پشت پرده مذاکرات اسلامآباد و تلاشها برای از سرگیری گفتوگوها
خبرگزاری رویترز در گزارشی به پشت پرده مذاکرات اسلامآباد پرداخت. مذاکراتی که پس از دههها دشمنی، عالیترین مقامات تهران و واشینگتن را برای نخستین بار دور یک میز نشاند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی به پشت پرده مذاکرات اسلامآباد پرداخت. مذاکراتی که پس از دههها دشمنی، عالیترین مقامات تهران و واشینگتن را برای نخستین بار دور یک میز نشاند.
بر اساس گزارش رویترز که بر مبنای گفتوگو با ۱۱ منبع آگاه نوشته شده است، علیرغم فضای سنگین و بیاعتمادی عمیق، دو طرف تا مرز یک توافق تاریخی پیش رفتند، اما در نهایت با چالشهایی روبهرو شدند که نهایی کردن توافق را به آینده موکول کرد.
منابع آگاه سهشنبه ۲۵ فروردین به رویترز گفتند برخلاف بنبست ظاهری، درهای دیپلماسی همچنان باز است و یک مقام سفارت جمهوری اسلامی در پاکستان نیز گزارش داد دور بعدی مذاکرات واشینگتن و تهران ممکن است این هفته یا اوایل هفته آینده برگزار شود.
نشست اسلامآباد که چهار روز پس از اعلام آتشبس برگزار شد، نخستین مواجهه مستقیم مقامات دو کشور در بیش از یک دهه گذشته و عالیترین سطح تعامل میان تهران و واشینگتن پس از انقلاب ۵۷ بود.
جزییاتی از درون اتاق مذاکره
به گفته کارکنان هتل مجلل «سرینا» در اسلامآباد، این مذاکرات در ساختاری امنیتی و در سه قسمت برگزار شد: یک بخش اختصاصی برای هیات آمریکایی، بخشی مجزا برای ایرانیها و فضایی مشترک برای نشستهای سهجانبه با حضور میانجیگران پاکستانی.
حساسیتهای امنیتی بهقدری بالا بود که ورود هرگونه تلفن همراه به اتاق اصلی ممنوع شد؛ بهطوری که چهرههای کلیدی همچون جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، ناچار بودند برای تبادل پیام با پایتختهای خود، در فواصل استراحت از اتاق خارج شوند.
یک منبع دولتی پاکستان در این باره گفت: «در میانه گفتوگوها امیدواری زیادی به دست یافتن به توافق وجود داشت، اما ورق در مدت کوتاهی برگشت.»
منبع دیگری گفت که طرفین «۸۰ درصد مسیر» را طی کرده بودند و بسیار به توافق نزدیک شده بودند، اما در نهایت کار به گرههای کوری رسید که در آن لحظه قابل باز شدن نبود.
نوسان میان تنش و امید
منابع ایرانی فضای حاکم بر جلسات را «سنگین و غیردوستانه» توصیف کردند؛ فضایی که حتی تلاشهای دیپلماتیک پاکستان برای تلطیف آن نیز چندان موثر نبود.
با این حال، گزارشها نشان میدهد در ساعات اولیه بامداد ۲۳ فروردین، فضا کمی بهبود یافت و حتی زمزمههای تمدید یکروزه مذاکرات به گوش رسید. شکاف اصلی اما همچنان بر سر موضوعات راهبردی باقی ماند.
در حالی که طرف آمریکایی اعلام کرد جمهوری اسلامی خواست اصلی واشینگتن یعنی «تضمین عدم دستیابی به سلاح هستهای» را بهدرستی درک نمیکند، تهران با نگاهی بدبینانه به نیتهای ایالات متحده مینگرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت: «چگونه میتوانیم به شما اعتماد کنیم، در حالی که در نشست قبلی ژنو گفتید تا زمانی که دیپلماسی در جریان است، آمریکا حمله نخواهد کرد؟»
مطالبات متضاد روی میز
واشینگتن در این ماراتن دیپلماتیک، فهرست مطالبات حداکثری خود را روی میز گذاشت که شامل توقف کامل غنیسازی، برچیدن تاسیسات هستهای، بازگشایی کامل تنگه هرمز بدون حق عوارض و قطع حمایت از نیروهای منطقهای بود.
در مقابل، مطالبات تهران بر خواستهایی چون آتشبس دائم، تضمین قطعی عدم حمله به خاک ایران و متحدانش، لغو کامل تحریمهای اولیه و ثانویه، آزادسازی داراییهای مسدودشده و بهرسمیت شناختن حق غنیسازی و کنترل تهران بر تنگه هرمز استوار بود.
تداوم تلاشها در سایه تهدید و نیاز
علیرغم به نتیجه نرسیدن نشست اسلامآباد، هر دو طرف انگیزههای اقتصادی و سیاسی زیادی برای جلوگیری از فروپاشی دیپلماسی دارند.
اقتصاد تحت فشار ایران از یک سو و فشار تورمی ناشی از بحران انرژی بر اقتصاد جهانی از سوی دیگر، محرکهای اصلی برای ادامه مسیر هستند.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، ۲۴ فروردین با خوشبینی تاکید کرد: «تمام تلاشها برای حل مسائل با قدرت ادامه دارد.»
اگرچه هنوز امضایی پای قراردادی ننشسته است، اما اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، مبنی بر تمایل تهران برای «کار روی یک توافق»، نشان میدهد که علیرغم شب پرتنش اسلامآباد، شعله دیپلماسی همچنان روشن نگاه داشته شده است.
