نشست ویژه عربی–اسلامی که این هفته در دوحه برگزار میشود، در ظاهر نمایش همبستگی منطقهای با قطر است، اما پیام اصلی آن خطاب به ایالات متحده است: واشینگتن باید از متحدانش در برابر حملات اسرائیل حمایت کند.
به نوشته روزنامه اسرائیلی هاآرتص، این سومین نشست از این دست در دو سال گذشته است و بهویژه پس از حمله هوایی اسرائیل به قطر اهمیتی تازه یافته است.
محور اصلی نشست ظاهراً مسئله غزه خواهد بود، اما در عمل، جنگ در غزه اکنون تهدیدی برای کشورهای عربی و متحدان آمریکا قلمداد میشود. شرکتکنندگان بر این باورند که حمله به قطر نشان داد حتی موقعیت آنها بهعنوان متحدان واشینگتن نیز مصونیت ایجاد نمیکند.
سوابق و تصمیمات احتمالی
دو نشست مشابه در نوامبر ۲۰۲۳ و سال بعد برگزار شد که خروجی آن بیشتر بیانیههای بلندپروازانه بود تا اقدامات عملی. این بار نیز مقامهای قطری و مصری به رسانههای عربی گفتهاند گزینههایی همچون قطع روابط با اسرائیل، کاهش سطح نمایندگی دیپلماتیک، تحریمهای اقتصادی و تشکیل «کمیته ویژه اقدام» در حال بررسی است.
ایده ایجاد نیروی چندملیتی عربی برای حفاظت از مرزها و مقابله با «حملات خارجی» ــ عمدتاً اسرائیل ــ نیز دوباره مطرح شده است.
با این حال، تجربه نشان داده چنین نشستهایی میتواند نتایج عملی داشته باشد. نمونه بارز، تشکیل کمیتهای به رهبری عربستان پس از اجلاس سال گذشته بود که زمینهساز تصویب قطعنامه اخیر مجمع عمومی سازمان ملل برای به رسمیت شناختن دولت فلسطین شد.
هرچند اسرائیل همچنان میتواند به وتوی آمریکا در شورای امنیت تکیه کند، اما فضای بینالمللی در دو سال گذشته بهطور محسوسی تغییر کرده است.
تغییر رویکرد بینالمللی
هاآرتص مینویسد قطعنامه اخیر سازمان ملل صرفاً نمادین نیست، بلکه راهکاری عملی برای پایان جنگ غزه و محدود کردن دامنه عملیات اسرائیل در منطقه معرفی میشود.
این قطعنامه با حمایت کشورهای غربی همراه شد؛ از تحریمهای آلمان، نروژ، اسپانیا و بریتانیا گرفته تا بحران تجاری با ترکیه و بایکوتهای غیررسمی فرهنگی و دانشگاهی.
در مقابل، کشورهای عربی دارای روابط دیپلماتیک با اسرائیل، از جمله مصر و امارات، تاکنون از اقدامات مشابه پرهیز کردهاند.
مصر هنوز سفیر جدیدی به اسرائیل نفرستاده و اعتبارنامه سفیر تازه اسرائیل را نیز نپذیرفته است، اما همچنان به توافق کمپدیوید پایبند مانده و به گفته منابع اسرائیلی، هماهنگیهای امنیتی دو کشور ادامه دارد.
دغدغه اصلی قاهره احتمال باز شدن گذرگاه رفح و ورود صدها هزار فلسطینی به خاک مصر است، نه جنگ مستقیم با اسرائیل.
امارات نیز تهدیدی علیه توافق صلح با اسرائیل مطرح نکرده است. مقامات ابوظبی استدلال میکنند که روابطشان با اسرائیل امکان انتقال کمکهای بشردوستانه به غزه را فراهم کرده است.
تنها در صورتی که اسرائیل به الحاق کرانه باختری اقدام کند، احتمال بازنگری در روابط مطرح خواهد شد.
پیام نشست دوحه
هاآرتص در ادامه مینویسد کشورهای خلیج فارس همچنان فشارهای دیپلماتیک خود را بر دونالد ترامپ متمرکز کردهاند و معتقدند او تنها بازیگری است که میتواند مانع تصرف کامل غزه شود.
