مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پنجم خرداد گفت که مذاکرات برای دستیابی به توافق با جمهوری اسلامی ممکن است «چند روز» طول بکشد. این اظهارات در حالی که آمریکا شامگاه سه‌شنبه «حملاتی دفاعی» در جنوب ایران انجام داد، امیدها را به پایان فوری جنگ کاهش داده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، پیش‌تر گفته بود در بسیاری از موضوع‌های مطرح‌شده در یادداشت تفاهم احتمالی ۱۴ ماده‌ای، جمع‌بندی‌هایی حاصل شده، اما این به معنای دستیابی قریب‌الوقوع به توافق برای پایان جنگ نیست.
مذاکرات در چه مرحله‌ای است؟
خبرگزاری رویترز سه‌شنبه پنجم خرداد نوشت که پس از آتش‌بس ۱۹ فروردین، تهران و واشینگتن همچنان بر سر موضوع‌های دشواری از جمله برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی، جنگ اسرائیل و حزب‌الله در لبنان و همچنین درخواست تهران برای لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، اختلاف دارند.
با این حال، دو طرف پس از هفته‌ها مذاکره عمدتا غیرمستقیم می‌گویند درباره یک یادداشت تفاهم که جنگ را متوقف می‌کند و به مذاکره‌کنندگان ۶۰ روز فرصت می‌دهد تا به توافق نهایی برسند، پیشرفت‌هایی حاصل شده است.
بقایی گفت چارچوب فعلی بر پایان جنگ و پایان محاصره دریایی آمریکا متمرکز است. در مقابل، تهران اقدام‌هایی برای تضمین امنیت عبور و مرور در تنگه هرمز انجام خواهد داد.
حسین نوش‌آبادی، دیپلمات ارشد جمهوری اسلامی، نیز به خبرگزاری ایسنا گفت چارچوب احتمالی توافق شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران، پایان محاصره دریایی آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از نزدیکی ایران و آزادی فروش نفت ایران است.
او گفت پیش‌نویس اولیه ایران هیچ تعهدی درباره برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی در بر ندارد.
در مقابل، یک مقام ارشد دولت دونالد ترامپ که نامش فاش نشده، گفت جمهوری اسلامی «در اصل» با بازگشایی تنگه هرمز در ازای پایان محاصره دریایی آمریکا و همچنین کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم با غنای بالا موافقت کرده است.
منابع ایرانی نیز به رویترز گفتند توافق در چارچوب فعلی فقط بر پایان جنگ، ایجاد یک چارچوب ۳۰ روزه برای عبور و مرور از تنگه هرمز و کشتیرانی و احتمالا برخی تسهیلات مالی متمرکز است.
به گفته این منابع، پس از آن مذاکرات درباره مسائل دشوارتر، از جمله سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا، جزییات مربوط به تنگه هرمز و نحوه اجرای مرحله‌ای تعهدات، از جمله رفع تحریم‌ها و ترتیبات امنیتی، آغاز خواهد شد.
توافق چگونه می‌تواند پیش برود؟
رویترز نوشت اگر شورای عالی امنیت ملی «یادداشت تفاهم» را تایید کند، متن به منظور تصویب نهایی برای مجتبی خامنه‌ای، رهبر زیرزمینی جمهوری اسلامی، ارسال خواهد شد.
یک مقام ارشد آمریکایی گفت واشینگتن معتقد است خامنه‌ای چارچوب کلی توافق را تایید کرده است.
بقایی و نوش‌آبادی گفتند اگر مرحله نخست توافق پیش برود، موضوع هسته‌ای در بازه ۶۰ روزه بعدی بررسی و مذاکره خواهد شد.
آخرین توافق هسته‌ای میان ایران و قدرت‌های جهانی که در سال ۲۰۱۵ امضا و در سال ۲۰۱۸ از سوی ترامپ لغو شد، پس از سال‌ها مذاکره میان تیم‌های بزرگ کارشناسی حاصل شده بود.
مهم‌ترین اختلاف‌ها چیست؟
تهران کنترل بر تنگه هرمز را مهم‌ترین اهرم فشار خود می‌داند و آمریکا نیز محاصره دریایی بنادر ایران را ابزار اصلی فشار واشینگتن تلقی می‌کند.
آمریکا معتقد است جمهوری اسلامی به‌دنبال ساخت سلاح هسته‌ای است. موضوعی که تهران همواره آن را رد کرده و می‌گوید برنامه هسته‌ای‌اش صرفا اهداف صلح‌آمیز دارد.
محور اصلی اختلاف، غنی‌سازی اورانیوم است. فرآیندی که هم برای تولید سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای و هم برای ساخت مواد لازم جهت کلاهک هسته‌ای کاربرد دارد.
بر اساس گزارش رویترز، ممکن است در نهایت توافقی حاصل شود که شامل توقف طولانی‌مدت غنی‌سازی و همچنین خارج کردن یا رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم باشد.
منابع ایرانی گفتند جمهوری اسلامی ممکن است در نهایت با رقیق‌سازی بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالا در یک کشور «دوست» تا سطح پنج درصد و بازگرداندن آن موافقت کند.
اما همچنان پرسش‌های متعددی باقی مانده است؛ از جمله مدت توقف برنامه هسته‌ای، احتمال برچیدن تاسیسات هسته‌ای در این دوره، سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا و آینده سانتریفیوژهای پیشرفته و برنامه‌های تحقیق و توسعه جمهوری اسلامی.
یکی از اصلی‌ترین خواسته‌های آمریکا پیش از آغاز جنگ، محدود شدن برد موشک‌های بالستیک جمهوری اسلامی بود تا این موشک‌ها قادر به رسیدن به اسرائیل نباشند.
جمهوری اسلامی همواره مذاکره درباره برنامه موشکی خود را رد کرده و گفته است حق برخورداری از تسلیحات متعارف قابل مذاکره نیست و تهران همچنان زرادخانه بزرگی در اختیار دارد.
اقتصاد ایران سال‌هاست زیر فشار تحریم‌ها قرار دارد. فشاری که به اعتراضات سراسری دی‌ماه نیز دامن زد.
تهران به‌شدت خواهان لغو تحریم‌ها، آزادسازی ده‌ها میلیارد دلار درآمد نفتی بلوکه‌شده در بانک‌های خارجی و همچنین دریافت غرامت برای خسارت‌های ناشی از جنگ است.