روزنامه گاردین سهشنبه ۲۵ فروردین نوشت که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در اقدامی با هدف افزایش فشار بر آمریکا برای امتیازدهی در مناقشه جاری، پایتختهای اروپایی را در جریان جزییات پیشنهادهایی قرار داده که تهران در مذاکرات آخر هفته در اسلامآباد درباره ذخایر اورانیوم غنیشده و آینده مدیریت تنگه هرمز مطرح کرد.
پس از مذاکراتی که بدون نتیجه مشخص پایان یافت، عراقچی با ژان-نوئل بارو و یوهان وادفول، وزیران خارجه فرانسه و آلمان، و همچنین همتایان خود در عربستان سعودی، عمان و قطر، تماسهای تلفنی برقرار کرد.
بر اساس این گزارش، او تاکید کرد که تهران روند مذاکرات با میانجیگری پاکستان را، حتی پس از ۲۱ ساعت گفتوگوی فشرده، پایانیافته نمیداند.
این در حالی است که در سوی دیگر، جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، در گفتوگویی با شبکه فاکس نیوز درباره مذاکرات خود با هیات جمهوری اسلامی در اسلامآباد، گفت واشینگتن بهروشنی برای جمهوری اسلامی روشن کرده است چه کارهایی باید انجام دهد و اکنون توپ در زمین آنهاست.
تلاش تهران برای بهرهبرداری از شکاف فراآتلانتیک
اروپا در بیش از یک سال گذشته در پرونده ایران عملا از سوی دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، کنار گذاشته شده و تمرکز واشینگتن بر همکاری با اسرائیل بوده است.
تهران اما دولتهای اروپایی را عمدتا «تابع سیاستهای آمریکا» تلقی کرده است.
با این حال، نشانههای تشدید شکاف میان آمریکا و اروپا و فشارهای اقتصادی بر کشورهای اروپایی، باعث شده است حکومت ایران در نگاه خود به اروپا بهعنوان ابزاری برای تاثیرگذاری بر سیاستهای ترامپ، بازنگری کند.
کشورهای اروپایی، در واکنش به درخواست ترامپ برای حمایت نظامی، بر ایجاد یک ائتلاف دریایی دفاعی و غیرتهاجمی برای حفاظت از آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز متمرکز شدهاند. طرحی که قرار است پس از پایان درگیری اجرا شود و نیازمند مذاکراتی پیچیده درباره قواعد درگیری است.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، از برگزاری نشست مشترک دیگری با بریتانیا برای بررسی این طرح خبر داده است: سومین نشست از زمان طرح این ابتکار.
تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار اقتصادی
بر اساس گزارش گاردین، در کوتاهمدت، تهران احتمالا از کشورهایی که تجهیزات مینروبی دارند - از جمله آلمان، بریتانیا و ایتالیا - خواهد خواست در برابر فشار آمریکا برای پاکسازی مینها از تنگه مقاومت کنند؛ چرا که حکومت ایران چنین اقدامی را در راستای حمایت از محاصره مورد نظر ترامپ میداند.
حذف مینها حتی در شرایط عادی نیز خطرناک است، اما در صورت انجام این عملیات تحت حملات پهپادی جمهوری اسلامی، ریسک آن بهمراتب بیشتر خواهد بود.
در مورد ایتالیا، فشارهای سیاسی داخلی نیز تصمیمگیری را دشوار کرده و روابط نزدیک جورجیا ملونی، نخستوزیر این کشور، با ترامپ و حمایت او از اسرائیل، اکنون با چالشهایی روبهرو شده است.
ابهام درباره طرحهای بلندمدت و مذاکرات هستهای
تهران هنوز موضع روشنی درباره طرح فرانسه و بریتانیا اتخاذ نکرده، چرا که جزییات آن و همچنین برنامه بلندمدت حکومت ایران برای تنگه هرمز - از جمله اینکه چه کشتیهایی باید عوارض بپردازند، بر چه مبنای حقوقیای، با چه نرخی و با چه ارزی - مشخص نیست.
طرحی در مجلس شورای اسلامی پیشنهاد میکند این عوارض شامل همه کشتیهای تجاری شود، نه فقط نفتکشها. همچنین احتمال دارد تهران برای دور زدن تحریمهای آمریکا، دریافت این عوارض را به ارزهای دیجیتال منتقل کند.
تنگه هرمز به تنهایی حدود ۱۱ درصد تجارت دریایی جهان و یکسوم نفت حملشده از طریق دریا را در بر میگیرد.
برخی تحلیلگران معتقدند سیستم دریافت عوارض پایدار نخواهد بود، اما در عین حال تاکید دارند حکومت ایران با بستن تنگه هرمز به ابزار بازدارندگی جدیدی دست یافته که حتی از دستیابی به سلاح هستهای نیز موثرتر است.
بریتانیا تاکید کرده است آزادی کشتیرانی بهمعنای تردد آزاد و بدون هزینه است.
چالشهای هستهای و چشمانداز توافق
مقامهای ایرانی تاکید کردهاند تهران آماده بوده برای نشان دادن حسن نیت، ذخایر اورانیوم غنیشده خود را رقیق کند، نه اینکه آن را به کشور ثالثی تحویل دهد.
علی نیکزاد، نایبرییس مجلس شورای اسلامی، ۲۴ فروردین گفت: «جمهوری اسلامی آماده بود برای اثبات حسن نیت خود، ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده را رقیق کند، نه واگذار.»