این کشورها پیشتر توانستند ایده «انتقال جمعیتی» و طرح موسوم به «ریویرا غزه» را از دستور کار خارج کنند. اما حمله اسرائیل به قطر شرایط متفاوتی ایجاد کرده است، زیرا قطر متحد بزرگ غیرناتو آمریکا محسوب میشود و تعرض به آن به معنای نقض حاکمیت تمامی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تعبیر میشود.
به نوشته هاآرتص، هیچیک از این کشورها قصد جنگ با اسرائیل ندارند و حتی قطر نیز تهدیدی درباره سرمایهگذاریهای کلان خود در آمریکا مطرح نکرده است.
اما پیام روشن نشست این است که ایالات متحده باید تضمین کند متحدانش در برابر اقدامات اسرائیل، حتی اگر با این کشور توافق صلح داشته باشند، در امنیت باقی بمانند.
به گزارش رسانههای اسرائیلی، رسانههای محلی سوریه مدعی شدند ۱۸ خودروی نظامی ارتش اسرائیل وارد روستاهای «سیسیون» و «جمله» شدند و عملیات بازرسی خانه به خانه برای کشف سلاح را انجام دادند. اسکاینیوز عربی نیز بامداد یکشنبه از این یورش خبر داد.
این گزارشها در حالی منتشر میشود که هفته گذشته رسانههای دولتی سوریه از حمله هوایی اسرائیل به حومه شهر حمص خبر دادند؛ حملهای که به گفته آنها انبارهای مهمات و موشک در پایگاههای ارتش سوریه را هدف گرفت و یک مرکز پدافند هوایی را نیز منهدم کرد.
به نوشته اسرائیل نشنالنیوز، تصاویر و گزارشهای بعدی نشان دادند که اسرائیل حملات هوایی دیگری را در نزدیکی بندر لاذقیه انجام داده و انفجارهایی اطراف این شهر رخ داده است.
در اواخر اوت نیز یک منبع نظامی سوری ادعا کرده بود نیروهای ارتش اسرائیل در پایگاه نظامی «الکسوه» در جنوب دمشق مستقر شدهاند. به گفته این منبع، دهها سرباز اسرائیلی به همراه تجهیزات جستوجو بیش از دو ساعت در پایگاه حضور داشتند و سپس محل را ترک کردند. همزمان با این گزارشها، خبرهایی از حملات هوایی اسرائیل در منطقه الکسوه نیز منتشر شد.
ارتش اسرائیل در واکنش به این ادعاها اعلام کرد «درباره گزارشهای خارجی اظهارنظر نمیکند.» اما ساعاتی بعد، یسرائیل کاتص، وزیر دفاع این کشور، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «نیروهای ما در همه جبههها، روز و شب، برای امنیت اسرائیل در حال عملیات هستند.»
به گزارش اسرائیل نشنالنیوز، مجموعه این تحولات در حالی رخ میدهد که دامنه تنشهای نظامی اسرائیل در سوریه طی هفتههای اخیر گسترش یافته و حملات هوایی و زمینی این کشور بار دیگر نگرانیها درباره ورود به مرحله تازهای از رویارویی را افزایش داده است.
الشرع: در حال مذاکره با اسرائیل برای دستیابی به یک توافق امنیتی هستیم
پیش از این احمد الشرع، رئیسجمهوری موقت سوریه، اعلام کرد دمشق در حال مذاکره با اسرائیل برای توافق امنیتی بر اساس قرارداد جداسازی ۱۹۷۴ است تا به خروج نیروهای اسرائیلی از مناطق اشغالی پس از سقوط بشار اسد در دسامبر گذشته منجر شود. او تاکید کرد سوریه همچنان به این توافق پایبند است.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، اسرائیل از زمان سقوط اسد صدها حمله در خاک سوریه انجام داده اما دولت جدید واکنشی نشان نداده است. الشرع همچنین گفت نیروهایش در مسیر سرنگونی اسد مذاکرات محرمانهای با روسیه داشتهاند. به نوشته تایمز اسرائیل، دمشق و تلآویو از ۱۹۴۸ در وضعیت جنگیاند.
