نیویورکتایمز به نقل از مقامهای ایرانی و آمریکایی مطلع از مذاکرات تهران و مسقط گزارش داد دو کشور به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز نزدیک شدهاند که طبق آن عبور کشتیهای ورودی و خروجی و «هزینه خدمات» بهطور مساوی میان دو کشور تقسیم میشود.
این روزنامه در گزارشی که بامداد سهشنبه ۱۳ مرداد به وقت ایران منتشر شد، نوشت بر اساس جزییات توافقِ در حال شکلگیری، کشتیهای عازم خلیج فارس از مسیری تحت کنترل ایران و در نزدیکی سواحل این کشور عبور خواهند کرد. کشتیهای در حال خروج از خلیج فارس نیز از مسیری نزدیک عمان خواهند گذشت.
مقامهای ایرانی به این روزنامه گفتند هرچند عوارضی دریافت نخواهد شد، اما توافق شامل «هزینه خدمات» برای جبران پیامدهای زیستمحیطی کشتیرانی، تامین امنیت کشتیهای باری و نفتکشها و تامین نیروی انسانی خواهد بود. دو مقام ایرانی نیز گفتند سهم ایران و عمان از درآمد حاصل برابر خواهد بود.
با این حال، یک مقام آمریکایی مطلع از مذاکرات روایت ایران را «دقیق» ندانست و گفت ایجاد هرگونه مسیر «موقت» در تنگه مستلزم تایید یا اجازه تهران نخواهد بود و هیچ عوارضی نیز دریافت نخواهد شد.
نیویورکتایمز نوشت در صورت اجرا، این توافق میتواند با ازسرگیری تردد کشتیها یکی از فوریترین مشکلات سیاسی دونالد ترامپ را حل کند. در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی به این رسانه گفتند صرفنظر از دستیابی به توافق، تنگه تا زمانی بسته خواهد ماند که آمریکا به محاصره دریایی بندرهای ایران در خلیج فارس پایان دهد و تهران و واشینگتن به طرح ۱۴ مادهای مندرج در یادداشت تفاهم اسلامآباد بازگردند.
نیویورکتایمز افزود آمریکا میتواند با صدور معافیتهایی از تحریمهای ایران، امکان فروش و تحویل قانونی نفت این کشور را فراهم کند و از فشار موجود بر بازار بکاهد.
ترامپ دوشنبه ۱۲ مرداد درباره توافق در حال شکلگیری گفت: «امروز یا فردا خواهید فهمید. خیلی زود مشخص میشود که کار به کدام سمت میرود. موضوع چندان پیچیده نیست.»
او پیشبینی کرد تنگه هرمز ممکن است «واقعا تا همین فردا» باز شود؛ سخنی که در چند ماه گذشته بارها تکرار کرده است. ترامپ افزود: «مرحله اول بازگشایی تنگه است. مرحله دوم خلع هستهای خواهد بود.»
نیویورکتایمز نوشت با وجود خوشبینی ترامپ، به گفته مقامهای کنونی و پیشین مطلع از نگرانیهای پنتاگون، برخی مقامهای ارشد این نهاد درباره سازوکار در حال شکلگیری میان جمهوری اسلامی و عمان تردید دارند و نگراناند این توافق به معنای تسلیم در برابر تهران باشد.
این مقامها گفتند در مسیر خروج از خلیج فارس از طریق تنگه و آبهای عمان هنوز آنقدر مین وجود دارد که کشتیها برای عبور ایمن ناچار خواهند بود با ایران هماهنگ کنند. حتی برخی مقامهای ایرانی نیز درباره کارآمدی توافق و توانایی آن در رفع خطر موج دیگری از حملات آمریکا ابراز تردید کردند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ششم مرداد در یک مصاحبه تلویزیونی گفت حکومت ایران طرح عمان برای واگذاری ۵۰ درصد مسیرهای تردد دریایی به جمهوری اسلامی را رد کرده است. به گفته او، عمان پیشنهاد کرده بود که ورود و خروج کشتیها در تنگه هرمز بهطور مساوی میان مسیرهایی تحت کنترل جمهوری اسلامی و عمان تقسیم شود اما جمهوری اسلامی با این طرح موافقت نکرد.
غریبآبادی افزود تهران در طرحی جایگزین پیشنهاد کرده است تمام مسیر ورود کشتیها و بخشی از مسیر خروج از آبهای سرزمینی ایران بگذرد. به گفته او، این طرح به جمهوری اسلامی امکان میدهد بر تردد شناورها نظارت موثر داشته باشد و از پایداری صلح و نبود تهدید امنیتی از مسیر تنگه هرمز اطمینان یابد.
پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم محمولههای نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. بر اساس گزارش رویترز، مسیرهای بینالمللی عبور کشتیها که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۳۴۷ تعیین کرده بود، اکنون بهدلیل مینهای کارگذاشتهشده از سوی جمهوری اسلامی قابل استفاده نیستند.
