تناقض گفتمانی در مفهوم «دفاع از وطن»؛ نقد یک رویکرد سیاسی
ایمان آقایاری
تحلیل‌گر سیاسی
در سالیان اخیر، به دنبال درگیری‌های نظامی، تنش‌های کلامی میان جریان‌های سیاسی ایران افزایش قابل توجهی یافته است.
تحلیل‌گر سیاسی
در سالیان اخیر، به دنبال درگیری‌های نظامی، تنش‌های کلامی میان جریان‌های سیاسی ایران افزایش قابل توجهی یافته است.
در پی حملات اسرائیل به مقرهای فرماندهان، مراکز نظامی و تاسیسات هسته‌ای در ایران که در نهایت به ورود ایالات متحده آمریکا منتهی شد، ائتلافی ناخواسته اما آشکار میان نیروهای سیاسی با گرایشات بعضاً متضاد، حول محور «جنگ ملی - میهنی» شکل گرفت.
در این ائتلاف، چهره‌هایی با سوابق متفاوت بر سر صورت‌بندی واحدی از شرایط توافق کردند. یکی از عناصر این توافق، تعریف رویدادها در قالب «جنگ تحمیلی» بود؛ همان عنوانی که دستگاه تبلیغاتی حکومت نیز بارها آن را تکرار کرد. هدف از این تعبیر، فروکاستن علل بروز جنگ به سکانس پایانی نمایش بود تا در نتیجه، واکنش‌های جمهوری اسلامی و تکرار مواضع چنددهه‌ای نظام تحت نام «دفاع مقدس» پذیرفته شود.
پایان درگیری‌های نخست، آغازی برای صف‌بندی‌های جدید در میدان سیاسی ایران بود. نیروهای سیاسی در برابر انتخاب‌های جدید و لزوم بازتعریف تضاد اصلی خود قرار گرفتند. در یک سو، نیروهایی قرار داشتند که در دستگاه تحلیلی آنان، جمهوری اسلامی و سرشت نهادین آن علت اصلی همه مشکلات و بزرگ‌ترین دشمن ایران قلمداد می‌شد. در سمت مقابل اما نیروهایی صف بستند که تضادی آشتی‌ناپذیر با یکی از جریان‌های اپوزیسیون، یک بلوک جهانی، یا برداشتی خاص از ملی‌گرایی داشتند.
در جمع‌بندی گروه دوم، جمهوری اسلامی مهم‌ترین عامل فلاکت ملی نبود؛ از همین رو ابایی نداشتند که به قیمت بقای رژیم، رقبای هویتی آنان شکست بخورند.
پس از سرکوب‌های گسترده و کشتار معترضان، بخش‌هایی از جامعه و جریان‌های سیاسی خواستار مداخله نظامی دولت‌های خارجی با هدف سرنگونی حکومت شدند. این تمایل نه از سر تفنن یا میل به ویرانی، بلکه فوران بغض و حاکی از انسداد کامل همه ساحت‌های زیست انسانی بود. اینجا بود که جامعه‌ای نفرت خود از زندگی در شرایط شبه‌اردوگاهی را با آخرین امید به تغییر به خیابان آورد و اما با چشمانی ناباور فاجعه‌ای را دید که حتی فراتر از تصور بانیان آن جنایت، مرزهای امر قابل نکوهش را نیز درنوردید. شد آنچه شد و ۱۸ و ۱۹ دی بر تقویم به مثابه آشویتس ایران ثبت شد. به واقع پس از این مقطع بود که به گواه شواهد نفی‌ناپذیر، جمع قابل ملاحظه‌ای از ایرانیان دیگر حتی نه از سر امید بلکه از عمق رنجی درک‌ناپذیر تقاضای اقدام نظامی علیه حکومت را «ضجه» زدند.
با این حال، بر هیچ‌کس پوشیده نیست که مجموع سیاست‌ها و اقدامات حکومت ایران در بیش از چهار دهه گذشته، ماهیتی جنگ‌طلبانه داشته است. از سوی دیگر، به گواه تاریخ، دولت‌های غربی همواره حاضر به معامله با رژیم برای برآوردن مقاصد خود بوده‌اند و برهم زدن این وضعیت و کشیده شدن آمریکا به منازعه، ناشی از رویکردهای بنیادین، سیاست هسته‌ای، اقدامات تحریک‌آمیز و تحرکات منطقه‌ای و بین‌المللی خودِ جمهوری اسلامی بود، نه مطالبات اپوزیسیون.
با این وجود، طیفی از مخالفان که خود را مخالف هرگونه اقدام نظامی معرفی می‌کردند، تیغ نقد و اتهام خود را متوجه گروه‌هایی کردند که سرنگونی حکومت را به هر نحو ممکن مطلوب‌تر از بقای آن می‌دیدند. ایشان برخی چهره‌های اپوزیسیون، حامیان‌شان و گروهی از مردم مستاصل و خشمگین را از عوامل جنگ‌های رخ‌داده دانستند و در عین حال، مدعی شدند که حامیان مداخله نظامی فاقد درک کافی از مناسبات قدرت هستند.