او افزود قرار بود کنسرسیومی با مشارکت تهران، واشینگتن و ریاض برای این کار تشکیل شود، اما طرفهای دیگر از این توافق عقبنشینی کردند.
در مقابل، دیپلماتهای اروپایی میگویند همچنان مشخص نیست که چگونه میتوان حکومت ایران را به امتیازدهی بیشتر، از جمله توقف بلندمدت برنامه غنیسازی داخلی، ترغیب کرد؛ بهویژه در شرایطی که تضمینی برای رفع دائمی تحریمهای آمریکا وجود ندارد.
برخی از این دیپلماتها معتقدند میتوان از تنگه هرمز بهعنوان منبع درآمد مشروع یا ابزار جبران در صورت عقبنشینی آمریکا از تعهدات تحریمی استفاده کرد.
فشارهای منطقهای و تغییر فضای سیاسی اروپا
حکومت ایران همچنین بر ضرورت گنجاندن جنگ لبنان در هرگونه توافق آتشبس تاکید دارد و خود را موظف به حمایت از گروه حزبالله در برابر حملات اسرائیل میداند.
اورزولا فون در لاین، رییس کمیسیون اروپا، اعلام کرده است گنجاندن لبنان در مذاکرات آتشبس ضروری است و این بحران تاکنون ۲۲ میلیارد یورو به هزینههای انرژی فسیلی افزوده است.
در سطحی گستردهتر، در اروپا تمایل فزایندهای برای اتخاذ موضعی مستقلتر در برابر ترامپ شکل گرفته است؛ حتی اگر این رویکرد توافقات پیشین درباره همکاری در موضوعاتی مانند اوکراین را تحت تاثیر قرار دهد.
گاردین به نقل از سوفیا بش، پژوهشگر ارشد در موسسه کارنگی، نوشت که اروپا باید رویکردی انتقادیتر نسبت به سیاستهای آمریکا در قبال ایران اتخاذ کند.
او افزود: «اگر میخواهیم حمایت افکار عمومی از افزایش هزینههای دفاعی را حفظ کنیم، نمیتوانیم از جنگهای یکجانبه و ماجراجوییهای نظامی پیروی کنیم.»
او گفت: «نمیگویم که اوضاع بد پیش رفت؛ فکر میکنم کارهایی هم درست پیش رفت. ما پیشرفتهای زیادی داشتیم، اما همچنین به وضوح مشخص کردیم و فکر میکنم این بخشی از پیشرفتی بود که به دست آوردیم، که شرایطی که ایالات متحده میتواند در آنها از خود انعطاف نشان دهد، چیست.»
او افزود: «مشخص کردیم در چه مواردی منعطف هستیم و چه چیزهایی را حتما باید ببینیم تا رییسجمهوری ایالات متحده احساس کند که در حال دستیابی به یک توافق خوب است؛ بنابراین ما آن موارد را مطرح کردیم و گفتوگوهای خوبی داشتیم.»
ونس افزود: «فکر میکنم این اولین بار بود که میدیدید دولت ایران و دولت ایالات متحده در چنین سطح بالایی با هم دیدار میکنند، شاید در تاریخ رهبری فعلی ایران. بنابراین، من این را یک نکته مثبت میبینم و دوباره میگویم، ما در مذاکرات پیشرفت داشتیم. سوال بزرگ از اینجا به بعد این است که آیا ایرانیها انعطافپذیری کافی خواهند داشت و آیا موارد حیاتی را که ما برای به سرانجام رسیدن کارها نیاز داریم، خواهند پذیرفت یا خیر.»
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، پیشتر صبح یکشنبه در اسلامآباد و پس از حدود ۲۱ ساعت مذاکره فشرده با هیات جمهوری اسلامی اعلام کرده بود که با وجود انجام گفتوگوهای «جدی و محتوایی»، دو طرف به توافق نرسیدهاند و واشینگتن اکنون با «آخرین و بهترین پیشنهاد» خود مذاکرات را ترک میکند.
ونس در یک نشست کوتاه مطبوعاتی، ضمن قدردانی از نقش پاکستان در میزبانی مذاکرات، تاکید کرد که این کشور «تلاش چشمگیری» برای نزدیک کردن مواضع دو طرف انجام داده و ناکامی در رسیدن به توافق به میزبانان مربوط نبوده است. او گفت: «خبر خوب این است که گفتوگوهای قابل توجهی انجام شد، اما خبر بد این است که به توافق نرسیدیم» و افزود که این نتیجه «برای ایران بسیار بدتر از آمریکا» است.
معاون رییسجمهوری آمریکا تصریح کرد که هیات آمریکایی بدون دستیابی به توافق به واشینگتن بازمیگردد، در حالی که به گفته او، خطوط قرمز آمریکا بهطور کامل و شفاف به طرف ایرانی منتقل شده است. او توضیح داد که واشینگتن مشخص کرده در چه حوزههایی آمادگی انعطاف دارد و در چه مواردی «به هیچ وجه» کوتاه نخواهد آمد، اما [حکومت] ایران این شروط را نپذیرفته است.
او دوشنبه در گفتوگو با شکبه فاکسنیوز گفت: «آنچه رییسجمهوری ایالات متحده گفته این است که اولا، ایران هرگز نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد. بنابراین، تمام خطوط قرمز ما از این اصل اساسی نشات میگیرد؛ زیرا این یک مساله است که ایرانیها بگویند خودشان هرگز به دنبال سلاح هستهای نخواهند رفت. آنها حاضرند این را بگویند و این خوب است. اما شما باید طبیعتا این چیزها را راستیآزمایی کنید.»
