شاهزاده رضا پهلوی در پیامی ویدیویی با تاکید بر فراخوان دوم خود برای ۶ بعدازظهر یکشنبه ۲۱ دیماه، از همه مردم خواست که به صورت گروهی با دوستان و اعضای خانواده به خیابانهای اصلی شهرها بروند.
او گفت: «در طول مسیر از یکدیگر و از جمعیت مردم جدا نشوید و به مسیرهای فرعی که میتواند جانتان را به خطر بیاندازد نروید.»
شاهزاده پهلوی افزود: «بدانید که تنها نیستید. هممیهنانتان در سراسر جهان صدای شما را با افتخار فریاد میزنند.»
هیات حقیقتیاب سازمان ملل در بیانیهای که شنبه ۲۰ دیماه منتشر شد، اعلام کرد گزارشهای معتبری دریافت کرده است که نشان میدهد به نیروهای امنیتی دستور داده شده بدون خویشتنداری و بهصورت «قاطع» با معترضان برخورد کنند؛ آن هم در حالی که اعتراضات سراسری وارد سومین هفته خود شده است.
بر اساس این بیانیه، شامگاه ۸ ژانویه اینترنت و ارتباطات تلفن همراه در ایران قطع شد؛ اقدامی که همزمان با افزایش خشونت، دسترسی شهروندان به اطلاعات را بهشدت محدود کرده است.
در این بیانیه آمده است که اعتراضات از ۲۸ دسامبر و در پی فروپاشی ناگهانی ارزش پول ملی ایران آغاز شد و از آن زمان دستکم به ۴۶ شهر در سراسر کشور گسترش یافته است.
هیات حقیقتیاب اعلام کرد تا ۷ ژانویه، بیش از ۴۰ نفر، از جمله دستکم پنج کودک، در استانهایی مانند قم، یاسوج، کرمانشاه، ایلام و لرستان جان باختهاند. در عین حال، مجلس ایران نیز از کشتهشدن شماری از نیروهای امنیتی خبر داده است.
در بخش دیگری از بیانیه آمده است: «زنان، مردان و کودکان ایرانی شایسته آن هستند که در امنیت، با کرامت و با احترام کامل به حقوق خود زندگی کنند؛ از جمله حق تجمع و اعتراض مسالمتآمیز، بدون آنکه با خشونت سرکوبگرانه، ارعاب یا اقدامات تلافیجویانه از سوی دولت روبهرو شوند.»
هیات حقیقتیاب همچنین تاکید کرده است تهدید یا اقدام به مداخله نظامی یکجانبه از سوی دولتهای دیگر، مغایر با حقوق بینالملل است؛ موضوعی که به گفته این نهاد، نباید بهانهای برای نقض حقوق شهروندان یا تشدید خشونت در داخل ایران باشد.
در ادامه، این هیات از مقامهای جمهوری اسلامی خواسته است حق آزادی بیان و تجمع مسالمتآمیز را رعایت کنند و همه افرادی را که بهطور خودسرانه و صرفا به دلیل استفاده از حقوق قانونی خود بازداشت شدهاند، بدون قید و شرط آزاد کنند.
هیات حقیقتیاب اعلام کرد در حال بررسی ویدیوها و تصاویر منتشر شده از ایران است که نشان میدهد نیروهای امنیتی به سوی معترضان آتش گشودهاند.
در عین حال، این نهاد به تصاویری نیز اشاره کرده است که در آنها برخی افراد اقدام به آتش زدن ساختمانها و خودروها در معابر عمومی کردهاند.
یکی دیگر از محورهای نگرانی این هیات، استفاده گسترده از زور در مناطق محل سکونت اقلیتهای قومی است؛ مناطقی که بنا بر گزارشها، واکنش نیروهای امنیتی در آنها بهویژه خشن بوده است.
در یکی از موارد گزارششده، نیروهای امنیتی به یک بیمارستان در ایلام یورش برده، از گاز اشکآور استفاده کرده و بیماران و کادر درمانی را مورد ضربوشتم قرار دادهاند.
هیات حقیقتیاب تاکید کرده است الگوی سرکوب کنونی شباهت زیادی به سرکوب اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ دارد؛ اعتراضاتی که پس از جانباختن ژینا مهسا امینی، زن ۲۲ ساله کرد، شکل گرفت.
آن اعتراضات با گزارشهای گستردهای از نقض فاحش حقوق بشر و مصونیت سیستماتیک عاملان سرکوب همراه بود.