سازمان بینالمللی دریانوردی ششم مرداد اعلام کرد در گفتوگوهای مربوط به طرح عمان مشارکت نداشته است. سخنگوی این سازمان گفت هرگونه پیشنهاد برای ایجاد مسیرهای تازه کشتیرانی یا تغییر نظام ساماندهی ترافیک دریایی باید به این سازمان ارائه شود تا کشورهای عضو آن را بررسی کنند.
سخنان محمدباقر خرازی، دبیرکل حزبالله ایران و لحن رسانههایی چون رجانیوز میتواند نشانهای از تشدید اختلاف میان دولت و فرماندهان سپاه پاسداران باشد؛ اختلافی که شاید از تفاوتنظر بر سر شیوه حکمرانی فراتر رفته باشد و این پرسش را مطرح کند که آیا جمهوری اسلامی، زیر فشار بحرانهای انباشته، به مرحلهای حساس در تصمیمگیری درباره مسیر آینده و بقای خود نزدیک شده است.
ایراناینترنشنال ۱۰ خرداد گزارش داد پزشکیان در نامهای رسمی به دفتر مجتبی خامنهای خواستار کنارهگیری شده است. بر اساس این گزارش، او هشدار داده بود اداره کشور از مجاری رسمی خارج شده و طیفی از فرماندهان سپاه بر بخشهای اصلی حاکمیت مسلط شدهاند. روندی که به نظر میرسد به این اعتراض محدود نیست و در مقاطع دیگری از جمله پیش از مذاکرات اسلام آباد نیز تهدید به استعفا مطرح شده است. حالا محمدباقر خرازی، مدعی شده مجتبی خامنهای اعلام کرده است اگر پزشکیان بار دیگر استعفا کند، این بار با آن موافقت خواهد کرد.
صرف مطرح شدن دوباره احتمال استعفای پزشکیان و واکنش احتمالی مجتبی خامنهای به آن، فارغ از درستی جزییات این روایت، میتواند نشانهای از ورود ساختار تصمیمگیری جمهوری اسلامی به مرحلهای تازه پس از مرگ علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، باشد؛ مرحلهای که به نظر میرسد در آن، حدود اختیار دولت و مناسبات آن با رهبر جدید و فرماندهان سپاه بیش از گذشته محل مناقشه است.
تایید ناخواسته یک بحران
اهمیت تحولات تازه به سخنان خرازی محدود نیست. رجانیوز نیز در حمله به حامیان توافق تهران و واشینگتن، از «استعفا»، «تابآوری مردم»، «عدم امکان اداره کشور» و «خسارات جبرانناپذیر» بهعنوان کلیدواژههای پروژهای نام برد که به نوشته این رسانه، هدف آن واداشتن مجتبی خامنهای به پذیرش توافقی است که رجانیوز آن را «سازش» میخواند.
این رسانه اصل مطرحشدن استعفا در سطوح بالای حکومت را تکذیب نمیکند، بلکه آن را ابزاری برای فشار بر رهبر جمهوری اسلامی میداند. چنین موضعی این احتمال را تقویت میکند که استعفا صرفا یک شایعه بیرون از ساختار قدرت نیست و به بخشی از منازعه بر سر آینده نظام تبدیل شده است؛ آیندهای که حقوق مردم همچنان در آن جایی ندارد و اختلافها عمدتا بر سر چگونگی حفظ جمهوری اسلامی است.
پزشکیان؛ مسئول نتایج، محروم از اختیار
یکی از زمینههای این بحران را میتوان در شکاف میان مسئولیتهای رسمی دولت و دامنه واقعی اختیارات آن جستوجو کرد. دولت پزشکیان باید پاسخگوی بحران اقتصادی، خسارتهای جنگ، نارضایتی عمومی و نتایج مذاکرات باشد؛ با این حال، به نظر میرسد بخش مهمی از تصمیمها در حوزههای امنیتی، نظامی و سیاست خارجی، بیرون از دولت، در دفتر رهبری و میان فرماندهان سپاه گرفته میشود.
در چنین ساختاری، پزشکیان باید پاسخگوی پیامد تصمیمهایی باشد که به نظر میرسد نقش تعیینکنندهای در اتخاذشان ندارد. او چهره غیرنظامی حکومتی است که نهادهای نظامی ظاهرا نقشی فزاینده در ادارهاش یافتهاند.
استعفا احتمالا یکی از آخرین اهرمهای پزشکیان برای بازپسگیری بخشی از اختیارات دولت است. اگر پاسخ منسوب به مجتبی خامنهای درست باشد، میتواند نشانهای از آن باشد که رهبر جمهوری اسلامی، بهجای محدود کردن مداخله فرماندهان، کنار گذاشتن رییس دولتی معترض به این مداخلات را ترجیح میدهد.
