با افزایش قیمت انرژی و اختلال در بازارهای جهانی، جنگ ایران بار دیگر کشورهای کمدرآمد و بحرانزدهای مانند سریلانکا، مصر و پاکستان را با فشارهای اقتصادی شدید روبهرو کرده و آنها را بهسمت بحرانهای تازه سوق داده است.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۲۴ فروردین به نقل از سانوج ویراتونگه، یک شهروند سریلانکایی، نوشت که او تصور میکرد امسال بالاخره سالی باشد که شرکت گردشگریاش در سریلانکا از سلسله بحرانهای گذشته عبور کند. اما با آغاز حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، در فاصله دو هزار و ۷۰۰ مایلی، دولت سریلانکا قیمت سوخت را ۳۵ درصد افزایش داد و کسبوکار او نزدیک به یکسوم افت کرد.
او از دفترش در کلمبو گفت: «در شش سال گذشته مسیر بسیار دشواری را برای بازسازی طی کردهایم و امیدوار بودیم امسال بالاخره به سطح پیش از کووید برسیم. اما حالا این شوک اقتصادی روی ما اثر خواهد گذاشت.»
سریلانکا، مانند مصر و پاکستان، در زمره کشورهایی با درآمد پایین و سابقه بحران است که تحلیلگران هشدار میدهند با افزایش هزینه واردات انرژی ناشی از جنگ، بار دیگر به سمت بیثباتی سوق داده شدهاند.
با وجود آتشبس شکننده این هفته در خلیج فارس، کلمبو بار دیگر یارانه سوخت را برقرار کرده و برای ایجاد فضای تنفس، در حال مذاکره بهمنظور کاهش موقت شروط بسته نجات مالی صندوق بینالمللی پول است.
انتظار میرود کشورهای دیگر نیز در نشستهای بهاری صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی در واشینگتن، همین مسیر را دنبال کنند.
کریستالینا جورجیوا، مدیرعامل صندوق بینالمللی پول، هفته گذشته گفت این نهاد آماده است برای مقابله با بحران، بین ۲۰ تا ۵۰ میلیارد دلار کمک اضطراری ارائه دهد.
فشار چندجانبه بر اقتصادهای آسیبپذیر
رضا باقر، رییس پیشین بانک مرکزی پاکستان، که اکنون به دولتهای بدهکار مشاوره میدهد، معتقد است که این جنگ تقریبا از همه جهات به کشورهای آسیبپذیر ضربه زده است.
افزایش ۴۰ درصدی قیمت نفت باعث شده هزینه واردات بهشدت بالا برود، در حالی که حوالههای ارزی کارگران مهاجر در کشورهای خلیج فارس احتمالا کاهش مییابد و اقتصادها تحت فشار قرار میگیرند.
با افزایش کسری حساب جاری و فشار بر ارزها - بهطوری که پوند مصر از زمان آغاز جنگ بیش از ۱۰ درصد سقوط کرده -، هزینه واردات کالاهایی مانند نفت، غذا و کود و همچنین بازپرداخت بدهیهای دلاری بیشتر شده است.
این فشارها باید از طریق ذخایر ارزی، استقراض بیشتر یا کاهش واردات دیگر، جبران شود.
باقر گفت آنچه مورد نیاز است «بیانیهای معتبر از سوی نهادهایی مانند صندوق بینالمللی پول است که نشان دهد آماده حمایت از این کشورها هستند؛ و هرچه زودتر، بهتر».
از سوی دیگر، ذخایر پاکستان در پایان ماه مارس بهصورت ناخالص به ۱۶.۴ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که برای پوشش سه ماه واردات اساسی کافی نیست و به گفته جیپیمورگان، شرکت خدمات مالی و بانکداری چندملیتی آمریکایی، در صورت لحاظ بدهیهای ارزی بانک مرکزی، عملا منفی است.
قیمت بنزین در این کشور برای دومین بار افزایش یافته، مدارس در نیمی از ماه مارس تعطیل بودهاند و ادارات دولتی به هفته کاری چهارروزه روی آوردهاند؛ ضمن آن که خرید مبلمان و کولرهای جدید نیز ممنوع شده است.
با این حال، نگرانی تازه اسلامآباد بازپرداخت وام ۳.۵ میلیارد دلاری به امارات متحده عربی است.
به گفته جف فرانکس، اقتصاددانی با بیش از ۳۰ سال سابقه کار در صندوق بینالمللی پول، در صورت عدم تمدید این وام، فشار مالی بر پاکستان - که هماکنون درگیر برنامه هفت میلیارد دلاری صندوق است - بیشتر خواهد شد.
فرانکس افزود: «مطمئنم پاکستان و مصر در دیدارهای هفته آینده با مدیرعامل و مقامهای ارشد صندوق، بر شدت این شوک و تاثیر آن بر ثبات اقتصادی، تاکید خواهند کرد.»