این نهاد یادآوری کرده است که هیات حقیقتیاب در سال ۲۰۲۲ از سوی شورای حقوق بشر سازمان ملل تشکیل شد و ماموریت دارد موارد نقض حقوق بشر مرتبط با اعتراضات در ایران، بهویژه موارد مربوط به زنان و کودکان، را بررسی کند.
ماموریت این هیات در آوریل ۲۰۲۵ برای یک سال دیگر تمدید شده است تا موارد تازه و ادامهدار نقض جدی حقوق بشر در ایران را نیز مورد تحقیق قرار دهد.
تایمز اسرائیل شنبه ۲۰ دیماه گزارش داد اندکی پس از ساعت ۸ شب پنجشنبه، حکومت ایران ارتباط اینترنتی و تلفنی را قطع و عملا حدود ۸۵ میلیون نفر را از شبکه جهانی اطلاعات جدا کرد.
این اقدام مطابق الگویی است که جمهوری اسلامی پیشتر هم در جریان اعتراضات داخلی و هم در شرایط جنگی به کار گرفته است؛ الگویی که هدف آن قطع ارتباط شهروندان با ایرانیان خارج از کشور در آمریکا، اروپا و دیگر مناطق عنوان میشود.
تا پیش از این، حتی با وجود تحریمهای شدید مرتبط با برنامه هستهای ایران، شهروندان میتوانستند با استفاده از فیلترشکنها به اپلیکیشنها و وبسایتهای مسدودشده دسترسی داشته باشند.
اما تصمیم تازه، امکان انتشار تصاویر و روایتهای عینی از اعتراضات سراسری مرتبط با بحران اقتصادی را بهشدت کاهش داده است؛ اعتراضاتی که به گفته ناظران، به بزرگترین چالش حکومت ایران در سالهای اخیر تبدیل شده است.
تایمز اسرائیل نوشت قطع اینترنت میتواند زمینه را برای تشدید سرکوب فراهم کند، بهویژه در شرایطی که دولت آمریکا درباره پیامدهای ادامه کشتهشدن معترضان هشدار داده است.
این وضعیت، همزمان با هشدار دادستان کل حکومت ایران که شرکتکنندگان در اعتراضات را «محارب» خوانده، موجب نگرانی شدید خانوادهها و نزدیکان معترضان در خارج از کشور شده است.
این گزارش یادآوری میکند که این سومین بار است ایران اینترنت را بهطور گسترده قطع میکند. نخستین بار در سال ۲۰۱۹ و همزمان با اعتراضات به افزایش قیمت بنزین بود که به کشتهشدن صدها نفر انجامید.
بار دوم در سال ۲۰۲۲ و پس از جانباختن مهسا امینی در بازداشت نیروی انتظامی رخ داد؛ اعتراضاتی که سرکوب آن بیش از ۵۰۰ کشته بر جای گذاشت.
در جریان اعتراضات ۲۰۲۲، استارلینک نقش مهمی در انتقال اطلاعات ایفا کرد. اکنون نیز، با وجود «غیرقانونی» بودن استفاده از این سرویس در ایران، تعداد گیرندههای آن به دهها هزار دستگاه رسیده است.
به نوشته تایمز اسرائیل، بسیاری از این گیرندهها در اختیار بازرگانان و افرادی است که برای فعالیت اقتصادی به ارتباط با خارج نیاز دارند، اما بخشی از آنها اکنون برای ارسال تصاویر و ویدیوهای اعتراضات استفاده میشود.
با این حال، کارشناسان از اختلال جدی در عملکرد استارلینک خبر میدهند. به گفته آنان، ایران علاوه بر اخلال در سیگنالهای جیپیاس، احتمالا از روشهایی فراتر، از جمله اخلالگرهای سیار، برای تضعیف ارتباط ماهوارهای استفاده میکند؛ روشی که پیشتر نیز برای اختلال در گیرندههای ماهوارهای به کار رفته بود.
تایمز اسرائیل در پایان گزارش خود تاکید کرد هرچند استفاده از استارلینک برای شهروندان ایران با خطرهای جدی، از جمله بازداشت و مجازاتهای سنگین، همراه است، اما قطع این مسیر ارتباطی میتواند به معنای خاموششدن صدای اعتراضات در یکی از حساسترین مقاطع تحولات ایران باشد.
رییس جمهوری آمریکا، شنبه ۲۰ دیماه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ایران آزادی را پیش روی خود میبیند، شاید بیش از هر زمان دیگری.» او در ادامه تاکید کرد: «ایالات متحده آمریکا آماده کمک است.»
این پست ترامپ با فاصله اندکی توسط وزیر جنگ آمریکا نیز بازنشر شد.