چنین رویکردی مساله دولت کماختیار را حل نمیکند، بلکه پزشکیان را در جایگاهی نگه میدارد که باید پاسخگوی شرایطی باشد که امکان چندانی برای تغییر آن ندارد.
جدال بر سر سازش یا ادامه بحران
ادبیات رجانیوز را میتوان از نشانههای اختلاف، فراتر از مناسبات پزشکیان و فرماندهان تعبیر کرد. در یک سوی منازعه، کسانی هشدار میدهند ظرفیت اقتصادی و اجتماعی کشور فرسوده است و ادامه مسیر کنونی میتواند اداره کشور را ناممکن کند. در سوی دیگر، همین هشدارها ابزاری برای واداشتن رهبر جمهوری اسلامی به عقبنشینی تلقی میشود.
در این چارچوب، حتی گزارش خسارتهای واردشده به کشور یا کاهش تابآوری مردم نیز «سازشطلبی» تعبیر میشود. معیار تصمیمگیری دیگر ظرفیت واقعی کشور نیست، بلکه حفظ تصویر تسلیمناپذیری رهبر است؛ حتی اگر مردم از پیشناتوانشده مجبور شوند هزینه آن را بپردازند.
نزاع اصلی را میتوان جدال بر سر دو مسیر دانست: حرکت جمهوری اسلامی بهسوی توافق با پذیرش واقعیتهای میدانی، یا ادامه تقابل با وجود تحلیل رفتن توان داخلی.
پایان مصونیت سیاسی پزشکیان
اگر روایت خرازی درست باشد، اعلام آمادگی برای پذیرش استعفای بعدی پزشکیان، میتواند هشداری درباره کاهش حمایت سیاسی رهبر جمهوری اسلامی از او باشد. در صورت صحت گزارش پیشین درباره استعفا، یکی از دلایل احتمالی نپذیرفتن آن در مرحله نخست میتوانست جلوگیری از علنی شدن شکاف در رأس حکومت و پرهیز از انتخابات زودهنگام و خلاء اجرایی باشد.
در چنین وضعیتی، پزشکیان ممکن است در مقام خود باقی بماند، اما با این انتظار که محدودیتهایش را بپذیرد و بار دیگر از استعفا بهعنوان اهرم فشار استفاده نکند.
چنین وضعیتی اقتدار دولت را بیش از پیش تضعیف میکند. اگر وزیران و مدیران به این نتیجه برسند که رییس دولت از حمایت پایدار رهبر حکومت برخوردار نیست و ممکن است در بحران بعدی کنار گذاشته شود، احتمالا انگیزه بیشتری برای هماهنگی با دفتر رهبری و نهادهای نظامی خواهند یافت. نتیجه ممکن است تمرکز بیشتر قدرت در این نهادها باشد.
در چنین شرایطی، یکی از محتملترین سناریوها ادامه حضور پزشکیان با اختیارات محدودتر است. حکومت احتمالا ترجیح میدهد هزینه انتخابات زودهنگام و علنی شدن شکافهای داخلی را نپردازد. در این سناریو، پزشکیان در مقام خود باقی میماند، اما تصمیمهای اصلی بیش از گذشته به دفتر مجتبی خامنهای، شورای عالی امنیت ملی و فرماندهان سپاه منتقل می شود.
سناریوی دوم، کنار گذاشته شدن پزشکیان در پی ناکامی مذاکرات با واشینگتن یا یک شکست سیاسی، اقتصادی یا نظامی دیگر است. در این حالت، ممکن است ابتدا دولت او عامل بحران معرفی شود و سپس تغییر رییس دولت بهعنوان راهحل عرضه شود.
سناریوی سوم میتواند پذیرش توافق از سوی مجتبی خامنهای باشد؛ توافقی که روایت رسمی آن را نه نتیجه فشار دولت، بلکه تصمیمی راهبردی و مقتدرانه از سوی رهبری معرفی کند.
احتمال استعفای فوری پزشکیان نیز زمانی افزایش مییابد که اختلاف بر سر ادامه جنگ یا چارچوب توافق از کنترل خارج شود.
این اطلاعات نشان میدهد پزشکیان، مجتبی خامنهای را در صندلی عقب یک خودرو و در مکانی نامعلوم ملاقات کرده است. پزشکیان در میانه اردیبهشت ماه، در نشستی با نمایندگان اصناف، گفت دیداری دو ساعتونیمه با مجتبی خامنهای داشته است.
او گفت این دیدار «در فضایی صمیمی» برگزار شده است.
اما منابع ایراناینترنشنال میگویند پس از درخواستهای مکرر پزشکیان و تهدید او به استعفا، دفتر مجتبی خامنهای با این دیدار موافقت کرد. بااین حال، به پزشکیان اطلاع داده شد که برخلاف روال معمول، ملاقات در اقامتگاه همیشگی رهبر انجام نخواهد شد.
