باراک راوید، خبرنگار اسرائیلی، به شبکه ۱۲ گفت که دونالد ترامپ چندیپیش به نتانیاهو اطلاع داده در صورت لزوم، آمریکا ممکن است تأسیسات هستهای زیرزمینی فردو را برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای هدف قرار دهد.
راوید به نقل از مقامات اسرائیلی افزود که ترامپ این پیام را طی تماسهای تلفنی در هفتههای اخیر به نتانیاهو منتقل کرده است.
او افزود که تخریب سایت فردو ممکن است فراتر از توان نظامی اسرائیل باشد و نیاز به کمک خارجی دارد.
با این حال، این خبرنگار تاکید کرد که کاخ سفید رسما انکار کرده که ترامپ در حال بررسی حمله به ایران است و تاکید کرده که اکنون زمان حمله به این کشور نیست.
اسرائیل در حملات اخیر خود به تاسیسات هستهای ایران حمله کرد.
پیشتر یک مقام اسرائیلی به خبرنگار وبسایت اکسیوس گفت: «آمریکا میتواند به عملیات [علیه جمهوری اسلامی] بپیوندد و دونالد ترامپ حتی در گفتوگویی با بنیامین نتانیاهو در روزهای منتهی به آغاز جنگ پیشنهاد داده بود که در صورت لزوم خودش وارد عمل شود.»
اما یک مقام کاخ سفید در مصاحبه با اکسیوس این اظهارات را رد کرد و گفت ترامپ دقیقا عکس این موضع را اتخاذ کرده است.
راوید همچنین گفت اگر تاسیسات فردو از حملات هوایی اسرائیل جان سالم به در ببرد، زیرساختهای هستهای ایران همچنان دستنخورده باقی خواهند ماند، و تهران حتی میتواند باقیمانده برنامه هستهای خود را به این سایت منتقل کند.
او افزود که در چنین حالتی برنامه هستهای جمهوری اسلامی از دسترس اسرائیل خارج خواهد شد و مسیر تهران را برای دستیابی به سلاح هستهای را تسریع میکند.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد که هیچ خسارتی در تاسیسات غنیسازی سوخت فردو و راکتور آب سنگین خنداب که در حال ساخت است، مشاهده نشده است.
همزمان با این اظهارات، روزنامه جروزالمپست به نقل از یک منبع اسرائیلی گزارش داد مقامهای ارشد این کشور با مقامهای بلندپایه دولت دونالد ترامپ گفتوگو کردهاند و خواستار مشارکت ایالات متحده در حمله به تاسیسات هستهای ایران شدهاند.
تاکید دوباره ترامپ بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای
رییسجمهوری آمریکا، شنبه با ولادیمیر پوتین، همتای روس خود، درباره تحولات ایران تلفنی گفتوگو کرد.
پس از این گفتوگو ترامپ گفت او و پوتین در این تماس که حدود یک ساعت به طول انجامید، توافق داشتهاند که جنگ اسرائیل و ایران باید خاتمه یابد.
ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «او نیز مانند من معتقد است که جنگ بین اسرائیل و ایران باید پایان یابد. من نیز برای او توضیح دادم که جنگ خودش [جنگ اوکراین] هم باید پایان یابد.»
او افزود: «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای، مسالهای حیاتی برای امنیت ملی آمریکاست.»
رییسجمهوری آمریکا همچنین در مصاحبه با نشریه آتلانتیک نیز گفت: «کسانی که بهدنبال صلح هستند، باید بدانند تا زمانی که ایران به سلاح هستهای دسترسی داشته باشد، صلحی در کار نخواهد بود.»
او افزود: «بیعملی در برابر برنامه هستهای ایران، به معنای صلح نیست.»
اورزولا فوندرلاین، رییس کمیسیون اروپا، شنبه ۲۴ خرداد در شبکه ایکس نوشت که در گفتوگو با اسحاق هرتزوگ، رییسجمهوری اسرائیل، بر حق این کشور در دفاع از خود و در عینحال موضوع حیاتی «حفظ ثبات منطقه» تاکیده کرده است.
او از همه طرفها خواست نهایت خویشتنداری را نشان دهند و برای تنشزدایی تلاش کنند.
اتحادیه اروپا هم با انتشار بیانیهای اعلام کرد تنها دیپلماسی منجر به راهحل دائمی در خاورمیانه میشود.