این تحرک نظامی تنها یک هفته پس از دستور دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، برای اعزام ۱۰ فروند از این جنگندههای پنهانکار به منطقه کارائیب در راستای مقابله با کارتلهای مواد مخدر و همزمان با افزایش تنشها با ونزوئلا صورت گرفت.
عکاس رویترز، تصاویر ورود این هواپیماها را ثبت کرده است. به گفته این شاهد، طی روزهای اخیر بالگردها، هواپیماهای اوسپرِی، دیگر هواپیماهای ترابری نظامی و همچنین نیروهای آمریکایی نیز در این پایگاه مشاهده شدهاند.
این تحرکات پس از سفر غیرمنتظره وزیر دفاع آمریکا، پیت هگست، به همراه عالیترین ژنرال ارتش آمریکا به پورتوریکو در همین هفته رخ داد. پرسشها درباره استقرار جنگندهها با واکنش محتاطانه پنتاگون مواجه شد و یک افسر مطبوعاتی این وزارتخانه اعلام کرد: «در حال حاضر هیچ تغییری در آرایش نیروها برای اعلام وجود ندارد.»
منابع مطلع پیشتر به رویترز گفته بودند که دولت ترامپ دستور استقرار این جنگندهها را به منظور انجام عملیات علیه کارتلهای مواد مخدر صادر کرده است. ترامپ در زمان اعلام این تصمیم تاکید کرد که هدف واشینگتن «تغییر رژیم» در ونزوئلا نیست.
با این حال، حضور نظامی آمریکا در منطقه همزمان با عملیات اخیر ارتش ایالات متحده علیه یک شناور ونزوئلایی پرتنشتر شده است. هفته گذشته، ارتش آمریکا در حمله به یک کشتی که ادعا میشد حامل مواد مخدر بوده، ۱۱ نفر را کشت. ونزوئلا ادعا کرده است که هیچیک از این افراد قاچاقچی نبودهاند.
دولت کاراکاس روز شنبه نیز اعلام کرد که یک ناوشکن آمریکایی یک کشتی ماهیگیری ونزوئلایی را در منطقه ویژه اقتصادی این کشور به مدت هشت ساعت توقیف و اشغال کرده است. مقامات ونزوئلایی این اقدام را «غیرقانونی و خصمانه» توصیف کرده و گفتهاند کشتی تنها توسط ۹ ماهیگیر «فروتن» هدایت میشد و «هیچ تهدیدی» نداشت.
مقامهای آمریکایی تاکنون به این ادعاها واکنشی نشان ندادهاند.
جنگندههای اف-۳۵ بهعنوان پیشرفتهترین هواپیماهای پنهانکار نسل جدید، در صورت درگیری احتمالی با نیروی هوایی ونزوئلا – که همچنان از جنگندههای اف-۱۶ استفاده میکند – برتری قابل توجهی خواهند داشت.
به گزارش اورشلیمپست، همه این رویدادها چشمانداز منطقه را در مسیر تازهای قرار دادهاند. مهمترین رویداد هفته حمله روز سهشنبه اسرائیل به دوحه بود؛ حملهای که میتواند معادلات منطقه را تغییر دهد.
هرچند گزارشهای ضدونقیضی درباره هدف و نتایج این حمله منتشر شد، اما این اقدام خشم قطر را برانگیخته و خطر تضعیف توافقهای ابراهیم را افزایش داده است. این در حالی است که تنها چند هفته تا پنجمین سالگرد این توافقها باقی مانده، اما امارات و بحرین تمایلی به جشن گرفتن آن ندارند.
در همین هفته، ارتش اسرائیل سیاست تخریب برجهای مرتفع در غزه را تشدید کرد. وزیر دفاع اسرائیل هشدار داد که شهر غزه ممکن است به سرنوشت بیتحنون و رفح دچار شود.
اگرچه مقامهای اسرائیلی این اقدامات را بخشی از مبارزه با زیرساختهای حماس معرفی میکنند، اما به نوشته اورشلیمپست، بسیاری از تحلیلگران این روند را بیشتر شبیه دکترین نظاممند تخریب ساختمانهای غیرنظامی میدانند.