تناقض فاحش همین‌جاست: اگر درخواست‌کنندگان مداخله نظامی تا این حد فاقد درک فرآیندهای تصمیم‌سازی هستند، چگونه قادر به کشاندن قدرت‌های بزرگ به منازعه‌ای با هزینه‌های سرسام‌آور بوده‌اند؟ و اگر چنان قدرتی دارند، چرا قادر به پیگیری سایر مطالبات خود نیستند؟
یکی دیگر از تناقضات گفتمانی این جریان که در امتداد تلاش برای جدل با رقبای سیاسی به هر شکل ممکن رخ می‌نماید توسل به یک نقل‌قول مشهور است. اخیرا نقل‌قولی بر سر زبان‌ها افتاده که دست‌به‌دست می‌گردد و برخی آن را به عنوان یک آموزه‌ی ملی تکرار می‌کنند: «از وطن، چه با نام و چه با ننگ، باید دفاع کرد.» این گزاره ترجمانی از یک بحث ماکیاولی است.
ایرادی که بر به‌کارگیری این جمله در شرایط حاضر وارد است، پرده از تناقضی عمیق برمی‌دارد. جریانی که مدام ادعای سیاست‌ورزی اخلاقی مدبرانه دارد و مخالفان خود را به بی‌اخلاقی متهم می‌کند، خود به گزاره‌ای چنگ می‌زند که اساسا مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی خارج از مرزهای اخلاق است. این جمله موید آن است که دفاع از وطن «به هر قیمت» و حتی با توسل به «ننگ»، مجاز شمرده می‌شود. اکنون مبلغان و تکرارکنندگان آن باید در برابر پرسش‌های متعددی مواضع خود را به صراحت بیان کنند.
پرسش بنیادین این است: «وطن» دقیقا چیست و چه کسی حاکمیت آن را نمایندگی می‌کند؟ اگر حاکم بر وطن، فارغ از صفت جبار بودنش، حافظ مرزها شناخته شود، آیا تشخیص دفاع از وطن با اوست؟ و آیا او مجاز به توسل به هر جنایت، نیرنگ یا حتی سرکوب داخلی برای این دفاع است؟ اگر پاسخ مثبت باشد، دقیقا تحت همین عنوان و منطق، کلیت رفتارهای جمهوری اسلامی توجیه می‌شود. اما اگر مراد گوینده جز این است چرا وطن‌پرستی‌اش همپوشانی عجیبی با وطن‌پرستی‌های مقطعی و معطوف به بقای جمهوری اسلامی پیدا کرده است.
از سوی دیگر، کسانی که بزرگ‌ترین دغدغه‌شان فقط حفظ مرزهای جغرافیایی یا عدم حضور نظامی بیگانگان حتی به قیمت تداوم حکومت جباران است و بر این سیره نام دفاع از وطن می‌نهند، چه تفاوتی میان یک حکومت مستقرِ سرکوبگر که اموال و جان مردم را فدای شبه‌نظامیان منطقه می‌کند با یک «حکومت اشغالگر» قائلند؟ چه چیزی موجب می‌شود که به صراحت هرگونه مداخله خارجی را شرارت‌بارتر از بقای چنین حکومتی بدانند و در مقام نقد جنگ، ناگهان به یاد «دفاع از وطن به هر قیمت» بیفتند؟
این جستار را می‌توان با نگاهی به ریشه تاریخی این تفکر در اندیشه نیکولو ماکیاولی به پایان برد. نکته باورنکردنی این است که حتی ماکیاولی - که صاحب اصلی این نگرش و نماد سیاستِ بدون اخلاق شناخته می‌شود - نگاهی به مراتب متفاوت و آسیب‌شناسانه‌تر به این موضوع داشت. او چنان نگران سلامت جامعه بود که از ضرورت وجود نهادهایی برای پاسداشت حقوق و امنیت شهروندان سخن می‌گفت. ماکیاولی در تفسیری که از تباهی کشورها ارائه می‌دهد، شهروندان عاصی یا دولت‌های خارجی را متهم نمی‌کند، بلکه به ریشه‌یابی ساختاری پرداخته و می‌نویسد: «اگر بخشی از شهروندان کشوری از قدرتی بیگانه یاری بطلبند، این امر دلیل بدی نظام سیاسی آن کشور و حاکی از این است که در آن‌جا نهادی وجود ندارد تا شهروندان از طریق آن بتوانند بدون دست‌یازی به زور، خشم خود را تسکین بخشند.» (گفتارها، فصل هشتم)
دونالد ترامپ از تشدید فشار اقتصادی بر حکومت ایران و ادامه محاصره تنگه هرمز دفاع کرد؛ در حالی که گزارش‌ها افزایش قیمت سوخت و نگرانی‌ها درباره وضعیت خدمه ناو آبراهام لینکلن، هزینه‌های داخلی جنگ را برجسته کرده‌اند.
رییس‌جمهوری آمریکا روز جمعه ۲۳ مرداد گفت واشینگتن [حکومت] ایران را از نظر اقتصادی «به‌شدت» تحت فشار قرار خواهد داد. اظهارات او یک روز پس از آن مطرح شد که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از اجرای اقداماتی علیه تهران خبر داد که به گفته او «هرگز دیده نشده است».