پاپ لئو در پیامی از مقامهای جمهوری اسلامی و اسرائیل خواست با منطق عمل کرده و گفتوگو را دنبال کنند. او گفت که اوضاع را با نگرانی فراوان دنبال میکند.
پادشاه اردن نیز جلسه شورای امنیت ملی این کشور را برای بررسی پیامدهای حمله اسرائیل به ایران تشکیل داد.
برخی کشورها به ویژه همسایگان ایران رویکرد همدلانهتری با جمهوری اسلامی داشتند و در پیامهای خود کوشیدند حملات اسرائیل را محکوم کنند.
در مقابل، مقامات کشورهای غربی از ساعات ابتدایی بامداد جمعه ۲۳ خرداد و با آغاز حملات اسرائیل به ایران، مواضع خنثیتری داشتند.
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، شنبه در تماس تلفنی با عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، خواستار آرامش و جلوگیری از آسیب بیشتر به غیرنظامیان شد.
همزمان بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، با کییر استارمر، نخست وزیر بریتانیا، به صورت تلفنی گفتوگو کرد.
رسانههای ایران گزارش دادند علی موسوی، سفیر جمهوری اسلامی در لندن، در دیدار با معاون وزیر خارجه بریتانیا، خواستار محکومیت قاطع حمله اسرائیل به ایران شده است.
نخستوزیر نروژ شنبه ۲۴ خرداد حمله اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران را بهشدت محکوم کرد و خواستار خویشتنداری برای جلوگیری از گسترش تنشها شد.
گروه منطقهای شانگهای به رهبری چین نیز حملات اسرائیل به ایران را به شدت محکوم کرد.
از سوی دیگر، نیکی هیلی، سیاستمدار جمهوریخواه و سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، با حمایت از حملات اسرائیل به ایران گفت: «اسرائیل با اقدامی قاطع برای پایان توانمندیهای هستهای جمهوری اسلامی، ایالات متحده و اسرائیل را امنتر کرده است.»
وزیر کشور فرانسه در واکنشی نسبتا متفاوت، اعلام کرد این کشور در حال افزایش تدابیر امنیتی در اطراف اماکن یهودی و آمریکایی است.
ظهر شنبه اعلام شد وزرای خارجه جمهوری آذربایجان و ترکیه طی تماسی تلفنی درباره درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل گفتوگو کردهاند.
تاثیر درگیریها بر مذاکرات تهران و واشینگتن
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز در اظهاراتی گفت از زمان آغاز درگیری میان اسرائیل و جمهوری اسلامی، با مقامهای چند کشور از جمله ایران، عراق، اردن و ایالات متحده در تماس بوده است.
فیدان خواهان این شد که اسرائیل هرچه سریعتر دست از «راهبرد بیثباتسازی منطقه» بردارد و تاکید کرد: «دیپلماسی تنها جایگزین برای جنگ است.»
به گفته او، پیشبرد روندی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در خصوص مذاکرات هستهای آغاز کرده بود، تنها راهکار برای حل اختلافات ناشی از مناقشه هستهای است.
به دنبال استفاده اسرائیل از آسمان عراق برای حمله به ایران، آمریکا درخواست بغداد برای جلوگیری از حضور اسرائیل در آسمان این کشور را رد کرد.
یک مقام آمریکایی در مصاحبه با واشینگتنپست این موضوع که مذاکرات با جمهوری اسلامی با هدف گمراه کردن مقامات ایرانی و عدم توجه آنان به احتمال حمله اسرائیل انجام شده، را رد کرد.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی در گفتوگو با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، گفت: «تداوم مذاکرات با آمریکا در وضعیتی که حملات اسرائیل ادامه دارد، غیرقابل توجیه است.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، نیز عصر شنبه گفت تا زمانی که حمله اسرائیل به ایران متوقف نشود، اصولا شرکت در مذاکره با آمریکا بیمعناست.
او افزود: «دولت آمریکا را مسئول تبعات و عواقب حمله اسرائیل میدانیم و هنوز هم مشخص نیست که ما یکشنبه در زمینه مذاکرات چه تصمیمی خواهیم گرفت.»
وال استریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی اعلام کرد ترامپ تیم امنیت ملی خود را به کمپ دیوید فراخواند و در جریان نشستی درباره خاورمیانه به آنها گفت که روز به روز درباره چشمانداز دستیابی به توافق هستهای با ایران بدبینتر میشود.
این مقامها همچنین افزودند نتانیاهو در آخرین گفتوگو با ترامپ یادآور شد که مهلت ۶۰ روزه به پایان رسیده و اسرائیل دیگر نمیتواند صبر کند.