این اظهارات در حالی مطرح شد که حضور میلیونی معترضان در شهرهای مختلف ایران ادامه دارد و گزارشها از تشدید فضای امنیتی و محدودیتهای ارتباطی منجمله قطع کامل اینترنت و حتی اینترنت ملی حکایت دارد.
ترامپ در پستی دیگر با بازنشر گزارش فاکسنیوز ، ویدئویی از نصب پرچم شیر و خورشید بر سر در سفارت ایران در لندن منتشر کرد.
همزمان، لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه آمریکا، برای دومین بار بهصراحت از نزدیک بودن کمک به مردم ایران سخن گفت.
او شنبه ۲۰ دیماه در پیامی در شبکه ایکس خطاب به مردم ایران نوشت: «کابوس طولانی شما بهزودی به پایان میرسد. شجاعت و عزم شما برای خاتمه دادن به ظلم، از سوی رییسجمهوری آمریکا و همه دوستداران آزادی دیده شده است.»
گراهام افزود: «وقتی رییسجمهوری ترامپ میگوید عظمت را به ایران بازگردانیم، مقصودش این است که معترضان در ایران باید بر آیتاللهها پیروز شوند.»
او تاکید کرد ترامپ آگاه است که ایران با آیتاللهها و عواملشان در راس قدرت، هرگز کشور بزرگی نخواهد شد و در پایان نوشت: «خدا نگهدارتان. کمک در راه است.»
نیکی هیلی، سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، نیز در شبکه ایکس نوشت: «رژیم جمهوری اسلامی هرگز به این اندازه ضعیف نبوده است.» او ابراز امیدواری کرد این لحظه همان زمانی باشد که مردم ایران به آزادی و امکان ساختن آیندهای بهتر دست یابند و خطاب به معترضان افزود: «استوار باشید؛ ما در کنار شما هستیم.»
مایک پمپئو، وزیر خارجه پیشین آمریکا، در مصاحبه با فاکسنیوز با اشاره به آنچه «انقلاب ملی ایرانیان» خواند، گفت اعتراضات کنونی با جنبش سبز سال ۲۰۰۹ تفاوت دارد.
او یادآوری کرد که در آن زمان دولت اوباما حتی حمایت لفظی از مردم ایران نکرد، اما ترامپ موضعی کاملا متفاوت دارد و این میتواند مردم ایران را به ادامه اعتراضات تشویق کند.
پمپئو تاکید کرد رهبر جمهوری اسلامی بهسادگی کنار نخواهد رفت و افزود نتیجه نهایی نامشخص است، اما شرایط اینبار متفاوت است و به گفته او ارتش ایران با سپاه پاسداران و نیروهای سرکوب تفاوت دارد.
وزارت خارجه آمریکا نیز در موضعی رسمی اعلام کرد رییسجمهوری این کشور در کنار مردم ایران ایستاده است.
حساب فارسی این وزارتخانه در واکنش به سخنان خامنهای نوشت مردم ایران به «۴۷ سال دروغ و شکست کامل این رژیم» پی بردهاند.
در همین حال، وزارت خارجه آمریکا از گزارشها درباره بهکارگیری نیروهای حزبالله و شبهنظامیان عراقی برای سرکوب اعتراضات ابراز نگرانی کرد و اعلام کرد استفاده از این نیروها علیه شهروندان ایران «خیانت عمیق» به مردم است.
تام کاتن، سناتور جمهوریخواه، و رابرت گارسیا، نماینده کنگره آمریکا، نیز در پیامهایی جداگانه تاکید کردند آمریکا باید در کنار مردم ایران بایستد؛ مردمی که به گفته آنها برای کرامت، دموکراسی و حق تعیین سرنوشت خود به خیابانها آمدهاند.
در سطح بینالمللی، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل با ابراز نگرانی شدید از گزارشهای مربوط به خشونت، جانباختگان، تخریب اموال و قطع اینترنت، تاکید کرد حق اعتراض مسالمتآمیز باید حفظ شود و همه موارد مرگومیر باید بهطور مستقل و شفاف بررسی شود. شورای حقوق بشر سازمان ملل نیز خواستار پایان سرکوب و بازگرداندن فوری اینترنت شد.
در اروپا، مقامهای ارشد از جمله رییس پارلمان اروپا، رییس کمیسیون اروپا، رییس پارلمان آلمان، وزیر خارجه بریتانیا، نمایندگان پارلمانهای سوئد و ایتالیا و هفت نماینده پارلمان اروپا، با محکوم کردن سرکوب اعتراضات، خواستار آزادی زندانیان، تحریم عوامل سرکوب و حمایت عملی از مردم ایران شدند. آنها تاکید کردند حتی با وجود قطع اینترنت، جهان صدای معترضان ایرانی را میشنود.