ترامپ در یک گردهمایی در ایالت نیویورک، با خنده گفت: «احتمالا خیلی زود اعلام خواهم کرد که تنگه هرمز قلمرو ایالات متحده است.» به نوشته نشریه تایمز اسرائیل، مشخص نیست این سخن بیانگر سیاست تازه‌ای در دولت آمریکا است یا ترامپ آن را با هدف تشدید فشار لفظی بر تهران مطرح کرده است.
کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در واکنش گفت «ایران با تهدید یا نمایش قدرت مرعوب نمی‌شود و تنگه هرمز تنها تحت فرمان تهران» باز یا بسته خواهد شد. هم‌زمان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اعلام کرد هنوز تصمیمی برای ازسرگیری مذاکرات با آمریکا گرفته نشده است. به گفته او، قطر و پاکستان در حال تبادل پیام میان طرف‌ها هستند، اما این تماس‌ها به معنای مذاکره نیست.
تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز روز جمعه پس از حمله به دو شناور شرکت ملی نفت ابوظبی و ادامه محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، تقریبا متوقف شد. امارات متحده عربی حکومت ایران را مسئول این حملات دانست، اما تهران در آن زمان واکنشی نشان نداده بود.
بر اساس داده‌های شرکت ردیابی کپلر، روز جمعه تنها دو کشتی از تنگه عبور کردند و هیچ محموله نفت خامی در حال انتقال مشاهده نشد. پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران، روزانه بیش از ۱۳۰ شناور از این آبراه می‌گذشتند. حدود ۲۰ درصد محموله‌های نفت و گاز طبیعی مایع جهان نیز در شرایط عادی از تنگه هرمز عبور می‌کند.
اختلال در کشتیرانی، قیمت نفت خام برنت را به حدود ۹۰ دلار در هر بشکه رسانده و بهای بنزین در آمریکا نیز به حدود چهار دلار در هر گالن افزایش یافته است. این تحولات، وعده انتخاباتی ترامپ برای کاهش هزینه انرژی را با چالش روبه‌رو کرده و دموکرات‌ها می‌کوشند پیامدهای اقتصادی جنگ را به یکی از موضوعات انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر تبدیل کنند.
ترامپ از آمریکایی‌ها خواست افزایش قیمت بنزین را هزینه جلوگیری از دستیابی [حکومت] ایران به سلاح هسته‌ای بدانند. او گفت: «کاری که انجام می‌دهیم، خدمت بزرگی به جهان است؛ نه‌فقط به خودمان.» ترامپ همچنین تاکید کرد هرگز به دلیل حمله به ایران عذرخواهی نخواهد کرد.
رییس‌جمهوری آمریکا در بخش دیگری از سخنانش، نگرانی‌ها درباره شرایط خدمه ناو هواپیمابر «یواس‌اس آبراهام لینکلن» را رد کرد. این ناو حدود ۹ ماه است در دریا حضور دارد و برای پشتیبانی از عملیات نظامی علیه حکومت ایران به خاورمیانه اعزام شده است.
ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره طولانی‌شدن ماموریت ناو گفت: «نه، نه، نه؛ اصلا به‌اندازه کافی طولانی نبوده است.» او در عین حال تایید کرد آبراهام لینکلن به‌زودی منطقه را ترک می‌کند و یک ناو مشابه جایگزین آن خواهد شد.
رسانه‌های آمریکایی به نقل از خانواده‌های خدمه از وخامت شرایط زندگی، مشکلات سلامت روانی و چند اقدام به خودکشی در این ناو خبر داده‌اند. مقام‌های نیروی دریایی آمریکا گفته‌اند شمار اندکی از موارد مرتبط با سلامت روانی درمان شده‌اند و هیچ‌کس جان خود را از دست نداده است. وزیر جنگ آمریکا نیز گزارش‌ها در مورد این ناو را «نادرست» خوانده است. قانون‌گذاران دموکرات خواستار تحقیق درباره وضعیت خدمه شده‌اند.
دولت کانادا اعلام کرد پنج مقام ارشد جمهوری اسلامی را به‌دلیل نقش آنان در فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده در تنگه هرمز و «تضعیف صلح و امنیت بین‌المللی»، در فهرست تحریم‌های خود قرار داده است.
آنیتا آناند، وزیر امور خارجه کانادا، جمعه ۲۳ مرداد گفت این تصمیم در چارچوب «قانون اقدامات ویژه اقتصادی» علیه حکومت ایران اتخاذ شده است.
علی عبداللهی، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی «خاتم‌الانبیا»، ابراهیم عزیزی، رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس، شهرام ایرانی، فرمانده نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی و حمید حسینی، رییس هیات‌مدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی، پنج فردی هستند که از سوی کانادا تحریم شده‌اند.