معاون ترامپ افزود: «دو مورد خاص وجود دارد که رییسجمهوری گفته است در آنها هیچ انعطافی نداریم. ما باید به نتیجهای برسیم که رییسجمهوری درباره اولین مورد یعنی برنامه هستهای گفته است. آنچه برخی آن را «غبار» مینامند، یعنی همان اورانیوم غنیسازی شدهای که ایرانیها در حال حاضر در اختیار دارند؛ ما گفتهایم که میخواهیم آن مواد از ایران خارج شود و میخواهیم اکنون مالکیت آن را در اختیار بگیریم. چرا این اهمیت دارد؟ زیرا آنها در حال حاضر به آن مواد دسترسی دارند. آن مواد در واقع در اثر «عملیات چکش نیمهشب» زیر زمین دفن شده است، اما اگر به بلندمدت فکر کنید، رییسجمهوری نمیخواهد رییسجمهوری بعدی یا رییسجمهوری بعد از آن نگران این برنامه باشد؛ بنابراین ما میخواهیم آن مواد را بهطور کامل از ایران خارج کنیم تا ایالات متحده بر آن کنترل داشته باشد. این مورد اول بود.»
ونس گفت: «مورد دوم دوباره به موضوع راستیآزمایی برمیگردد. این یک چیز است که ایرانیها بگویند قرار نیست سلاح هستهای داشته باشند، اما اینکه ما مکانیسمی را برای اطمینان از عدم وقوع آن ایجاد کنیم، بحث دیگری است. بخشی از آن، طبیعتا، اطمینان از این است که آنها توانایی غنیسازی اورانیوم را نداشته باشند؛ همان راهی که قبلا از طریق آن به سلاح هستهای بسیار نزدیک شدند. بنابراین اینها واقعا دو موردی هستند که صادقانه بگویم، فکر میکنم ایرانیها در آنها پیشرفتهایی داشتند. آنها به سمت موضع ما حرکت کردند، به همین دلیل است که فکر میکنم میتوانیم بگوییم نشانههای خوبی داشتیم، اما آنها به اندازه کافی پیش نیامدند. بنابراین آنچه تصمیم گرفتیم این است که میدانید، با توجه به اینکه فکر نمیکنیم این تیم فعلی در این بازه زمانی فعلی بتواند به توافق برسد، اجازه دهیم آنها به تهران برگردند، ما هم به واشینگتن برگردیم و اکنون اینجا، جایی است که امروز ایستادهایم.»
جیدی ونس در ادامه این گفتوگو تاکید کرد که در حال حاضر توپ در زمین جمهوری اسلامی است.
او گفت: « ما مشخص کردهایم که در کجا مایل به مدارا هستیم و همچنین به وضوح گفتهایم که مواد هستهای باید از ایران خارج شوند.»
ونس افزود: «نکته جالب درباره این موضوع این است که در فرآیند انجام این مذاکرات، من فکر میکنم به درکی درباره نحوه مذاکره ایرانیها رسیدیم. و این در نهایت دلیلی است که ما پاکستان را ترک کردیم، زیرا آنچه فهمیدیم این بود که آنها قادر نبودند، فکر میکنم تیمی که آنجا بود قادر نبود توافقی را نهایی کند. آنها باید به تهران برمیگشتند تا یا از رهبر یا از جای دیگری، در واقع تاییدیه شرایطی را که ما تعیین کرده بودیم بگیرند.»
او گفت: « بنابراین دوباره میگویم، اینکه آیا گفتوگوهای بیشتری خواهیم داشت یا در نهایت به توافق میرسیم، به آنها بستگی دارد. واقعا فکر میکنم توپ در زمین ایران است؛ زیرا ما چیزهای زیادی را روی میز گذاشتیم و خطوط قرمزمان را بسیار شفاف اعلام کردیم.»
ونس افزود: «ما همچنین شفاف گفتیم که در واقع بسیار خوشحال خواهیم شد، همانطور که رییسجمهوری ایالات متحده گفته است، اگر با ایران مانند یک کشور عادی رفتار شود؛ اگر اقتصادی عادی داشته باشد و مردمش بتوانند شکوفا شوند و پیشرفت کنند. اما برای اینکه ایران از نظر اقتصادی یک کشور عادی باشد، باید از منظر عدم پیگیری سلاح هستهای و همچنین از منظر عدم پیگیری تروریسم، یک کشور عادی باشد. بنابراین، من فکر میکنم یک «توافق بزرگ» در اینجا وجود دارد که میتوان به آن دست یافت، اما این به ایرانیها بستگی دارد که گام بعدی را بردارند.»
او در ادامه گفت: «یکی از چیزهایی که دربارهاش صحبت کردیم، این بود که ما نیاز داریم شاهد بازگشایی کامل تنگه هرمز باشیم. و صادقانه بگویم، این یکی از مواردی است که ایرانیها سعی کردند در طول مذاکرات قوانین را به نفع خود تغییر دهند. ما کاملا برای آنها شفاف کردیم که چنین امری غیرقابل قبول است. ما با این موضع به مذاکرات آمدیم که آنچه ایالات متحده در اینجا داده است، یک آتشبس است؛ ما بمباران این کشور را متوقف کردیم. آنچه انتظار داریم که ایرانیها در مقابل بدهند، بازگشایی کامل تنگه هرمز است. همانطور که رییسجمهوری گفته است، ما شاهد افزایش قابل توجه ترافیک عبوری از تنگه هرمز بودهایم. این برای اقتصاد جهانی خوب است و برای ایالات متحده آمریکا نیز خوب است، اما هنوز شاهد بازگشایی کامل نبودهایم.»