در همین حال، ویدیوهایی از غزه منتشر شد که نشان میداد حماس همچنان با سرکوب خشونتبار بازداشتشدگان به ایجاد رعب و وحشت ادامه میدهد. بنیاد بشردوستانه غزه (جیاچاف) نیز اعلام کرد تهدیدهای حماس مانع فعالیتهای امدادرسانی شده و این سازمان را وادار به تعطیلی یکی از مراکز توزیع کمک کرده است.
جنگ در غزه نیز همچنان قربانی میگیرد. روز دوشنبه چهار سرباز اسرائیلی در این منطقه کشته شدند. همزمان در اورشلیم، شش نفر در یک حمله تروریستی جان باختند. با بیش از ۹۰۰ سرباز کشتهشده در طول جنگ، جامعه اسرائیل به گفته اورشلیمپست تا حدودی به این تلفات مکرر عادت کرده است.
تحولات دیپلماتیک هم در هفته گذشته پررنگ بود. روز جمعه مجمع عمومی سازمان ملل «اعلامیه نیویورک» را با ۱۴۲ رأی مثبت تصویب کرد؛ متنی که حماس را محکوم کرده و خواستار خلع سلاح آن شد. آمریکا و اسرائیل از مخالفان این طرح بودند.
با این حال، بسیاری از کشورهای اروپایی به سمت به رسمیت شناختن دولت فلسطین حرکت میکنند. این اقدام همزمان با موضعگیری بنیامین نتانیاهو بود که بار دیگر تاکید کرد «هیچ دولت فلسطینیای تشکیل نخواهد شد» و از ساختوساز در منطقه حساس «ایوان» در شرق اورشلیم حمایت کرد؛ پروژهای که منتقدان میگویند موجب دوپارهشدن کرانه باختری خواهد شد.
اورشلیمپست نوشت حمله به قطر تنها چند روز پس از «آخرین هشدار» ترامپ به حماس انجام شد. هدف این هشدار وادار کردن حماس به پذیرش توافقی بود که در دوحه مورد بررسی قرار میگرفت.
هنوز مشخص نیست حمله اسرائیل با هدف از بین بردن مخالفان توافق صورت گرفته یا نه، اما به هر حال، این اقدام امیدها برای آزادی گروگانهای اسرائیلی را کمرنگتر کرده است.
پیامدهای حمله فراتر از قطر رفت. العربیه گزارش داد مصر همکاری امنیتی خود با اسرائیل را «تا اطلاع ثانوی» کاهش داده است. مقامهای عراقی هم درباره احتمال گسترش حملات اسرائیل هشدار دادند و به دنبال ائتلافی علیه تلآویو هستند. در همین حال، نخستوزیر قطر برای رایزنی به واشینگتن رفت.
با وجود این فضای پرتنش، یک خبر مثبت نیز منتشر شد: آزادی الیزابت تسورکوف، پژوهشگر اسرائیلی–روسی، پس از بیش از ۹۰۰ روز بازداشت در عراق. او چند روز بعد به اسرائیل بازگشت و در بیمارستانی در تلآویو تحت درمان قرار گرفت. نقش دولت ترامپ در آزادی او پررنگ توصیف شده است.
به نوشته اورشلیمپست، مجموع این تحولات نشان میدهد منطقه در هفتهای بیسابقه شاهد بحرانهای متوالی بود؛ از تضعیف روابط اسرائیل با مصر و امارات گرفته تا حمله به قطر، ادامه جنگ در غزه، کشتهشدن سربازان اسرائیلی، حملههای تروریستی در اورشلیم و تصمیم سازمان ملل برای شناسایی فلسطین.
در شرایطی که جنگ و آشوب پس از ۷ اکتبر همچنان ادامه دارد، بسیاری از این رویدادها در هیاهو پنهان ماندهاند اما پیامدهای آنها میتواند مسیر آینده خاورمیانه را تغییر دهد.
طبق این گزارش، بررسی احتمالی الحاق بخشهایی از کرانه باختری هنگام سفر روبیو به اسرائیل، در پاسخ به قصد تعدادی از کشورهای غربی برای بهرسمیتشناختن دولت فلسطین صورت میگیرد.