بر اساس بیانیه دولت کانادا، این افراد با «فعالیت‌های نظامی، حقوقی و رسانه‌ای خود»، یک آبراه حیاتی را مورد تهدید قرار داده و برخلاف قوانین بین‌المللی، حق کشتیرانی در تنگه هرمز و آب‌های پیرامون آن را مختل کرده‌اند.
تحریم‌های جدید کانادا علیه جمهوری اسلامی در شرایطی اعمال می‌شوند که سپاه پاسداران همچنان به حملات خود علیه کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز ادامه می‌دهد و مذاکرات بر سر بازگشایی این گذرگاه تاکنون به توافقی منجر نشده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، پیش‌تر از طرح آمریکا برای تشدید فشار اقتصادی بر تهران خبر داد و گفت: «قصد داریم در هفته آینده اقداماتی را به اجرا بگذاریم که در تاریخ انزوای اقتصادی یک کشور بی‌سابقه بوده است.»
پیش از آغاز جنگ اخیر در ۹ اسفند ۱۴۰۴، به‌طور متوسط روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز صادر می‌شد؛ رقمی که حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت را تشکیل می‌داد.
تاکید کانادا بر لزوم مقابله با «نفوذ مخرب» تهران
دولت کانادا در ادامه بیانیه خود اعلام کرد جمهوری اسلامی با فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده در خاورمیانه و دیگر نقاط جهان، همچنان صلح و امنیت بین‌المللی را تضعیف می‌کند.
بر پایه این بیانیه، حملات مسلحانه به کشورهای همسایه و اقدامات مخرب برای اخلال در کشتیرانی در تنگه هرمز و آب‌های پیرامون آن، از جمله این فعالیت‌هاست.
کانادا هشدار داد تا اوت ۲۰۲۶، بیش از ۱۵۰۰ کشتی به‌دلیل نگرانی از وقوع درگیری نظامی در خلیج فارس متوقف مانده‌اند و طبق آمار سازمان بین‌المللی دریانوردی، حدود شش هزار دریانورد نیز همچنان در کشتی‌های خود گرفتارند.
وزیر امور خارجه کانادا در همین رابطه گفت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز برای تجارت جهانی و امنیت انرژی امری ضروری محسوب می‌شود.
آناند افزود: «تحریم‌های امروز افرادی را هدف قرار می‌دهند که اقداماتشان این اصول را تضعیف می‌کند و امنیت اقتصادی و انرژی جهان را به خطر می‌اندازد.»
دولت کانادا تاکید کرد بسته تحریمی جدید با تلاش‌های متحدان این کشور برای مقابله با «نفوذ مخرب حکومت ایران در خاورمیانه و دیگر مناطق» همسو است.
اتاوا همچنین اعلام کرد «هرگاه شرایط اجازه دهد»، آماده حمایت از تلاش‌ها برای تثبیت اوضاع در تنگه هرمز خواهد بود.
پیش‌تر در ۲۱ مرداد، کانادا و ۳۲ کشور دیگر با انتشار بیانیه‌ای مشترک، نقض حقوق بشر در ایران را مورد انتقاد قرار دادند و از جمهوری اسلامی خواستند استفاده از مجازات اعدام را برای «خاموش کردن صدای مخالفان و ایجاد رعب و وحشت در جامعه» متوقف کند.
افراد تحریم‌شده با چه محدودیت‌هایی مواجه می‌شوند؟
کانادا تاکنون در مجموع ۲۳۲ فرد و ۲۶۰ نهاد مرتبط با دستگاه‌های امنیتی، اطلاعاتی و اقتصادی جمهوری اسلامی را بر اساس «قانون اقدامات ویژه اقتصادی» و «قانون عدالت برای قربانیان مقام‌های خارجی فاسد» تحریم کرده است.
بخش عمده این تحریم‌ها از سال ۲۰۲۲ به این سو اعمال شده‌اند.
بر پایه قوانین کانادا، هرگونه معامله با افراد تحریم‌شده ممنوع است و دارایی‌های احتمالی آنان در این کشور مسدود می‌شود. ساکنان کانادا و شهروندان کانادایی خارج از این کشور نیز اجازه ندارند اموالی را در اختیار این افراد قرار دهند.
افراد تحریم‌شده همچنین اجازه ورود به کانادا را نخواهند داشت.
دولت کانادا خرداد ۱۴۰۳ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را به‌صورت رسمی در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داد.
خبرگزاری رویترز به‌نقل از یک مقام کنونی و دو مقام سابق دولت آمریکا گزارش داد اسرائیل در یک سال گذشته چند بار درباره طرح‌های جمهوری اسلامی برای ترور دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، به کاخ سفید هشدار داده اما سازمان سیا اعتمادی به این گزارش‌ها نداشته و نتوانسته آنها را تایید کند.
به‌گزارش رویترز، آخرین هشدار از این دست پیش از عملیات مخفیانه تغییر هواپیمای حامل ترامپ در ترکیه ارائه شد.