فشار معیشتی بر مردم و چشمانداز نامطمئن
همانند سریلانکا، افزایش قیمتها در پاکستان و سایر کشورهای با وضعیت ناپایدار اقتصادی، باعث نارضایتی مردم شده است.
ماویق حسین، سرویس تحویل غذا در کراچی، گفت: «همهچیز گران شده. مدیریت هزینههای روزانه خیلی سخت است.»
برای مصر، علاوه بر فشار تورمی، کاهش احتمالی درآمد گردشگری - که سال گذشته ۱۹ میلیارد دلار بود - و همچنین تاثیر احتمالی بحران فعلی بر کانال سوئز نیز نگرانکننده است. در حالی که پیشتر پیشبینی میشد بدهیهای عظیم این کشور، ۶۰ درصد درآمدهای سال جاری را مصرف کند.
پرداختهای نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار، بیش از نیمی از ذخایر ارزی مصر را شامل میشود.
به گفته موسسه مودیز، از زمان آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، حدود هشت میلیارد دلار سرمایه خارجی از مصر خارج شده است.
صندوق بینالمللی پول از تصمیم قاهره برای آزادسازی نرخ ارز بهعنوان «ضربهگیر شوک» تمجید کرد، اما دو برابر شدن هزینه واردات انرژی باعث شده کارشناسان انتظار داشته باشند مصر یکی از فعالترین کشورها در مذاکرات هفته آینده واشینگتن باشد.
فرانکس گفت: «به نفع هیچکس نیست که در شروط سختگیری شود و این کشورها به شکست کشیده شوند.»
در خیابانها، مردم خسته از بحران، فقط امیدوارند فشارها کاهش یابد.
کلوم دیسانایاکا، پدر ۳۷ ساله سریلانکایی با سه فرزند، از ساعت چهار صبح بهعنوان راننده اپلیکیشنهای حملونقل و تحویل غذا کار میکند، اما افزایش هزینهها و سهمیهبندی سوخت باعث شده دو ماه متوالی از پرداخت اقساطش بازبماند.
او گفت: «زندگی خیلی سخت شده است.»
بر اساس پژوهشی که از سوی انجمن علوم اعصاب آمریکا منتشر شد، مغز انسان بهطور مداوم اطلاعاتی مانند تصاویر، صداها و فضاهای آشنا را با پیامدهای بعدی آنها پیوند میدهد.
این فرآیند که «یادگیری تداعیگر» نام دارد، به افراد کمک میکند بر پایه تجربههای قبلی، سریعتر تصمیم بگیرند و از خطر دوری کنند.
با این حال، پژوهشگران میگویند این سیستم در همه افراد به یک شکل عمل نمیکند.
این تحقیق توضیح میدهد که چگونه سازوکارهای طبیعی یادگیری در مغز، در بعضی افراد بهجای کمک به تصمیمگیری بهتر، به تداوم انتخابهای نامطلوب منجر میشود.
نقش نشانهها در تصمیمگیری نادرست
به گفته جوزپه دی پلگرینو، سرپرست این مطالعه از دانشگاه بولونیا، افراد از نظر میزان اتکا به نشانههای محیطی برای تصمیمگیری تفاوت چشمگیری با یکدیگر دارند.
برخی افراد هنگام تصمیمگیری بهشدت به تصاویر و صداهای اطراف خود وابستهاند، در حالی که گروهی دیگر انعطافپذیری بیشتری دارند و کمتر تحت تاثیر این محرکها قرار میگیرند.
به گفته پژوهشگران، مشکل زمانی بروز میکند که معنای این نشانهها دستخوش تغییر میشود.
برای نمونه، اگر یک محیط یا صدای آشنا که پیشتر با پاداش همراه بوده، بهتدریج به پیامدهای پرخطر یا نامطلوب منجر شود، مغز همه افراد نمیتواند این تغییر را بهدرستی ثبت کند.
در افرادی که حساسیت بالایی به نشانهها دارند، مغز در «بهروزرسانی» این آموختهها ناتوان میماند و همچنان بر اساس الگوهای قدیمی واکنش نشان میدهد.
در نتیجه این افراد، حتی پس از تجربه شکست یا زیان، همان انتخابهای قبلی را تکرار میکنند.
پیوند نشانهها با اعتیاد و اضطراب
در این شرایط، نشانههای محیطی بهجای آنکه راهنمایی مفید باشند، به عامل اصلی هدایت رفتار تبدیل میشوند و ترک عادتهای زیانبار را دشوارتر میکنند.
این یافتهها میتواند به درک بهتر الگوهای رفتاری در اعتیاد، اختلالات وسواسی و اضطراب کمک کند.
تیم تحقیقاتی قصد دارد این نوع الگوی یادگیری را در میان افراد دارای اختلالات بالینی مورد بررسی قرار دهد.
هدف آنها یافتن پاسخ روشنتری برای این پرسش است که آیا حساسیت بیش از حد به نشانههای محیطی میتواند یکی از دلایل اصلی تداوم الگوی تصمیمگیریهای پرخطر در این گروهها باشد.