معاون رییسجمهوری آمریکا افزود: بنابراین انتظار ما این است که ایرانیها به پیشرفت در جهت باز کردن تنگه هرمز ادامه دهند، و اگر دست به چنین کاری نزنند، این موضوع اساسا مذاکرهای را که با آنها داریم تغییر خواهد داد.»
او گفت: «من باید اعتبار زیادی برای ژنرال منیر، رییس ستاد ارتش پاکستان و نیز نخستوزیر این کشور قائل شوم؛ هر دو آنها میزبانانی فوقالعاده و به نظر من دولتمردانی بینظیر در کمک به میانجیگری گفتوگو بین ما و ایرانیها بودند؛ دو کشوری که برای مدتی بسیار طولانی گفتوگوهای جدی با هم نداشتهاند.»
ونس سپس درباره اظهارات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت: « ببینید او چه گفته است، بله، کمی بلوف و تشر در حرفهایش وجود دارد، اما اگر بین خطوط را بخوانید، خود او میگوید که ما فقط چند سانتیمتر با یک توافق فاصله داشتیم. فکر میکنم این نشان میدهد که اولا ایرانیها تمایل به انجام معامله دارند و ثانیا آنها در جریان مذاکرات بسیار به موضع ما نزدیک شدند.»
معاون رییسجمهوری آمریکا در ادامه گفتوگوی خود با شبکه فاکسنیوز گفت: «اما باید یک نکته را بگویم. ایرانیها مذاکرهکنندگان بسیار متفاوتی هستند؛ حداقل آن ایرانیها مذاکرهکنندگان بسیار متفاوتی نسبت به ما در ایالات متحده بودند. کاری که من و جرد کوشنر و استیو ویتکاف انجام دادیم این بود که بسیار شفاف گفتیم: ببینید، اینها چیزهایی است که ما مایل به دادنشان هستیم، اما اینها چیزهایی است که حتما باید داشته باشیم: ما باید مواد غنیشده را از ایران خارج کنیم. ما باید تعهد قطعی آنها را برای عدم توسعه سلاح هستهای داشته باشیم.»
او افزود: «فکر میکنم اگر ایرانیها مایل باشند بر سر این نکات با ما به تفاهم برسند، این میتواند یک توافق بسیار بسیار خوب برای هر دو کشور باشد. اگر مایل نباشند، این دیگر به خودشان بستگی دارد؛ این تصمیم آنهاست و واقعا توپ در زمین آنهاست. بنابراین وقتی شما میپرسید بعد چه میشود؟ من فکر میکنم ایرانیها تعیین خواهند کرد که بعد چه میشود.» ونس گفت: «همانطور که ربیسجمهوری ایالات متحده میگوید، کارتها در دست ماست؛ ما برتری نظامی داریم. ما اکنون فشار اقتصادی اضافی داریم که از طریق محاصرهای که بر نفت بارگیری شده از تنگه هرمز اعمال کردهایم، بر آنها وارد میکنیم. بنابراین ما کارتهای زیادی داریم، اهرم فشار داریم و خواهیم دید که ایرانیها با آن چه میکنند.»
معاون رییسجمهوری آمریکا درباره محاصره دریایی جمهوری اسلامی گفت: «این محاصر فقط به شناورهایی که با پرچم ایران حرکت میکنند، محدود نیست، بلکه شامل هر شناوری است که بدانیم به سمت بنادر ایران میرود یا از بنادر ایران آمده است.»
او افزود: «احتمالا خواهید دید که برخی کشتیها سعی میکنند پرچم خود را تغییر دهند، اما البته ما متوجه خواهیم شد، زیرا اطلاعات بسیار خوبی داریم که کدام یک از کشتیهایی که وارد یا خارج میشوند به ایران مرتبط هستند.»
ونس گفت: «تنها کاری که ایرانیها توانستهاند انجام دهند درگیر شدن در این تروریسم اقتصادی فعال علیه کل جهان است؛ آنها اساسا هر کشتی را که از تنگه هرمز عبور میکند تهدید میکنند. رییسجمهوری ایالات متحده نشان داد که دو طرف میتوانند این بازی را انجام دهند و اگر ایرانیها بخواهند در تروریسم اقتصادی شرکت کنند، ما از یک اصل ساده پیروی خواهیم کرد: هیچ کشتی ایرانی هم از تنگه هرمز عبور نخواهد کرد.»
او افزود: «ما میدانیم که این موضوع بزرگی برای آنهاست. میدانیم که این اهرم فشار اقتصادی اضافی ایجاد میکند و دوباره میگویم، رییسجمهوری میخواهد مردم ایران شکوفا شوند و موفق باشند. او تیم مذاکرهکننده خود را فرستاد تا یک پیشنهاد جدی را روی میز بگذارد. توپ در زمین ایران است. آیا پیشرفت کردیم؟ بله، اما از ایرانیها خواهیم فهمید که آیا میتوانیم به آن پیشرفت نهایی دست یابیم که ما را به یک توافق بزرگ برساند یا خیر.»
معاون رییسجمهوری آمریکا گفت: «من توصیههایم را به دونالد ترامپ ارائه میدهم. همه ما این کار را میکنیم. انتظار دارم وقتی به رییسجمهوری توصیهای میکنم، آن توصیه محرمانه بماند، زیرا رییسجمهوری باید بتواند به مشاوران ارشد خود تکیه کند بدون اینکه آنها به سمت رسانهها بدوند.»
