فروپاشی صنعت فرش دستباف ایران زیر فشار تحریم‌ها و سیاست‌های ارزی جمهوری اسلامی

فایننشال‌تایمز جمعه پنجم دی نوشت فرش‌های ایرانی که به ظرافت هنری و مهارت بافندگانشان شهرت دارند و سابقه تولید آن‌ها به هزاران سال می‌رسد، امروز بسیار کمتر از دهه‌های گذشته تولید می‌شوند و ایران بخش بزرگی از جایگاه پیشین خود را در بازار جهانی فرش از دست داده است.

این روزنامه به نقل از فعالان صنعت فرش ایران افزود بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای نیز در فروپاشی این صنعت دست داشته‌اند و وضعیت کنونی به کسب‌وکارهای محلی آسیب جدی زده است.

اکرم فخری، بافنده ۴۵ ساله ساکن کاشان، در همین رابطه گفت هزینه تولید فرش بسیار بالاست، در حالی که سود حاصل از آن ناچیز است.

به گفته او، برای تهیه پشم و ابریشم یک فرش باید حدود ۲۵۰ دلار هزینه کرد و سپس نزدیک به یک سال زمان صرف بافت آن می‌شود. حتی اگر فرش کاملا بی‌نقص از آب دربیاید، قیمت فروش آن معمولا حدود ۶۰۰ دلار است.

فخری هشدار داد نبود حمایت دولتی و پوشش تامین اجتماعی او را به مرز فرسودگی رسانده است: «با درد دائمی کمر و پا کار می‌کنم، اما توان مالی برای استخدام یک بافنده کمکی را ندارم.»

بر پایه آمار کمیسیون فرش و صنایع دستی اتاق بازرگانی ایران، ارزش صادرات فرش در سال منتهی به مارس ۲۰۲۶ به کمتر از ۴۰ میلیون دلار کاهش خواهد یافت؛ رقمی که سال پیش از آن ۴۱.۷ میلیون دلار بود.

مرتضی حاج‌آقامیری، رییس این کمیسیون، اعلام کرد میزان صادرات فرش ایران طی شش سال گذشته همواره کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار بوده است. رقمی که به گفته او «آن‌قدر ناچیز است که عملا می‌توان آن را نزدیک به صفر دانست».

این در حالی است که صادرات فرش ایران حدود سه دهه پیش به بیش از دو میلیارد دلار می‌رسید.

مهرماه، خبرگزاری فرانسه با اشاره به وضعیت بحرانی بازار فرش ایران گزارش داد صادرات فرش از ایران با کاهش ۹۵ درصدی روبه‌رو شده است.

100%

نقش تحریم‌ها و مقررات ارزی جمهوری اسلامی

محسن شجاعی، فعال بازار فرش در مشهد، گفت یک فرش تمام‌ابریشم قم با مساحت شش متر مربع که از باارزش‌ترین انواع فرش به شمار می‌آید، دست‌کم یک سال و نیم زمان برای بافت نیاز دارد و با قیمتی بین ۱۰ هزار تا ۳۰ هزار دلار فروخته می‌شود.

با این حال، تداوم تحریم‌های بین‌المللی عرصه را برای فعالان این حوزه تنگ‌تر کرده است.

شجاعی افزود: «پس از بسته شدن بازار آمریکا، شماری از بازرگانان، قالی‌های ایرانی را از مسیر کشورهای ثالث و با عنوان فرش‌های چینی، نپالی یا مصری به آمریکا فرستادند. این اقدام به تقویت جایگاه صادراتی آن کشورها منجر شد، اما هم‌زمان با پنهان کردن هویت فرش ایرانی، به این هنر آسیب رساند.»

فایننشال‌تایمز به نقل از فعالان بازار فرش ایران نوشت خروج دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، از برجام و آغاز سیاست «فشار حداکثری» علیه جمهوری اسلامی، یکی از سنگین‌ترین ضربه‌ها را به این صنعت وارد کرد.

از سال ۲۰۱۸ و در پی تشدید تحریم‌ها و کاهش منابع ارزی، حکومت ایران صادرکنندگان را ملزم کرده است بخشی از درآمد ارزی خود را با نرخ رسمی به بانک مرکزی بفروشند؛ نرخی که به‌مراتب پایین‌تر از نرخ‌های موجود در بازار آزاد است.

به گفته تشکل‌های صنفی، اجرای این سیاست به کاهش چشمگیر شمار صادرکنندگان فرش انجامیده است.

عبدالله بهرامی، رییس اتحادیه تعاونی‌های فرش دستباف ایران، گفت این مقررات «عملا بخش فرش را فلج کرده» و «هیچ انگیزه‌ای برای ادامه فعالیت در بازارهای جهانی باقی نمانده» است.

100%

از دست رفتن بازارهای سنتی فرش ایران

در حالی که فرش ایرانی پیش‌تر به حدود ۸۰ کشور صادر می‌شد، امروز بازارهای هدف آن به امارات متحده عربی، آلمان، ژاپن، بریتانیا و پاکستان محدود شده‌اند.

هم‌زمان با از دست رفتن شمار زیادی از بازارهای سنتی ایران، رقبایی از ترکیه، هند، چین و افغانستان، این خلأ را پر کرده‌اند.

پیش از دور تازه تحریم‌ها، گردشگران غربی اصلی‌ترین خریداران فرش‌های نفیس ایرانی بودند، اما تشدید تنش‌های سیاسی با غرب موجب کاهش گردشگری خارجی شد و بازار خرده‌فروشی را محدود کرد.

آقامیری گفت بی‌ثباتی ناشی از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل ضربه دیگری به این صنعت وارد کرد.

شجاعی نیز گفت: «اختلال در حریم هوایی منطقه پس از جنگ با اسرائیل، همراه با دیگر تنش‌های سیاسی، باعث شد بازرگانان خارجی اعتماد خود را از دست بدهند.»

او افزود: «حتی نمایشگاه فرش تهران که هر سال در ماه سپتامبر برگزار می‌شد و به ما امکان می‌داد حداقل ارتباط خود را با خریداران خارجی حفظ کنیم، امسال ظاهرا به‌دلیل کمبود برق لغو شد.»

فایننشال‌تایمز در ادامه نوشت تحریم‌ها و قطع روابط تجاری، فرصت همگام شدن ایران با سلیقه‌های جدید بازار و گرایش به دکوراسیون مینیمالیستی را از میان برده است. گرایشی که اغلب با طرح‌های سنتی فرش ایرانی ناسازگار است.

افزون بر این، تورم و کاهش قدرت خرید شهروندان باعث افت تقاضای داخلی شده و فرش ایرانی عملا جای خود را در خانه بسیاری از مردم از دست داده است.

به گفته کارشناسان این حوزه، در حال حاضر کمتر از سه درصد از فرش‌های تولیدی، در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.