روزنامه واشینگتن‌پست نیز پنج‌شنبه گزارش داد مقام‌های کنونی و پیشین آمریکا می‌گویند سیا اطلاعات اسرائیل درباره تهدید فوری حکومت ایران علیه جان دونالد ترامپ را قانع‌کننده نمی‌دانست؛ با این حال، سرویس مخفی برای خروج رییس‌جمهوری آمریکا از ترکیه عملیاتی پیچیده و پنهانی اجرا کرد.
واشینگتن‌پست گزارش داد اطلاعات مربوط به طرح ترور ترامپ را دولت اسرائیل در اختیار سیا قرار داده بود، اما تحلیلگران این سازمان درباره اعتبار آن تردید داشتند و ارزیابی خود را به مقام‌های دولت منتقل کردند.
یک مقام آمریکایی این اطلاعات را «برگرفته از اسرائیل، نه تولیدشده از سوی آمریکا» و دارای «درجه اطمینان پایین» توصیف کرد.
با وجود این تردیدها، مقام‌های کاخ سفید و سرویس مخفی تصمیم گرفتند خطری را نپذیرند. ترامپ ۱۷ تیر، هنگام خروج از نشست ناتو در آنکارا، ابتدا سوار یکی از هواپیماهای قدیمی ایرفورس وان شد، اما سپس مخفیانه با یک کامیون حمل غذای فرودگاه از آن خارج شد و به یک هواپیمای نظامی سی-۳۲ای انتقال یافت.
خبرگزاری رویتز نیز جمعه ۲۳ مرداد به‌نقل از منابع خود نوشت هشدارهایی که در اختیار سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا قرار گرفت و در برخی موارد مقام‌های اسرائیلی آنها را مستقیما به مقام‌های ارشد کاخ سفید منتقل کردند، شامل طرح‌های احتمالی برای هدف قرار دادن ترامپ با تک‌تیرانداز یا استخدام فردی برای حمله با چاقو به او در یک رویداد بزرگ عمومی بود.
به‌نوشته رویترز این هشدارها در آستانه جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ آغاز شد و پیش از تصمیم آمریکا برای ورود به جنگ با ایران در ماه فوریه شدت گرفت.
یک مقام آمریکایی و یک منبع مطلع به این خبرگزاری گفتند مفصل‌ترین هشدار پیش از نشست ناتو در آنکارا در ماه ژوئیه ارائه شد. به‌گفته آنها، مقام‌های اسرائیلی اطلاعاتی را در اختیار کاخ سفید گذاشتند که نشان می‌داد حکومت ایران ممکن است در جریان سفر ترامپ با ایر فورس وان برای شرکت در این نشست، احتمالا با استفاده از یک موشک دوش‌پرتاب، برای کشتن او تلاش کند.
جامعه اطلاعاتی آمریکا مدت‌هاست ارزیابی می‌کند که جمهوری اسلامی در پی انتقام‌گیری از ترامپ به‌دلیل کشتن قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه، در سال ۲۰۲۰ است. با این حال، به‌گفته مقام‌ها، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، نتوانسته است برخی از تهدیدهای مشخص علیه جان ترامپ را که از اوایل سال گذشته از سوی اطلاعات اسرائیل در اختیار آمریکا قرار گرفته، تایید کند.
یک مقام ترکیه‌ای نیز درباره احتمال ترور ترامپ در جریان سفر او به ترکیه برای شرکت در نشست ناتو گفت سازمان‌های اطلاعاتی این کشور هیچ مدرکی برای تایید ادعای اسرائیل درباره تهدید علیه جان ترامپ در اختیار نداشتند و ترکیه، به‌عنوان کشور میزبان، این ارزیابی را با مقام‌های آمریکایی در میان گذاشته بود.
با وجود تایید نشدن این اطلاعات، مقام‌های کاخ سفید و سرویس مخفی آمریکا برای احتیاط بیشتر اقداماتی را برای کاهش خطرات احتمالی انجام دادند؛ از جمله یک عملیات فریب فوق‌العاده در جریان سفر به ترکیه که طی آن ترامپ برای خروج از این کشور از ایر فورس وان به هواپیمای دیگری منتقل شد.
به‌نوشته رویترز این ماجرا نشان می‌دهد که در شرایط تشدید تنش‌ها با تهران، اطلاعات اسرائیل چگونه بر تصمیم‌گیری دولت ترامپ درباره ایران تاثیر می‌گذارد؛ آن هم در شرایطی که میان ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل درباره میزان تهدید حکومت ایران اختلافات گسترده‌تری وجود دارد.
اوایل امسال، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا ارزیابی کرده بودند که جمهوری اسلامی به‌طور فعال در حال ساخت سلاح هسته‌ای نیست، در حالی که اسرائیل استدلال می‌کرد تهران تهدیدی فوری ایجاد کرده است.
ترامپ با وجود گزارش‌های جامعه اطلاعاتی آمریکا، در ماه اسفند حملات به جمهوری اسلامی را آغاز کرد. رویترز پیش‌تر گزارش داده بود که ترامپ پیش از آغاز کارزار نظامی، اطلاعات ارائه‌شده از سوی اسرائیل درباره تلاش تهران برای ترور او را نیز در تصمیم‌گیری خود در نظر گرفته بود.