او افزود: «آنچه میتوانم بگویم این است که من ۱۰۰ درصد با رییسجمهوری در این مورد موافقم که ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد. من فقط در مذاکراتی که در چند روز گذشته داشتیم دیدم که اینها مذاکرهکنندگان سرسختی هستند، اما اساسا از آن دست افرادی هستند که با داشتن سلاح هستهای، هزینههای وحشتناکی را به کل جهان تحمیل میکنند. اگر آنها الان حاضرند در تروریسم اقتصادی علیه کل جهان شرکت کنند، اگر بمب هستهای در تهران داشته باشند، دست به چه کارهایی خواهند زد؟ چه اهرم فشاری خواهند داشت؟ این نتیجهای نیست که برای ما قابل قبول باشد یا اساسا برای هیچکس قابل قبول باشد. بنابراین من ۱۰۰ درصد از اهداف رییسجمهوری برای دور نگه داشتن سلاحهای هستهای، دور نگه داشتن بدترین سلاحهای جنگی، از دست ایرانیها حمایت میکنم.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، نیمروز دوشنبه وقتی در ورودی کاخ سفید را برای تحویل گرفتن همبرگرهای مکدونالد باز کرد، گفتوگوی کوتاهی هم با خبرنگاران داشت. او گفت: «امروز صبح افراد درستی درباره ایران با ما تماس گرفتند و ایران خواهان دستیابی به توافق است، اما هیچ توافقی را که به آنها اجازه دستیابی به سلاح هستهای بدهد تایید نخواهم کرد.»
او بار دیگری حکومت ایران را به «باجگیری» متهم و تاکید کرد آمریکا نمیتواند اجازه دهد که یک کشور، تمام جهان را با باجخواهی تهدید کند.
ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی «خاتمالانبیا»، پیش از اعلام آغاز محاصره اقتصادی از سوی فرماندهی مرکزی ایالات متحده تهدید کرده بود که این محاصره در صورت اجرایی شدن، امنیت بنادر کشورهای منطقه نیز با مخاطره مواجه خواهد شد.
هرچند تنور اظهار نظرها و تهدیدهای لفظی داغ است، اما پرسشهای بسیاری درباره این موضوع بیپاسخ مانده و جزئیات اجرایی هنوز روشن نیست.
واشینگتنپست دوشنبه در گزارشی به بخشی از این پرسشها و ابهامها پرداخت و نوشت: «واشینگتن، تهران و پایتختهای نگران در سراسر جهان نمیدانند زنجیرهای از پرسشهای فوری چگونه حلوفصل خواهد شد: آیا با پایان آتشبس در ۲۲ آوریل (دوم اردیبهشت)، جنگ از سر گرفته میشود؟ عملیات نیروی دریایی آمریکا در تنگه هرمز عملا چه ابعادی خواهد داشت؟ و آیا مسیر قابل تصوری برای رسیدن به توافقی بر سر برنامه هستهای تهران وجود دارد؟»
افزون بر اینها، دامنه اعمال کنترل نیروی دریایی آمریکا همچنان نامشخص باقی مانده و فرماندهی مرکزی ایالات متحده نیز از اظهار نظر درباره نحوه اجرای این محاصره خودداری کرده است.
جستوجوی پاسخ در اظهارنظرهای کوتاه
ترامپ حدود یک روز پیش از آغاز محاصره دریایی از در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال، از اعمال یک تحریم فراگیر علیه «تمامی کشتیهایی که قصد ورود به تنگه هرمز یا خروج از آن را دارند» خبر داد. اما فرماندهی مرکزی آمریکا در بیانیهای که دوشنبه به اشتراک گذاشت، به محاصرهای محدودتر اشاره و اعلام کرد که از ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا در روز دوشنبه (۱۷:۳۰ در ایران) متوقف کردن تمامی ترددهای ورودی و خروجی از بنادر ایران را آغاز خواهد کرد.
نخستین پست ترامپ در شبکههای اجتماعی پس از آغاز محاصره نیز اطلاعات دقیقتری ارائه نمیدهد.
او عصر دوشنبه موضوع «نابودی کامل نیروی دریایی» جمهوری اسلامی را بار دیگر تکرار کرد و هشدار داد که اگر قایقهای تهاجمی سریع حکومت ایران به هر یک از کشتیهای آمریکایی در منطقه مورد محاصره نزدیک شوند، بیدرنگ از بین خواهند رفت.
ترامپ برای روشن شدن ابعاد این تهدید، به عملیاتی اشاره کرد که ظرف ماههای گذشته در دریاهای جنوب آمریکا برای مقابله با قاچاق مواد مخدر انجام شده است: «اگر به کشتیهای ما نزدیک شوند، بیدرنگ با استفاده از همان سیستم کشتاری که علیه قاچاقچیان مواد مخدر در دریا استفاده میکنیم، از بین خواهند رفت. این سیستم سریع و وحشیانه است. یادآوری میکنم که ۹۸.۲ درصد از مواد مخدری که از طریق اقیانوس یا دریا به ایالات متحده وارد میشد، متوقف شده است.»