بر این اساس، محافظان پزشکیان او را به مکانی مخفی در نقطهای نامعلوم در تهران بردند تا در صندلی عقب یک خودرو تجاری با شیشههای دودی با مجتبی خامنهای دیدار کند.
بهگفته این منابع گفتوگوی آنها تنها چند دقیقه طول کشید و پس از آن، از رییس دولت چهاردهم خواسته شد محل را ترک کند.
محافظان مجتبی خامنهای در این دیدار به پزشکیان اجازه ندادند با او دست بدهد. ملاقات در شرایطی انجام شد که دو طرف فقط میتوانستند صدای یکدیگر را بشنوند.
بهگفته منابع، این اتفاقها باعث خشم مسعود پزشکیان شد و او چنین رفتاری را تحقیرآمیز تلقی کرد.
بهگفته برخی در دفتر ریاست جمهوری، پزشکیان پس از بازگشت این پرسش را مطرح کرد که آیا فردی که در صندلی عقب خودرو با او ملاقات کرده، واقعا رهبر جمهوری اسلامی بوده است یا خیر؛ زیرا فقط صدای او را شنیده بود.
مشخص نیست این سخن ریشه در خشم پزشکیان داشته یا او واقعا درباره هویت فردی که با او دیدار کرده، دچار تردید شده است.
بهگفته منابع ایراناینترنشنال، پزشکیان اخیرا درخواست دیدار دیگری با مجتبی خامنهای، این بار در اقامتگاه رهبر، را مطرح کرده است؛ اما این درخواست فعلا رد شده است.
از حدود پنج ماه پیش که مجلس خبرگان مجتبی خامنهای را بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی برگزید، تاکنون هیچ فایل صوتی یا ویدیویی از او منتشر نشده است.
وبسایت روزنامه همشهری یکشنبه ۱۱ مرداد با انتشار ویدیویی کوتاه مدعی شد سرویسهای اطلاعاتی خارجی میتوانند با محاسبه انرژی صوتی، تحلیل فرکانس شبکه برق و بررسی نویزهای پسزمینه، فایل صوتی مجتبی خامنهای را ردیابی و مخفیگاه او را پیدا کنند.
در این ویدیو همچنین گفته شد سازمانهای جاسوسی خارجی میتوانند با تحلیل رزونانس مجرای صوتی، به میزان جراحت یا اضطراب مجتبی خامنهای پی ببرند؛ ادعایی که به تردیدها درباره وضعیت سلامت او دامن زد.
بهرغم آنکه ترامپ سه هفته پیش گفت به احتمال ۹۰ درصد مجتبی خامنهای کشته شده است، نخستوزیر اسرائیل بهتازگی اعلام کرد که او زنده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۸ تیرماه در مصاحبه با برنامه اینترنتی «ماجرای جنگ» گفت: «در این دوره مجتبی خامنهای را ندیدهام و فقط افراد معدودی با او ملاقات کردهاند.«
یک روز بعد، مسعود پزشکیان در یک سخنرانی گفت شمار دیدارها با مجتبی خامنهای افزایش یافته است.
در همین حال، محمد باقر خرازی، برادر همسر مسعود خامنهای، دیگر فرزند علی خامنهای در ویدیویی که دوشنبه ۱۲ مرداد در شبکههای اجتماعی منتشر شد، گفت که هبر جمهوری اسلامی رسما و علنا هشدار داده که اگر مسعود پزشکیان بار دیگر استعفا کند، استعفای او را خواهد پذیرفت. خرازی همچنین از قصد مجتبی خامنهای برای ایجاد تغییراتی در شورای عالی امنیت ملی خبر داد.
خرازی با اشاره به اینکه مسعود پزشکیان ۲۸ بار استعفا کرده و یا تهدید کرده که از مقام خود کناره خواهد گرفت، گفت:«رهبر انقلاب (مجتی خامنهای) نوشتند یک بار دیگر پزشکیان استعفا کند، استعفایش را میپذیریم. رسما اعلام کردند و به خاطر همین هم اینها کاسه و کوزه شان را جمع کردند، فتیله را پایین کشیدند و دیگر تهدید به استعفا نکردند.»
یک منبع آگاه در ایران ۱۰ خرداد به ایراناینترنشنال خبر داده بود که مسعود پزشکیان، رییس دولت، با ارسال نامهای رسمی به دفتر مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، خواستار کنارهگیری از سمت خود شد.
محمد باقر خرازی در بخش دیگری از صحبتهای خود از قصد مجتبی خامنهای برای اعمال تغییراتی در تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی و شورای عالی امنیت ملی خبر داد.