به نوشته آکسیوس، نتانیاهو هنوز درباره اصل و دامنه چنین اقدامی تصمیمی نگرفته و میخواهد در دیدار با روبیو دریابد که آیا دونالد ترامپ از این الحاق حمایت خواهد کرد یا خیر. جامعه بینالمللی کرانه باختری را سرزمین اشغالی میداند و هرگونه الحاق به اسرائیل را غیرقانونی و تحریکآمیز قلمداد میکند.
امارات متحده عربی در پیامهایی به واشینگتن و تلآویو هشدار داده است که الحاق کرانه باختری به اسرائیل توافق صلح امارات و اسرائیل و همچنین توافقهای ابراهیم را بهطور جدی تضعیف خواهد کرد و امید ترامپ به گسترش این توافقها را از میان خواهد برد.
این تحولات همزمان است با رایگیری روز جمعه در مجمع عمومی سازمان ملل که طی آن «اعلامیه نیویورک» با ابتکار فرانسه و عربستان سعودی تصویب شد. این اعلامیه خواستار مسیری غیرقابل بازگشت بهسوی تشکیل کشور فلسطین است و ۱۴۲ کشور به آن رای مثبت دادند؛ ۱۰ کشور از جمله آمریکا و اسرائیل مخالفت کردند و ۱۲ کشور رای ممتنع دادند.
بر اساس گزارش آکسیوس، اصول این اعلامیه مبنای اصلی نشست سران برای حمایت از راهحل دو کشوری خواهد بود که ۲۲ سپتامبر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک برگزار میشود. انتظار میرود فرانسه، بریتانیا، کانادا و چند کشور دیگر در جریان این نشست رسماً فلسطین را به رسمیت بشناسند.
به گفته دو مقام بلندپایه اسرائیلی، وزیر خارجه آمریکا در جلسات خصوصی با مقامهای اسرائیلی تلویحا نشان داده است مخالفتی با ضمیمهکردن کرانه باختری به اسرائیل ندارد و به طور ضمنی گفته است که دولت ترامپ در این مورد جلوی اسرائیل را نخواهد گرفت.
همین موضوع در داخل دولت آمریکا نگرانیهایی ایجاد کرده زیرا موضع رسمی واشینگتن تاکنون روشن نبوده است و برخی مقامها احساس کردهاند اسرائیل میکوشد دولت ترامپ را در تنگنا قرار دهد.
منابع آکسیوس افزودند در روزهای اخیر چند جلسه در کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا برگزار شد تا موضع علنی واشینگتن مشخص شود. نگرانی اصلی این بوده است که هرگونه الحاق، به فروپاشی توافقهای ابراهیم منجر شود و میراث ترامپ در خاورمیانه را خدشهدار کند.
یک منبع آگاه همچنین گفت امارات پیش از سفر روبیو بار دیگر موضع خود را به وزارت خارجه آمریکا منتقل کرده است. یک مقام کاخ سفید در پاسخ به پرسش آکسیوس درباره این جلسات گفت: «کاخ سفید درگیر بحثهای متنوعی درباره خاورمیانه است، اما درباره نشستهای داخلی که ممکن است برگزار شده یا نشده باشد اظهارنظر نمیکنیم.»
روبیو پیش از پرواز به اسرائیل به خبرنگاران گفت قصد دارد با مقامهای اسرائیلی درباره واکنش به موج به رسمیت شناختن کشور فلسطین گفتوگو کند. او افزود: «ما به اروپاییها گفتهایم واکنش متقابل در راه است.» روبیو همچنین اشاره کرد که ممکن است هفته آینده درباره اقدامات اسرائیل اعلامیهای صادر شود.
به نوشته آکسیوس، نتانیاهو در دیدار با روبیو میخواهد دریابد آمریکا چه میزان آزادی عمل به اسرائیل در پاسخ به شناسایی دولت فلسطین خواهد داد، بهویژه در زمینه الحاق کرانه باختری.
روبیو قرار است روز یکشنبه در رویدادی که از سوی یک گروه شهرکنشین در محوطه باستانی حساس واقع در روستای فلسطینی سلوان در شرق اورشلیم، نزدیک مسجدالاقصی، برگزار میشود، شرکت کند. او روز شنبه گفت این بازدید صرفاً جنبه تاریخی دارد و تاکید کرد حضورش در این برنامه سیاسی نیست.