سخنگوی سفارت اسرائیل این ادعا را که اسرائیل از اطلاعات خود برای تاثیرگذاری بر سیاست آمریکا در قبال ایران استفاده می‌کند، رد کرد.
این سخنگو گفت: «همان کسانی که ادعا می‌کنند اسرائیل از طریق به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات ادعایی در پی تاثیرگذاری بر سیاست آمریکا است، اگر با اهداف خودشان سازگار بود، به همان اندازه آماده بودند اسرائیل را به پنهان کردن اطلاعات حیاتی متهم کنند.»
کاخ سفید و سیا به پرسش‌های رویترز در این زمینه جواب ندادند.
آنتونی گوگلیلمی، سخنگوی سرویس مخفی آمریکا، نیز از اظهارنظر درباره موضوعات اطلاعاتی مشخص خودداری کرد، اما گفت این نهاد با توجه به تلاش‌های اخیر برای ترور ترامپ و افزایش تهدیدها علیه رییس‌جمهوری، همچنان بر تامین امنیت او متمرکز است.
او گفت: «سرویس مخفی ایالات متحده به‌طور مستمر طیف گسترده‌ای از اطلاعات را تحلیل می‌کند تا عملیات حفاظتی خود را به‌صورت لحظه‌ای و در تمامی مکان‌هایی که مسئول تامین امنیت آنهاست، هدایت کند.»
اتحاد نزدیک
به‌نوشته رویترز ایالات متحده مدت‌هاست که در مسائل خاورمیانه، به‌ویژه موضوعات مرتبط با ایران، به‌شدت به اطلاعات اسرائیل متکی بوده است.
دو مقام سابق آمریکایی گفتند این اطلاعات معمولا از طریق مجاری رسمی در اختیار سیا یا آژانس امنیت ملی آمریکا گذاشته می‌شود و سپس مورد تجزیه‌وتحلیل قرار می‌گیرد.
به‌گفته این مقام‌ها، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا در بسیاری از موارد قادر به تایید مستقل اطلاعات اسرائیل نیستند، اما از انواع دیگر اطلاعات برای ارزیابی صحت و اعتبار آنها استفاده می‌کنند.
به‌گفته یک مقام سابق آمریکایی و فرد دیگری که از موضوع اطلاع دارد، در چند مورد طی دو عملیات نظامی آمریکا در ایران، سیا اعلام کرده بود که به اطلاعات اسرائیل درباره تهدیدهای ناشی از حکومت ایران، از جمله هرگونه طرح احتمالی برای ترور ترامپ، «اطمینان پایینی» دارد.
مشخص نیست این ارزیابی‌ها تا چه اندازه در داخل دولت آمریکا توزیع شده‌اند.
آژانس امنیت ملی آمریکا از اظهارنظر در این مورد خودداری کرد.
دو مقام سابق آمریکایی چندین مورد را برای رویترز شرح دادند که طی یک سال گذشته مقام‌ها و نمایندگان ارشد اسرائیل با کاخ سفید، از جمله اتاق وضعیت، تماس گرفته و مقام‌های ارشد دولت ترامپ را مستقیما در جریان تهدیدهای حکومت ایران قرار داده‌اند.
به‌نوشته رویترز این تماس‌های مستقیم در شرایطی صورت می‌گیرد که روند به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات در داخل دولت ترامپ با اختلال روبه‌رو شده است.
به‌گفته مقام‌های سابق، سال گذشته و در پی افزایش تنش با دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا، سیا همکاری در تهیه ارزیابی‌های مشترک با شورای اطلاعات ملی را متوقف کرد.
شورای اطلاعات ملی گروه نخبه تحلیلگران جامعه اطلاعاتی آمریکاست که زیر نظر دفتر مدیر اطلاعات ملی فعالیت می‌کند و وظیفه آن تهیه گزارش‌هایی است که دیدگاه مجموعه گسترده‌تر جامعه اطلاعاتی آمریکا را منعکس می‌کند. سیا بزرگ‌ترین مشارکت‌کننده در تهیه ارزیابی‌های این شورا بوده است.
این مقام‌ها و فرد دیگری که از موضوع اطلاع دارد همچنین گفتند کاهش شمار ارزیابی‌های اخیر شورای اطلاعات ملی درباره ایران، تا حدی ناشی از تعدیل نیروها در دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا بوده است.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، با بازنشر گفت‌وگوی اخیر اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری این کشور، در شبکه اجتماعی تروث‌سوشال، بر سیاست کاخ سفید برای تشدید فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی و رساندن «انزوای اقتصادی ایران به سطحی بی‌سابقه» تاکید کرد.
بسنت ساعاتی پیش‌تر در مصاحبه با شبکه نیوزمکس اعلام کرده بود دولت آمریکا هفته آینده از اقدامات تازه خود علیه حکومت ایران رونمایی خواهد کرد.
هدف از این اقدامات، افزایش فشار اقتصادی بر تهران برای بازگشت به میز مذاکره، دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به درگیری‌ها و بازگشایی کامل تنگه هرمز عنوان شده است.