او گفت رهبر انقلاب میخواهند شورای عالی امنیت ملی را تغییر دهند. آقای ذوالقدر را جابهجا کنند، آقای محسن رضایی جای ایشان برود. به آقای عراقچی هم گفتند حق مداخله در مذاکرات را به هیچ عنوان نداری.»
خرازی گفت: «ایشان سفت به میدان آمده است. شما حاج آقا مجتبی را نمیشناسید. پدرش قائد شهید اگر بود کمی تعارف داشت اما او اصلا تعارف ندارد.»
ترامپ که در دفتر بیضیشکل کاخ سفید سخن میگفت، افزود «فکر میکنم شاید بتوانیم به نتیجهای برسیم، اما میخواهم پیش از آنکه به مرحله قطع سر آنها برسیم، آخرین فرصت ممکن را هم به آنها بدهم.»
او اعلام کرد انتظار دارد مذاکراتی که به بازگشایی تنگه هرمز و ایجاد مسیری برای رسیدگی ایران به نگرانیهای ایالات متحده درباره برنامه هستهای این کشور منجر شود، طی یکی دو روز آینده آغاز شود.
رییسجمهوری آمریکا گفت: «مرحله نخست، بازگشایی تنگههاست. مرحله دوم، خلع سلاح هستهای خواهد بود. و این مرحله کمی زمان خواهد برد.»
ترامپ یکشنبه به خبرنگاران گفت دور جدید مذاکرات واشینگتن و تهران از بعدازظهر دوشنبه ۱۲ مرداد آغاز خواهد شد، با این حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی دوشنبه تاکید کرد که مذاکرهای با آمریکا وجود ندارد و صرفا مذاکراتی با عمان بر سر موضوع «تردد ایمن از تنگه هرمز» در حال انجام است.
او افزود این مذاکرات دوجانبه «بین دو دولت ساحلی است» و تلاش جمهوری اسلامی این است که در اولین فرصت با مشورت و همکاری عمان مسیری را تعیین کند که «قاعدتا موقت خواهد بود» و براساس آن «ایمنی کشتیرانی» در تنگه هرمز را فراهم کند.
بقائی درباره ادامه روند مذاکرات با آمریکا گفت: «این روزها نه قرار است میزبان هیاتی از بیرون باشیم و نه مهمان جایی باشیم.»
تکذیب مذاکره با آمریکا از سوی جمهوری اسلامی با واکنش خشمگینانه ترامپ مواجه شد.
او دوشنبه ساعاتی پیش از گفتوگو با خبرنگاران در شبکه اجتماعی خود، تروثسوشیال، نوشت: «رهبران جمهوری اسلامی به شکلی باورنکردنی دورو هستند.»
او افزود: «آنها درخواست برگزاری نشست میکنند؛ حتی التماس میکنند؛ مذاکرات آغاز میشود و نشستهای بیشتری نیز برای آینده نزدیک برنامهریزی میشود، اما همزمان بهطور علنی و با افتخار میگویند هیچ مذاکرهای در جریان نیست.»
ترامپ همچنین گفت: «هیچ چیز وارد ایران نمیشود، مگر آنکه آمریکا بخواهد، و هیچ چیز نیز وارد نخواهد شد، مگر اینکه توافقی حاصل شود یا تسلیم کامل صورت بگیرد.»
ترامپ گفت مقامهای جمهوری اسلامی میگویند تنگه هرمز را با قدرت اداره خواهند کرد، در حالی که «این تنگه در حال حاضر بهطور کامل تحت کنترل نیروی دریایی آمریکا و محاصره، یا آنچه برخی دیوار فولادین آمریکا مینامند، قرار دارد».
او افزود: «ایران چه بخواهد این را بپذیرد و چه نخواهد بپذیرد، ما در حال گفتوگو برای حل مشکلی هستیم که خود این کشور طی دههها ایجاد کرده است.»
رییسجمهوری آمریکا در پایان تاکید کرد: «موضوع بسیار ساده است؛ ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.»
ترامپ ساعاتی بعد در جمع خبرنگاران در اتاق بیضی کاخ سفید گفت به درخواست متحدان آمریکا در خلیج فارس، یعنی قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تصمیم گرفته فعلا از صدور دستور برای اجرای حملات گسترده جدید علیه ایران خودداری کند.
او گفت برنامهای آماده شده بود تا نیروهای آمریکایی روز یکشنبه «بزرگترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم» را انجام دهند. اما پس از شنیدن درخواست رهبران کلیدی خلیج فارس، از جمله محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، و همچنین بنا بر درخواست مقامهای ایرانی که نامشان فاش نشده است، تصمیم گرفت این طرح را کنار بگذارد و زمان بیشتری به دیپلماسی بدهد.
با این حال، ترامپ بار دیگر تاکید کرد که صبرش در برابر حکومت ایران رو به پایان است.