در اسرائیل نیز یک مقام ارشد به کانال ۱۲ گفت برای نخستین بار نشانههایی وجود دارد که اعتراضات ثبات جمهوری اسلامی را به چالش کشیده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در گفتوگو با اکونومیست گفت انقلابها زمانی موفقترند که از درون شکل بگیرند و تاکید کرد اسرائیل قصد مداخله در تحولات داخلی ایران را ندارد، اما هشدار داد هرگونه حمله جمهوری اسلامی پیامدهای سنگینی خواهد داشت.
همزمان، مقامها و فعالان سیاسی در ترکیه، مولداوی، اوکراین و کانادا نیز با انتشار پیامهایی از خیزش ملی ایرانیان حمایت کردند و بر همبستگی با مردم ایران تاکید داشتند.
این مجموعه مواضع نشان میدهد همزمان با تداوم اعتراضات داخلی، فشار و حمایت بینالمللی از مطالبات معترضان ایرانی به شکل بیسابقهای در حال گسترش است.
با توجه به فراخوانهای شاهزاده رضا پهلوی، انتظارات برای تغییر در رأس و اساس جمهوری اسلامی در حال افزایش است.
وبسایت ساوث چاینا مورنینگ پست (South China Morning Post) نوشت اعتراضهای سراسری علیه جهش هزینههای زندگی، برای نخستین بار از زمان انقلاب ۵۷، طیفی کمسابقه از جامعه را کنار هم قرار داده است: از بازاریان نزدیک به حکومت و تنگدستان محافظهکار روستایی تا طبقه متوسط شهری و جهانوطنی.
اعتراضات سراسری و انقلاب ملی که بهدنبال سقوط شدید ارزش ریال در پی جنگ ۱۲ روزه جمهوری اسلامی با اسرائیل و ایالات متحده در خرداد ماه شعلهور شد، به کانونی برای ابراز خشم عمومی نسبت به فساد، سوءمدیریت اقتصادی و شکستهای سیاست خارجی حکومت ایران تحت رهبری علی خامنهای ۸۶ ساله تبدیل شده است.
به گفته تحلیلگران، این اعتراضها با احساس عمیق بیعدالتی اجتماعی پیش میرود؛ احساسی ناشی از شکاف فزاینده میان ایرانیان عادی که برای بقا دستوپنجه نرم میکنند و امتیازات ویژه برای نخبگان حاکم.
همزمان، والاستریت ژورنال در سرمقالهای گزارش داد فراخوان شاهزاده رضا پهلوی برای تجمع سراسری، به یکی از گستردهترین موجهای اعتراض در سالهای اخیر انجامید و شهرهای بزرگ ایران، از جمله تهران و مشهد، شاهد حضور پرشمار معترضان در خیابانها بود.
در سرمقاله شنبه ۲۰ دیماه این روزنامه آمده است شاهزاده رضا پهلوی با فراخوان از تبعید، ریسک بزرگی را پذیرفت؛ چرا که اگر استقبال گستردهای صورت نمیگرفت، اعتبار سیاسی او زیر سؤال میرفت.
اما به نوشته والاستریت ژورنال، «مردم ایران به این فراخوان پاسخ دادند» و موج اعتراضها شتاب گرفت.
فرزان ثابت، پژوهشگر ارشد مرکز حکمرانی جهانی مستقر در ژنو، پیش از این هشدار داده بود که «شرایط امروز ایران حاد است».
او در یادداشتی در شبکههای اجتماعی، یک روز پس از آغاز اعتراضها، نوشت: «رویدادهای قابل پیشبینی میتوانند شرایط را برای مداخله خارجی، اقدام نظامی، شکاف و ریزش در میان نخبگان و تشدید اعتراضها فراهم کنند.»
به باور او، چشمانداز تغییرات ساختاری اکنون «در بالاترین سطح خود از دهه نخست انقلاب و جنگ قرار دارد - و همچنان در حال افزایش است».
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار بنیاد بورس و بازار مستقر در لندن، نیز استدلال کرده است که «پیشرفتهایی بهسوی نوعی تغییر سیاسی بنیادین در ایران در حال شکلگیری است».
سرکوب و تشدید بحران
انقلاب ملی ایرانیان در سال ۱۴۰۴، سومین موج بزرگ اعتراضهای ضدحکومتی از سال ۹۸ به شمار میرود. ناظران انتظار داشتهاند که مقامها بار دیگر به بازداشت و اعمال زور متوسل شوند؛ اقدامی که خامنهای و دیگر شخصیتهای حکومتی آن را پاسخی به «اغتشاشهای سازماندهیشده از سوی دشمن» توصیف کردهاند.