وزیر خزانه‌داری آمریکا گفت: «منتظر اعلام خبرهای بیشتری در هفته آینده باشید، زیرا قصد داریم اقداماتی را به اجرا بگذاریم که در تاریخ انزوای اقتصادی یک کشور بی‌سابقه بوده است.»
او از دستور ترامپ به وزارت خزانه‌داری برای وارد آوردن «فشار حداکثری» بر حکومت ایران خبر داد و افزود این تدابیر مرحله تازه‌ای از تلاش‌های ایالات متحده برای قطع جریان منابع مالی جمهوری اسلامی خواهد بود.
بسنت در مصاحبه خود با نیوزمکس به جزییات این اقدامات اشاره‌ای نکرد.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شوند که سپاه پاسداران همچنان کشتی‌های تجاری را در تنگه هرمز هدف قرار می‌دهد و مذاکرات بر سر بازگشایی این گذرگاه راهبردی تاکنون به توافقی منجر نشده است.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یک‌پنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور می‌کرد.
خبرگزاری رویترز جمعه اعلام کرد که پس از حمله جمهوری اسلامی به دو کشتی اماراتی، رفت‌وآمد در تنگه هرمز عملا متوقف شده است.
دونالد ترامپ در روزهای اخیر بارها تاکید کرده بود که آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد. رهبران جمهوری اسلامی این اظهارات را رد و تاکید کرده‌اند تنگه هرمز تا برآورده نشدن شروط تهران بسته خواهد ماند.
در همین حال جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا، ۲۲ مرداد اعلام کرد اولویت نخست واشینگتن «پایین نگه داشتن قیمت نفت و بنزین برای آمریکایی‌ها» و اولویت دوم آن جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای است.
او اضافه کرد: «اطمینان دارم که در دستیابی به هر دو هدف موفق هستیم، اما شرایط ذاتا پیش‌بینی‌ناپذیر است، زیرا خود ایرانی‌ها پیش‌بینی‌ناپذیرند و گاهی به تعهداتی که در قبال ما پذیرفته‌اند، عمل نمی‌کنند.»
از محاصره دریایی تا محدودیت‌های رمزارزی
وزیر خزانه‌داری ایالات متحده در ادامه مصاحبه خود گفت: «ترکیبی از انزوای اقتصادی در ابعادی که جهان تاکنون شاهد آن نبوده است و ادامه محاصره در تنگه هرمز، مانع ورود یا خروج هر چیزی از بنادر ایران خواهد شد.»
بسنت افزود از زمان صدور دستور ترامپ، دولت آمریکا حساب‌های بانکی، کیف پول‌های ارز دیجیتال و دارایی‌های جمهوری اسلامی را در سراسر جهان هدف قرار داده و برای قطع منابع مالی حکومت و نیروهای نیابتی آن تلاش کرده است.
در هفته‌های اخیر و پس از فروپاشی آتش‌بس میان تهران و واشینگتن، ایالات متحده فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را از طریق اعمال محاصره دریایی افزایش داده و هم‌زمان، بسته‌های تحریمی جدیدی را به اجرا گذاشته است.
واشینگتن همچنین فشارهای خود را برای اعمال محدودیت بر استفاده تهران از ارزهای دیجیتال شدت بخشیده است.
مقام‌های آمریکایی می‌کوشند کانال‌های مالی وابسته به جمهوری اسلامی را مسدود کنند و دسترسی تهران به شبکه‌های مبتنی بر رمزارز را کاهش دهند.
جمهوری اسلامی از ارزهای دیجیتال برای دور زدن تحریم‌ها، تامین مالی گروه‌های نیابتی و پرداخت به عوامل خود برای انجام عملیات جاسوسی در کشورهای مختلف، از جمله اسرائیل، استفاده کرده است.
پایگاه خبری بلومبرگ جمعه ۲۳ مرداد در گزارشی به نقل از اقتصاددانان هشدار داد تداوم جنگ می‌تواند ایران را به یکی از وخیم‌ترین بحران‌های اقتصادی تاریخ خود بکشاند.
بر اساس این گزارش، تبلیغ خرید اعتباری بدون بهره و طرح‌های «اکنون بخر، بعدا پرداخت کن» اکنون در ویترین بسیاری از فروشگاه‌های تهران به چشم می‌خورد.
بلومبرگ افزود خرید اقساطی که پیش‌تر عمدتا به کالاهایی مانند مبلمان و لوازم آشپزخانه محدود بود، از آغاز جنگ به کالاهای ضروری گسترش یافته و اکنون حتی مواد غذایی را دربر می‌گیرد.
۱۹ مرداد، خبرگزاری ایلنا گزارش داد تشدید فشارهای معیشتی، به‌ویژه بر کارگران، خرید اقساطی از پلتفرم‌های آنلاین را برای بسیاری از خانوارهای ایرانی به راهی برای جبران کسری درآمد ماهانه تبدیل کرده است.
پیش‌تر در پنجم مرداد، پایگاه خبری اقتصادنیوز نوشت در پی شدت گرفتن بحران اقتصادی، پرداخت‌های اقساطی در بازار سلامت کشور به‌تدریج رواج یافته و خدماتی مانند دندان‌پزشکی و حتی دارو به‌صورت قسطی عرضه می‌شوند.