ترامپ به خبرنگاران گفت:«این آخرین فرصت آنهاست که یک سند خوب را امضا کنند.»
با این حال شبکه سیبیاس نیوز به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد با وجود اظهارات شب گذشته دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، درباره اینکه قرار است مذاکرات با جمهوری اسلامی بعدازظهر دوشنبه آغاز شود، هیچ «مذاکره جدید» یا مذاکرات متفاوتی برنامهریزی نشده است.
بر اساس این گزارش، تنها همان گفتوگوهای جاری میان استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در امور خاورمیانه، جرد کوشنر و تیم مذاکرهکننده آمریکایی با نمایندگان جمهوری اسلامی، از طریق میانجیها ادامه دارد.
او که برادر همسر مسعود خامنهای، دیگر فرزند علی خامنهای است، در ویدیویی که در شبکههای اجتماعی منتشر شده، توضیح نداد مجتبی خامنهای که از زمان کشته شدن علی خامنهای در ۹ اسفند و انتخاب بهعنوان جانشین او، هرگز در انظار عمومی دیده نشده و جز چند متن مکتوب، هیچ ویدیو و صدایی از او نیز منتشر نشده چه زمانی و خطاب به چه کسانی بهصورت رسمی و علنی این هشدار را داده است.
خرازی با اشاره به اینکه مسعود پزشکیان ۲۸ بار استعفا کرده و یا تهدید کرده که از مقام خود کناره خواهد گرفت، گفت:«رهبر انقلاب (مجتی خامنهای) نوشتند یک بار دیگر پزشکیان استعفا کند، استعفایش را میپذیریم. رسما اعلام کردند و به خاطر همین هم اینها کاسه و کوزه شان را جمع کردند، فتیله را پایین کشیدند و دیگر تهدید به استعفا نکردند.»
یک منبع آگاه در ایران ۱۰ خرداد به ایراناینترنشنال خبر داد که مسعود پزشکیان، رییس دولت، با ارسال نامهای رسمی به دفتر مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، خواستار کنارهگیری از سمت خود شد.
او که به شرط ناشناس ماندن با ایراناینترنشنال گفتوگو کرد، گفت که پزشکیان در این نامه که ۱۰ خرداد ارسال شده، با لحنی کمسابقه و انتقادی هشدار داده بود که ساختار اداره کشور در عمل از مسیرهای رسمی خارج شده و بخشهای اصلی حاکمیت تحت کنترل کامل طیفی خاص از فرماندهان سپاه پاسداران قرار گرفته است.
پزشکیان در این نامه تاکید کرده بود که رییسجمهوری و دولت در عمل از روند تصمیمگیریهای کلان و حیاتی کشور کنار گذاشته شدهاند و خلاء ناشی از این وضعیت، زمینه را برای در دست گرفتن امور از سوی جریانهای افراطی در سپاه پاسداران فراهم کرده است.
او همچنین تصریح کرده بود که در چنین شرایطی امکان اداره دولت و انجام مسئولیتهای قانونی خود را ندارد و به همین دلیل خواستار کنارهگیری فوری شده است.
خبر استعفای پزشکیان بعدا از سوی نزدیکان او و دیگر مقامات و رسانههای حکومتی تکذیب شد. با این حال این نخستین بار نبود که اخباری مبنی بر قصد پزشکیان برای استعفا از ریاست جمهوری منتشر میشد.
رییس دولت چهاردهم در جمهوری اسلامی، چهارشنبه ۲۴ بهمن ۱۴۰۳ در یک سخنرانی در بوشهر، خبر استعفای خود را تکذیب کرد.
محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی ریاستجمهوری، نیز در ۳۰ آبان ۱۴۰۴ گزارشها درباره استعفای مسعود پزشکیان از ریاست دولت را «شایعه» خواند و آنها را تکذیب کرد.
جابهجاییهای جدید در شورای عالی امنیت ملی؟
محمد باقر خرازی در بخش دیگری از صحبتهای خود از قصد مجتبی خامنهای برای اعمال تغییراتی در تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی و شورای عالی امنیت ملی خبر داد.
او گفت رهبر انقلاب میخواهند شورای عالی امنیت ملی را تغییر دهند. آقای ذوالقدر را جابهجا کنند، آقای محسن رضایی جای ایشان برود. به آقای عراقچی هم گفتند حق مداخله در مذاکرات را به هیچ عنوان نداری.»
خرازی گفت: «ایشان سفت به میدان آمده است. شما حاج آقا مجتبی را نمیشناسید. پدرش قائد شهید اگر بود کمی تعارف داشت اما او اصلا تعارف ندارد.»
از زمان کشته شدن علی خامنهای در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و معرفی مجتبی خامنهای بهعنوان جانشین او، جز در یک مورد استثنایی، هیچ حکمی از سوی رهبر جدید برای انتصاب فرماندهان جدید نیروهای مسلح جمهوری اسلامی صادر نشده است.