به گزارش خبرگزاری رویترز، یونوت موستهآنو، وزیر دفاع رومانی، شنبه گفت خلبانان اف-۱۶ تا لحظه شلیک پیش رفتند اما پهپاد در ارتفاعی بسیار پایین پرواز میکرد و نهایتاً پیش از رهگیری، از حریم هوایی رومانی خارج و به سمت اوکراین بازگشت.
به گفته مقامهای وزارت دفاع، دو جنگنده اف-۱۶ و سپس دو یوروفایتر آلمانی که بخشی از ماموریت پلیس هوایی ناتو در رومانی هستند، به تعقیب پهپاد پرداختند. رادارها مسیر آن را تا ۲۰ کیلومتری جنوبغربی روستای چیلیا وچ دنبال کردند، اما سپس سیگنال آن از دست رفت.
در پی این حادثه، به ساکنان استان تولچا در جنوبشرقی رومانی که در مجاورت مرز اوکراین قرار دارد هشدار داده شد پناه بگیرند. موستهآنو همچنین اعلام کرد بالگردها منطقه را برای یافتن احتمالی بقایای پهپاد جستوجو خواهند کرد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین، در واکنش به این گزارشها نوشت دادهها نشان میدهد این پهپاد حدود ۱۰ کیلومتر وارد خاک رومانی شده و نزدیک به ۵۰ دقیقه در حریم هوایی ناتو حضور داشته است. او این اقدام را «گسترش آشکار جنگ توسط روسیه» توصیف کرد و خواستار تحریمهای تازه و تقویت دفاع جمعی شد.
این رویداد سه روز پس از آن رخ داد که لهستان چند پهپاد روسی را با کمک متحدان ناتو در حریم هوایی خود سرنگون کرد. ناتو نیز یک روز پیش از این حادثه اعلام کرده بود که برای تقویت جناح شرقی اروپا تدابیر تازهای اتخاذ خواهد کرد.
رومانی، عضو اتحادیه اروپا و ناتو با ۶۵۰ کیلومتر مرز مشترک با اوکراین، بارها شاهد سقوط قطعات پهپادهای روسی بوده است. قانون تازهای نیز در این کشور تصویب شده که به ارتش اجازه میدهد پهپادهای متجاوز را در زمان صلح هدف قرار دهد، هرچند هنوز تمام مقررات اجرایی آن نهایی نشده است.
وزیر خارجه سوئد نیز در واکنش به این رویداد آن را «نقض غیرقابل قبول حریم ناتو» دانست و تاکید کرد استکهلم در همبستگی کامل با رومانی ایستاده و آماده کمک بیشتر به دفاع و بازدارندگی ائتلاف است.
پیشتر در روز جمعه ۲۱ شهریور چند ساعت پس از آغاز رزمایش مشترک روسیه و بلاروس در نزدیکی مرزهای ناتو، مارک روته، دبیرکل ناتو اعلام کرد این ائتلاف عملیاتی با نام «نگهبان شرقی» را برای تقویت جناح شرقی اروپا آغاز میکند.
روته در بروکسل گفت این اقدام برای نمایش عزم و توانایی ناتو در دفاع از سرزمینهایش طراحی شده و در روزهای آینده با حضور تجهیزات و نیروهایی از دانمارک، فرانسه، بریتانیا، آلمان و دیگر کشورها اجرا میشود.
این اعلام پس از آن صورت گرفت که لهستان و متحدانش پهپادهای روسی را در حریم هواییاش سرنگون کردند؛ روته این اقدام روسیه را «بیپروا و غیرقابل قبول» خواند.
مسکو مدعی شد پهپادها هنگام حمله به اوکراین وارد حریم لهستان شدند، اما ورشو این توضیح را رد و آن را عمدی توصیف کرد.
ژنرال آلکسیوس گرینکویچ گفت عملیات نگهبان شرقی دفاع از سراسر جناح شرقی ناتو، از بالتیک تا رومانی و بلغارستان، را تقویت میکند.
او افزود این اقدام نشان میدهد لهستان و دیگر اعضای ناتو میتوانند به واکنش سریع و هماهنگ ائتلاف اطمینان داشته باشند.