حمله جمهوری اسلامی به دو کشتی اماراتی در تنگه هرمز، واکنش گسترده کشورهای منطقه را در پی داشت و عربستان سعودی، مصر، قطر، بحرین، کویت، اردن و اتحادیه عرب آن را به‌شدت محکوم کردند.
شرکت ملی نفت ابوظبی، ادنوک، جمعه ۲۳ مرداد اعلام کرد دو شناور این شرکت هنگام عبور از تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفتند.
این حملات تلفات جانی در پی نداشت و امارات متحده عربی حکومت ایران را مسئول آن دانست.
وزارت امور خارجه کویت ضمن محکوم کردن این حملات، خواستار احترام به آزادی کشتیرانی و بازگشایی کامل و بی‌قید و شرط تنگه هرمز شد.
کویت همچنین بر حمایت از اقدامات امارات متحده عربی برای حفاظت از امنیت، حاکمیت و منافع خود تاکید کرد.
وزارت امور خارجه اردن حملات اخیر جمهوری اسلامی را نقض آشکار قوانین بین‌المللی و تهدیدی علیه امنیت کشتیرانی خواند.
امان تاکید کرد از همه اقدامات امارات برای حفظ امنیت و ثبات این کشور حمایت می‌کند.
وزارت امور خارجه قطر ضمن محکوم کردن این حملات، بار دیگر استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان اهرم فشار را قاطعانه مردود دانست.
وزارت امور خارجه عربستان سعودی نیز هدف قرار گرفتن دو کشتی اماراتی را به‌شدت محکوم کرد و هشدار داد حکومت ایران مسئول تداوم این حملات است.
طی هفته‌های گذشته، حملات سپاه پاسداران به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز به تنش‌ها در منطقه دامن زده است.
در سوی دیگر، ایالات متحده پس از فروپاشی آتش‌بس، فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را از طریق اعمال محاصره دریایی افزایش داده است.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یک‌پنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور می‌کرد.
ادامه واکنش‌های منطقه‌ای به تهدید امنیت کشتیرانی
مصر حمله به دو کشتی اماراتی در تنگه هرمز را به‌شدت محکوم کرد و خواستار توقف همه اقداماتی شد که امنیت کشتیرانی بین‌المللی را به خطر می‌اندازد.
وزارت امور خارجه بحرین نیز حمله جمهوری اسلامی به این نفتکش‌ها را به‌شدت محکوم کرد.
در این بیانیه آمده است: «این حمله نقض آشکار قواعد حقوق بین‌الملل، کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها و قطعنامه‌های مرتبط شورای امنیت، از جمله قطعنامه ۲۸۱۷، و قطعنامه‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی است.»
منامه تاکید کرد امنیت و ثبات امارات متحده عربی بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت ملی بحرین و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس است.
اتحادیه عرب حمله جمهوری اسلامی به دو نفتکش اماراتی هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم کرد.
وزارت امور خارجه امارات متحده عربی نیز ضمن محکوم کردن «حمله خصمانه» حکومت ایران هشدار داد سپاه پاسداران با استفاده از تنگه هرمز برای اعمال فشار اقتصادی، امنیت منطقه و جریان جهانی انرژی را به خطر می‌اندازد.
هم‌زمان با ادامه تنش‌ها، چشم‌انداز مذاکرات تهران و واشینگتن بر سر بازگشایی تنگه هرمز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال گسترش دامنه و شدت درگیری‌ها در منطقه بالا گرفته است.
تداوم تهدیدات مقام‌های حکومت ایران
در روزهای اخیر، مقام‌های جمهوری اسلامی بر شدت لفاظی‌های تهدیدآمیز خود علیه آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه افزوده‌اند.
ابراهیم عزیزی، رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس، ۲۳ مرداد تهدید کرد حکومت ایران «آمریکا را تا شکست نهایی رها نخواهد کرد».
احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران، نیز در خطبه‌های نماز جمعه گفت ایالات متحده «زبان مذاکره سرش نمی‌شود و زبان زور را می‌فهمد».
در سوی دیگر، محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، ۲۳ مرداد تاکید کرد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تنها مسیر حل‌وفصل مناقشه کنونی است.
دار در دیدار با ناتالی بیکر، کاردار سفارت آمریکا در پاکستان، بر اهمیت گفت‌وگو و دیپلماسی برای دستیابی به صلح پایدار تاکید کرد و افزود اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد «هم در متن و هم در روح آن» تنها راه پیش‌رو است.
تهران و واشینگتن ۲۵ خرداد بر سر خاتمه جنگ به تفاهم دست یافتند، اما تنش‌های منطقه‌ای پس از آن ادامه یافت.
۱۷ تیر، دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، مقام‌های جمهوری اسلامی را «متقلب»، «دروغگو» و «بیمار» خواند و با اشاره به حملات سپاه پاسداران به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز، از پایان آتش‌بس با تهران خبر داد.