تنها استثناء در این زمینه به حکمی مربوط میشود که براساس آن محسن رضایی، بهعنوان مشاور نظامی رهبر جمهوری اسلامی منصوب شده است آن هم در شرایطی که یحیی رحیمصفوی، مشاور نظامی علی خامنهای در جریان جنگ کشته نشد و هنوز زنده است.
بهنظر میرسد در غیاب مجتبی خامنهای و حضور موثر او در تصمیمگیریها، روند عزل و نصب فرماندهان نظامی در جمهوری اسلامی در سکوت تغییر کرده است.
اظهارات محمد باقر خرازی درباره تصمیمات مجتبی خامنهای در حالی منتشر شده که روزنامه همشهری در ویدئویی تلاش کرده است منتشر نشدن هیچ فایل صوتی از مجتبی خامنهای را با خطر شناسایی محل اختفای او از سوی سرویسهای اطلاعاتی توجیه کند.
این رسانه وابسته به شهرداری تهران نوشته حتی یک صدای ضبط شده میتواند اطلاعاتی درباره مکان، زمان، تجهیزات و وضعیت جسمانی گوینده در اختیار نهادهای اطلاعاتی قرار دهد.
همشهری این ویدئو را در پاسخ به پرسشی منتشر کرده که چرا از فردی که در آن «رهبر سوم» جمهوری اسلامی خوانده شده، تاکنون هیچ صدایی در دسترس عموم قرار نگرفته است. محور اصلی پاسخ این روزنامه آن است که لایههای پنهان یک فایل صوتی ممکن است به ردیابی گوینده و محل ضبط منجر شود.
بهنوشته رویترز ترامپ شنبه بار دیگر الگویی را تکرار کرد که در سراسر پنج ماه گذشته شکل گرفته است: اعلام برنامه برای انجام «حملات گسترده» علیه جمهوری اسلامی و سپس لغو آنها در آخرین لحظه.
ترامپ یکشنبه در هواپیمای ایرفورس وان به خبرنگاران گفت: «آیا ترجیح میدهم به توافق برسیم؟ من به دنبال کشتن مردم نیستم.»
او افزود: «کاری که اکنون انجام میدهیم این است که در قالب مذاکره با آنها گفتوگو میکنیم. این مذاکرات بعدازظهر دوشنبه آغاز میشود».
او محل برگزاری یا شرکتکنندگان در چنین مذاکراتی را مشخص نکرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه سخنان ترامپ را رد کرد و گفت تهران در روزهای آینده هیچ برنامهای برای میزبانی از هیاتهای خارجی یا اعزام مذاکرهکنندگان به خارج از کشور ندارد.
بقایی افزود همه مذاکرهکنندگان ایرانی در حال حاضر در داخل کشور هستند، بهجز عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، که برای زیارت مذهبی در عراق به سر میبرد.
او گفت تنها گفتوگوهای در حال انجام، مذاکرات با عمان درباره مدیریت تنگه هرمز است.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی نیز به رویترز گفت هیچ مذاکرهای برنامهریزی نشده است و عراقچی دستکم تا پایان هفته در دسترس نخواهد بود.
با این حال خبرگزاری آناتولی بهنقل از منابع دولتی پاکستان گزارش داد آمریکا و جمهوری اسلامی در مرحله نخست از طریق میانجیها گفتوگوهای غیرمستقیم خواهند داشت و موضوع هستهای در این مرحله مطرح نخواهد شد.
این منابع گفتند اسلامآباد و دوحه از گزینههای میزبانی مذاکرات هستند و میانجیهای پاکستانی و قطری تماس با تهران و واشینگتن را ادامه میدهند.
ترامپ، شامگاه شنبه ۱۰ مرداد در شبکه اجتماعی تروثسوشیال نوشت به درخواست جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای منطقه و به شرط دسترسی سریع به توافقی که بر اساس آن تنگه هرمز کاملا و فورا باز و تهدید هستهای تهران برطرف شود، از حملهای گستردهتر از هر حمله دیگر بعد از جنگ جهانی دوم، چشم پوشیده است.
او نوشت: «ایالات متحده آمریکا در بالاترین سطح آمادگی نظامی، قدرت و توان رزمی قرار دارد؛ سطحی که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون سابقه نداشته است و کاملا آماده اقدام علیه جمهوری اسلامی ایران است.»
ترامپ افزود: «با وجود این، ایران و همچنین دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواستهاند که فعلا از هرگونه حمله خودداری کنیم، زیرا بر سر چارچوب یک توافق به تفاهم رسیدهاند.»
رییسجمهوری آمریکا تاکید کرد: «این توافق شامل بازگشایی فوری، کامل و بدون هیچ قید و شرطی تنگه هرمز و همچنین پایان دادن به تهدید هستهای ایران خواهد بود.»