یکی از عملیات مهم نظامی در نخستین سال دور دوم ریاستجمهوری ترامپ، مقابله با تلاشهای کارتلهای مواد مخدر آمریکای لاتین در دریای کارائیب بود. این عملیات که با مشارکت فرماندهی جنوبی ایالات متحده و گارد ساحلی آمریکا اجرا شد، از ابتدا بر قاچاق مواد مخدر از ونزوئلا متمرکز بود و در نهایت رویارویی آمریکا با نیکلاس مادورو، رییسجمهور پیشین این کشور را به حدی رساند که به سرنگونی مادورو منجر شد.
ابهامها درباره وضعیت آتشبس
آتشبسی که شش هفته حملات هوایی آمریکا و اسرائیل را متوقف کرده بود، در معرض خطر به نظر میرسد و تنها یک هفته از آن باقی مانده است.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا در منطقه اعلام کرد که این محاصره «بهطور بیطرفانه علیه کشتیهای تمامی کشورها» که به بندرهای ایران در خلیج فارس و دریای عمان وارد یا از آنها خارج میشوند، اعمال خواهد شد. خبرگزاری رویتر دوشنبه نوشت نسخهای از یک سند سنتکام را مشاهده کرده است که میگوید این محاصره مانع عبور بیطرفانه از تنگه هرمز به مقصد یا از مبداء نقاط غیرایرانی نخواهد شد.
بر اساس دادههای شرکت LSEG، دو نفتکش مرتبط با ایران به نامهای «آئورا» و «نیو فیوچر» که حامل فرآوردههای نفتی بودند، دوشنبه پیش از مهلت تعیینشده از تنگه هرمز خارج شدند.
از سوی دیگر، پس از فروپاشی مذاکرات اسلامآباد موضوع ادامه حملات در اسرائیل مطرح شد. ایال زمیر، رییس ستاد ارتش اسرائیل، به نیروهای دفاعی این کشور دستور داد سطح آمادگی خود را افزایش دهند و برای احتمال ازسرگیری درگیریها آماده شوند.
افزون بر این، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این کشور نیز یکشنبه در تلآویو با مقامهای امنیتی کابینهاش درباره احتمال از سرگیری جنگ در ایران رایزنی کرد و در رسانهها اعلام شد که اسرائیل باید برای هر تحولی آماده باشد.
کدام موثرتر است؟ حمله نظامی یا محاصره اقتصادی؟
هرچند مقامهای جمهوری اسلامی تهدید کردهاند که تنش را در منطقه تشدید میکنند، با این حال به نوشته واشینگتنپست برخی کارشناسان معتقدند این محاصره آمریکا میتواند حکومت ایران و متحدان وابسته به نفت آن را به اتخاذ موضعی مصالحهجویانهتر سوق دهد و نسبت به اعزام نیروهای زمینی برای مختل کردن صادرات جمهوری اسلامی گزینه بهتری است.
دنیس راس، دیپلمات ارشد پیشین آمریکا، در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت: «محاصره همیشه منطقیتر از تصرف جزیره خارک بود. این اقدام صادرات و درآمدهای ایران را متوقف میکند و پاسخی به بستن تنگهها از سوی ایران است. ممکن است ایران به تاسیسات نفتی خلیج [فارس] حمله کند، اما این اقدام فشار بیشتری بر خودش وارد میکند. همچنین فشار زیادی بر چین میآورد تا بر ایران فشار وارد کند.»
ترامپ یکشنبه چین را به اعمال تعرفههای «سرسامآور» ۵۰ درصدی تهدید کرد و دلیل آن را نیز ارائه کمک نظامی از سوی پکن به تهران عنوان کرد. برخی از منتقدان سرسخت چین، از جمله نیکی هیلی، سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، از ترامپ خواستند تا زمانی که چین کمک به جمهوری اسلامی را متوقف نکرده، به پکن سفر نکند.
گوئو، سخنگوی وزارت خارجه چین، این اتهامات را «بیاساس و مغرضانه» خواند و گفت پکن همواره در زمینه صادرات تسلیحات «محتاط و مسئول» عمل کرده است.
پاکستان بر ادامه مذاکرات اصرار دارد
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، صبح دوشنبه ۲۴ فروردین گفت که هنوز امکان ازسرگیری گفتوگوها میان آمریکا و جمهوری اسلامی وجود دارد و او نسبت به این موضوع خوشبین است.
پس از او، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان اعلام کرد که «تمام تلاشها» برای حل تنشها بین آمریکا و جمهوری اسلامی همچنان ادامه دارد.
واشینگتنپست نیز در گزارشی که دوشنبه منتشر کرد، نوشت که مقامهای پاکستانی با وجود شکست مذاکرات اسلامآباد و بازگشت تیمهای مذاکرهکننده به کشورهایشان، روز یکشنبه مصمم بودند گفتوگوها را ادامه دهند. ملیحه لودهی، از دیپلماتهای برجسته پاکستان که پیشتر بهعنوان سفیر این کشور در ایالات متحده، بریتانیا و سازمان ملل فعالیت کرده، به این روزنامه گفت: «فکر نمیکنم ارتباطات پشتپرده متوقف شود. شاید نه در همین لحظه اما ادامه خواهد یافت، اما به من گفته شده که متوقف نخواهد شد.»
با این حال، روشن نیست که چه کانالهایی همچنان باز ماندهاند، زیرا رهبران آمریکا و جمهوری اسلامی بهسرعت به مواضع حداکثری خود بازگشتند.
ترامپ ابراز اطمینان کرد که زیرساختهای آسیبدیده ایران و اقتصاد فرسودهاش در نهایت این کشور را وادار به عقبنشینی خواهد کرد.
