کرد و پس از پیروزی دوباره در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۴، بار دیگر آن را از سر گرفت.
۱۷ تیرماه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که برای اولینبار پس از جنگ ۱۲ روزه، به آمریکا سفر کرده بود، پس از دیدار با دونالد ترامپ، تاکید کرد: «من و ترامپ هر دو به دیدگاه صلح از طریق قدرت باور داریم.»
از سوی دیگر، در دوران ریاست جمهوری ترامپ، او که به شعار «اول آمریکا» اعتقاد دارد، در روابط دیپلماتیک با جمهوری اسلامی، مانند سایر روسای جمهور آمریکا، مذاکرات را با اروپاییها پیش نمیبرد. او در دور اول ریاست جمهوری خود، بر خلاف اروپا، در سال ۱۳۹۷، به طور یکجانبه از برجام خارج شد و پس از آن هم دستور هدف قرار دادن قاسم سلیمانی را صادر کرد.
در سال ۱۳۹۹، همزمان با دنیاگیری کرونا و عدم پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری، برنامه ترامپ درباره جمهوری اسلامی متوقف شد. اما او در بازگشت به کاخ سفید، دوباره همان سیاست را در پیش گرفت و در اسفند ۱۴۰۳، در نامهای به خامنهای برای او ضربالاجی دو ماهه تعین کرد. درحالیکه جمهوری اسلامی امیدوار بود در مذاکرات با آمریکا بتواند حداقل امتیازهایی را دریافت کند، ضربالاجل به پایان رسید و اسرائیل به ایران حمله کرد.
لاریجانی در ادامه مدعی شد جمهوری اسلامیی «با رهبری علی خامنهای» توانسته «بر دهن ترامپ بکوبد.»
او اظهار امیدواری کرد خاورمیانه جدید، بنابر خواست «ملتها» شکل بگیرد.
علی لاریجانی ترامپ را «شومن» خواند که با «سروصدا» بهدنبال اهداف خود است و اضافه کرد:«همه باید بدانیم و کشورهای منطقه باید فکر کنند که با «سر و صدا و قلدری» می خواهند کشورهای ضعیف را تسلیم کنند. اقتصاد و سیاست آنان «تحت نفوذ اسرائیل» می رود. یک «جریان پوچی» با سروصدا می خواهد کشورها را تصاحب کند.»
این سخنان در حالی بیان میشود که رییسجمهوری آمریکا هشتم تیر اعلام کرد برخی از کشورهای منطقه خاورمیانه تمایل خود را برای پیوستن به پیمان ابراهیم و عادیسازی روابط با اسرائیل ابراز کردهاند. در همین حال، اخباری از احتمال پیوستن سوریه و لبنان -دو پایگاه قدیمی جمهوریاسلامی در «محور مقاومت» که اکنون با سقوط بشار اسد و خلعسلاح حزبالله لبنان آنان را از دست داده است- به ایین پیمان منتشر شده است.
گروههای نیابتی جمهوری اسلامی با عنوان «محور مقاومت» از حزبالله لبنان و عراق تا جهاد اسلامی و حماس در غزه، یکی پس از دیگری در منطقه از بین رفته یا به شدت تضعیف شدند. برنامه هستهای و توان موشکی جمهوری اسلامی نیز در جریان جنگ ۱۲ روزه، به شدت تضعیف شده است. اگرچه جمهوریاسلامی، برای ادامه مذاکرات با آمریکا و غرب اظهار تمایل میکند، اما عملا ابزارهای خود برای چانهزنی در مذاکرات را از دست داده است.
اگرچه هنوز از پشت پرده مذاکرات اطلاعات دقیقی منتشر نشده، اما در چنین شرایطی، به نظر میرسد سخنرانی لاریجانی صحنه را به روشنی ترسیم میکند، خواسته آمریکا «تسلیم» یا «جنگ» است.