ترامپ افزود: «بر اساس این درخواست، به خاطر منافع آینده جهان و نیز برای بقای ایرانی موفق و شکوفا، با لغو این حمله موافقت کردهام؛ مشروط بر اینکه بتوانیم بهسرعت به یک توافق دست یابیم.»
او در پایان نوشت: «دولت اسرائیل نیز در این تعهد با من همراه است. همه دست به کار شوید و این توافق را نهایی کنید.»
مواضع متفاوت کشورهای منطقه
پیام دونالد ترامپ ساعاتی پس از انتشار گزارشی مبنی بر نگرانی عربستان سعودی از تشدید درگیریها و درخواست این کشور از آمریکا برای خودداری از حمله گسترده به جمهوری اسلامی منتشر شد.
ساعاتی پیش از انتشار این پیام، اکسیوس به نقل از مقام آمریکایی گفت که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، روز شنبه ۱۰ مرداد در تماس تلفنی با ترامپ نسبت به احتمال تشدید درگیری میان آمریکا و ایران ابراز نگرانی کرد و خواستار شفاف شدن برنامه عملیاتی آمریکا شد.
با این حال روزنامه والاستریت ژورنال یکشنبه گزارش داد کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال رویارویی با جمهوری اسلامی موضعی یکسان ندارند و در حالی عربستان همچنان بر کاهش تنشها تاکید میکند که امارات متحده عربی از واشینگتن خواسته است رویکردی سختگیرانهتردر قبال جمهوری اسلامی در پیش بگیرد.
این روزنامه یکشنبه ۱۱ مرداد به نقل از مقامهای ارشد منطقهای نوشت امارات در روزهای اخیر با رییسجمهوری آمریکا، درباره اتخاذ موضعی قاطعتر در برابر حکومت ایران رایزنی کرده است.
این مقامها معتقدند تا زمانی که آمریکا فشار بر تهران را افزایش ندهد، کنترل تنگه هرمز را در دست نگیرد و حتی گزینه عملیات زمینی را مدنظر قرار ندهد، سپاه پاسداران حاضر به مصالحه نخواهد شد.
الگویی تکرارشونده
رویترز در گزارش خود افزود به نظر میرسد تحولات روز دوشنبه با الگویی مطابقت داشته باشد که از زمان آغاز «عملیات خشم حماسی» از سوی ترامپ، همراه با اسرائیل، بیش از پنج ماه پیش شکل گرفته است. ترامپ در چندین مورد تهدید به اقدام نظامی کرد و سپس تماسهای دیپلماتیک را دلیلی برای عقبنشینی از آن دانست.
با این حال، جمهوری اسلامی از زمان فروپاشی تفاهمنامه اسلامآباد که با هدف پایان دادن به درگیری تنظیم شده بود، بهطور علنی مذاکره با واشینگتن را رد کرده است.
ترامپ هنوز به اهدافی که در آغاز جنگ تعیین کرده بود دست نیافته است: برچیدن برنامه هستهای ایران، محدود کردن توانایی این کشور برای حمله به رقبای منطقهای و ایجاد شرایطی که ایرانیان بتوانند جمهوری اسلامی را سرنگون کنند.
اختلاف بر سر تنگه هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی مناقشه است. واشینگتن میگوید تفاهمنامه ماه اسلامآباد حکومت ایران را ملزم کرده بود این آبراه حیاتی را باز کند، در حالی که تهران استدلال میکند متن این تفاهمنامه بهصراحت اختیار ایران بر تردد کشتیها را حفظ کرده است.
بهنوشته رویترز این وضعیت به تهران اهرم نفوذ بیشتری نسبت به پیش از جنگ بر تنگه میدهد؛ نتیجهای که احتمالا شکستی قابلتوجه برای ترامپ تلقی خواهد شد.
ایالات متحده تاکنون نتوانسته است جمهوری اسلامی را وادار کند کنترل خود بر این آبراه را رها کند؛ مسئلهای که قیمت جهانی نفت را افزایش داده و موجب بالا رفتن قیمت بنزین در آمریکا شده است؛ موضوعی که از نظر سیاسی حساسیت زیادی دارد.
قیمت نفت روز دوشنبه پس از تازهترین تصمیم ترامپ برای خودداری از اقدام نظامی کاهش یافت و قراردادهای آتی نفت خام برنت با افتی بیش از چهار درصدی، به حدود ۸۴ دلار در هر بشکه رسید.
در تازهترین حادثه گزارششده در تنگه، نهاد امنیت دریایی بریتانیا، شامگاه یکشنبه اعلام کرد ناخدای یک کشتی از وقوع انفجاری در آبهای نزدیک شناور خبر داده است. در این حادثه که جزییات بیشتری از آن منتشر نشده، هیچکس آسیب ندیده است.