او روز یکشنبه به خبرنگاران گفت: «فکر میکنم ایران در وضعیت بسیار بدی قرار دارد. به نظرم خیلی درمانده شدهاند. ایران سلاح هستهای نخواهد داشت. برایم مهم نیست که برگردند یا نه. اگر برنگردند هم مشکلی ندارم.»
ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، هرانا، شامگاه دوشنبه ۲۴ فروردین گزارش داد که شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران به ریاست ایمان افشاری، علاوه بر حکم اعدام، چهار متهم اصلی این پرونده را به اتهام «اجتماع و تبانی علیه امنیت کشور» به پنج سال حبس و مصادره تمام اموال محکوم کرد.
مصادیق اتهامی مندرج در حکم دادگاه مواردی چون «شرکت در تجمعات اعتراضی در روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴»، «سردادن شعارهای اعتراضی»، «پرتاب اشیایی نظیر بطری، بلوک سیمانی و مواد آتشزا از پشتبام ساختمانها» و «تخریب اموال عمومی» را در بر میگیرد.
همچنین، در این حکم ادعا شده که اقدامات مذکور در راستای «اخلال در امنیت کشور» و در ارتباط با «گروههای متخاصم» صورت گرفته است.
به گزارش هرانا، قاضی افشاری در بخشی دیگری از رای خود به «استفاده از مواد انفجاری و سلاح نامشخص»، «آسیب به نیروهای مستقر در محل» و «ارسال محتوا با هدف تضعیف امنیت» اشاره کرده است.
هرانا تاکید کرده است در متن این حکم که نسخهای از آن در اختیار این سازمان حقوق بشری قرار گرفته، جزئیات این ادعاها و نحوه انتساب دقیق هر یک از اتهامها به متهمان بهطور تفکیک شده و شفاف ارائه نشده است.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، محمدرضا مجیدی اصل، ۳۴ ساله و تکنیسین تعمیرات تلفن همراه، جمعه ۱۹ دی در محدوده خیابان جمهوری تهران از سوی نیروهای «سازمان اطلاعات سپاه» با خشونت بازداشت شد.
به گفته منابع مطلع، بازداشت این شهروند با ضربوشتم همراه بود و او پس از انتقال به بازداشتگاه تحت فشار و شکنجه برای اخذ اعتراف قرار گرفت.
نزدیکان او گفتند روند بازجویی و تشکیل پرونده با سرعتی غیرمعمول انجام شد و او در این مدت از حق برخورداری از وکیل محروم بود.
طبق گفتههای یک منبع مطلع نزدیک به خانواده این زندانیان، محمدرضا مجیدیاصل و بیتا همتی، زوج ساکن تهران هستند و امیر همتی نیز از بستگان این دو نفر است. کوروش و بهروز زمانینژاد هم در یک ساختمان مسکونی سکونت داشتند و بهصورت همزمان بازداشت شدند.
به گزارش هرانا، این متهمان در دوران بازجویی برای اقرار و اعتراف اجباری علیه خود تحت فشار قرار داشتند.
ساعاتی پیش از اعلام این خبر، غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی، اعلام کرد که این نهاد در رسیدگیها به پروندههای سیاسی مربوط به جنگ و تحولات اخیر «تا اطلاع ثانوی آرایش جنگی و جهادی دارد» و دادگاهها در برخورد با به گفته او «جواسیس، عناصر خائن و پیادهنظام دشمن متجاوز» بر اساس «اقتضائات دوره جنگ» تصمیم میگیرند.
معین خزائلی، حقوقدان و عضو مرکز مشاوره و آموزش حقوقی دادبان، در گفتوگو با ایراناینترنشنال، در توضیح چارچوبهای قانونی مرتبط با این اظهارات گفت که در نظام حقوقی کنونی ایران «شرایط جنگی» بهطور صریح در قوانین تعریف نشده و در حوزه حقوق کیفری نیز مقررهای وجود ندارد که به موجب آن، آیین دادرسی کیفری در دوران جنگ تغییر کند یا اختیارات ویژه و مضاعفی برای قوه قضاییه پیشبینی شده باشد.
او با اشاره به برخی قوانین خاص افزود: «در قانونی که مهر سال گذشته تحت عنوان «تشدید مجازات جاسوسی» به تصویب رسید، در ماده ۶ تصریح شده است که اگر جرائم موضوع این قانون در شرایط جنگی رخ دهد، مجازات فرد تا سه درجه تشدید میشود.
جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر بر شدت اجرای احکام اعدام افزوده و سرکوب شهروندان را با استناد به «شرایط ویژه جنگی» تشدید کرده است.
علی فهیم در ۱۷ فروردین، محمدامین بیگلری و شاهین واحدپرست در ۱۶ فروردین، امیرحسین حاتمی در ۱۳ فروردین و صالح محمدی، مهدی قاسمی و سعید داودی در ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ اعدام شدند.
همه این افراد در جریان انقلاب ملی بازداشت شده بودند.
جمهوری اسلامی پیشتر نیز ابوالحسن منتظر و وحید بنیعامریان را ۱۵ فروردین، پویا قبادی بیستونی و بابک علیپور را ۱۱ فروردین و اکبر دانشورکار و محمد تقوی سنگدهی را ۱۰ فروردین، به اتهام عضویت در سازمان مجاهدین خلق و «بغی» اعدام کرده بود.
۲۷ اسفند سال گذشته هم حکم اعدام کوروش کیوانی، شهروند دوتابعیتی ایرانی-سوئدی، به اتهام «جاسوسی» برای اسرائیل به اجرا درآمد.