اما سرکوب خشونتبار از سوی سپاه پاسداران یا نیروهای بسیج میتواند خطر مداخله نظامی را بهدنبال داشته باشد. مداخلهای که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در صورت ریختهشدن خون غیرنظامیان، به آن تهدید کرده است.
ساوث چاینا مورنینگ پست نوشت در همین حال، دولت مسعود پزشکیان همچنان با دست بسته عمل میکند؛ هم بهدلیل بازگشت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل و هم بهسبب کنترل فراگیر خامنهای بر تصمیمهای کلیدی سیاستگذاری.
در مواجهه با کسری بودجه فزاینده و افت قیمت نفت، لایحه بودجه دولت در پی اجرای اصلاحات ساختاری دیرهنگام بود؛ از جمله یکسانسازی نرخ رسمی ارزشگذاریشده ریال با نرخ بازار آزاد و حذف حدود ۱۰ میلیارد دلار یارانههای غیرشفاف به نفع واردکنندگان و تولیدکنندگان خاص.
یارانه نان نیز کاهش یافت و قیمت فرآوردههای نفتی وارداتی به نرخ بازار گره خورد. تلاشی برای تثبیت اقتصاد.
با این حال، این اقدامات عمدتا فشار مالی را به خانوارها منتقل کرده است.
اقتصاددانان انتظار دارند نرخ تورم بسیار فراتر از رقم رسمی ۵۲ درصدی اعلامشده در آذر ماه افزایش یابد. دولت تلاش کرده با پرداخت یارانه ماهانه همگانی هفت دلاری، بخشی از فشار را کاهش دهد. رقمی که تنها کسری از حداقل دستمزد ماهانه ۱۰۵ دلاری است.
باربارا اسلاوین، تحلیلگر باسابقه ایران در مرکز استیمسون مستقر در واشینگتن، گفته است تورم «تحملناپذیر» شده و افزوده است: «بالاخره باید جایی این وضعیت بشکند.»
شکاف در رأس قدرت و سناریوهای پیش رو
بیثباتی درونی در جمهوری اسلامی در حال افزایش است. مرگ ابراهیم رئیسی، رییسجمهوری پیشین و جانشین بالقوه خامنهای، در سانحه سقوط بالگرد، رقابتها در درون حکومت را تشدید کرده است: «خامنهای بهطور فزایندهای از سوی مدعیان جانشینی، از جمله حسن روحانی، رییسجمهوری پیشین اصلاحطلب، و محمود احمدینژاد، رییسجمهوری پوپولیست سابق، بهدلیل ناکامیهای متعدد حکومت، هدف انتقاد قرار گرفته است.»
منتقدان به بحران اقتصادی، سرکوب سیاسی و ناتوانی آشکار تهران در مقابله با حملات اسرائیل و آمریکا در جنگ ۱۲ روزه اشاره میکنند. درگیریای که فرماندهان ارشد نظامی را از میان برد و برنامه غنیسازی هستهای را عملا از کار انداخت.
برخی تحلیلگران معتقدند فشار همزمان خیابان و نخبگان، حکومت را به نقطهای شکننده رسانده است.
دنیس سیترینوویچ، رییس پیشین بخش پژوهش ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل، در یادداشتی در شبکههای اجتماعی نوشت: «هرچه این وضعیت طولانیتر و حادتر شود، احتمال تغییرات دراماتیک درون حکومت بیشتر خواهد شد.»
علی الفونه، از تحلیلگران مسائل ایران، نیز درباره وضعیت موجود به «مدل ونزوئلا» اشاره کرد: تغییر رهبری بدون فروپاشی کلی نظام.
به گفته او، چنین وضعیتی ممکن است زمانی رخ دهد که رهبری جمعی ایران - شامل سران قوه مجریه، قضاییه، مقننه و نیروهای امنیتی - «تصمیم بگیرد خامنهای را قربانی کنند و با ایالات متحده به توافق برسد».
سیترینوویچ معتقد است سپاه پاسداران «بیشتر تمایل دارد» ریاستجمهوری غیرنظامی را در چارچوب رهبری جمعی حفظ کند تا این که مستقیما قدرت را در دست بگیرد؛ مسیری که میتواند به کاهش تحریمها، بازگشت سرمایهگذاری غرب، تثبیت اقتصادی و در نهایت بقای نظام منجر شود.
با این حال، اسلاوین معتقد است ایران به گذار دموکراتیک از طریق همهپرسی قانون اساسی و پایان حکومت اسلامگرایان نیاز دارد.