به گفته آنان، ترامپ پاسخ داد که آمریکا مانع نخواهد شد اما در حمله نظامی نیز مشارکت نخواهد کرد.
خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی گزارش داد جمهوری اسلامی بهطور رسمی به کشورهای فرانسه، بریتانیا و ایالات متحده اطلاع داده است که حملات «بسیار گستردهای» را علیه اسرائیل آغاز خواهد کرد.
سعید جعفری، روزنامهنگار و تحلیلگر مسائل بینالملل، به ایراناینترنشنال گفت: «اگر جمهوری اسلامی در شرایط کنونی بخواهد برنامه هستهای خود را گسترش دهد، کشورهای غربی بیش از هر زمان دیگری از اسرائیل حمایت خواهند کرد.»
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، هشدار داد که اگر علی خامنهای به شلیک موشک به سمت غیرنظامیان اسرائیل ادامه دهد، تهران به آتش کشیده خواهد شد.
اسرائیل از بامداد جمعه و در اقدامی بیسابقه، گستردهترین حمله هوایی خود را علیه ایران به اجرا گذاشته تا مانع از دستیابی این کشور به سلاح هستهای شود.
ارتش اسرائیل شنبه در اطلاعیهای اعلام کرد یک سری از سیستمهای دفاع هوایی را از کار انداخته و از روز جمعه بیش از ۱۵۰ موضع در ایران را هدف قرار داده است.
پس از آغاز حملات گسترده اسرائیل به ایران و واکنش متقابل تهران، نشریه فارین پالیسی سناریوهایی برای پایان یافتن این درگیری ترسیم کرده که شامل تسلیم مشروط جمهوری اسلامی، گسترش درگیری به سطح منطقه و حتی جنگ بیپایان است.
این در حالی است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد تلآویو حملات خود را «تا زمانی که لازم باشد»، ادامه خواهد داد.
هدف اصلی این حملات، نابودی برنامه هستهای جمهوری اسلامی و تخریب زیرساختهای نظامی در ایران است.
تهران در واکنش به عملیات نظامی گسترده اسرائیل، تعدادی پهپاد و موشک بالستیک به سمت خاک اسرائیل پرتاب کرد.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، علیرغم محدودیتهای کنونی، ایران هنوز گزینههای مختلف تلافیجویانه در اختیار دارد؛ هرچند این امکانات نسبت به گذشته کاهش یافته است.
سناریوی تسلیم جمهوری اسلامی
نخستین احتمال این است که جمهوری اسلامی پس از چند حمله نمادین به اسرائیل و «انتقامگیری»، تلاشهای آمریکا و جامعه بینالمللی را برای آتشبس بپذیرد.
این سناریو نوعی تسلیم با حفظ ظاهر محسوب میشود.
این وضعیت شباهت زیادی دارد به آنچه حزبالله لبنان پس از حملات اسرائیل در پاییز ۲۰۲۴ پذیرفت. حملات ویرانگر اسرائیل به زیرساختهای نظامی همراه با کشتن گسترده فرماندهان ارشد، حزبالله را وادار کرد بدون واکنش موثر، آتشبس را بر اساس شرایط اسرائیل بپذیرد.
فارین پالیسی نوشت که جمهوری اسلامی اکنون در موقعیت مشابهی قرار دارد. حملات پهپادی و موشکی سال گذشته این کشور به اسرائیل بینتیجه ماند، نیروهای نیابتی کلیدی آن بهویژه حزبالله، تضعیف شدهاند و کشته شدن فرماندهان ارشد، ساختار نظامی جمهوری اسلامی را مختل کرده است.
فشار بینالمللی و توقف حملات از سوی اسرائیل
در سناریویی دیگر، جمهوری اسلامی در مقابل حملات اسرائیل مقاومت میکند و حتی چند ضربه متقابل وارد میآورد اما فشار بینالمللی اسرائیل را مجبور به توقف عملیات میکند.
در این حالت، تاسیسات هستهای نطنز و سایر مراکز آسیب میبینند ولی ایران قادر است آنها را به سرعت بازسازی کند.
در این الگو، اسرائیل ابتدا حمایت کوتاهمدت آمریکا و متحدان اروپایی را دریافت میکند اما این کشورها خواستار پایان هر چه سریعتر درگیریها میشوند.
فارین پالیسی تاکید کرد اگرچه اسرائیل چندان به نظر اروپاییها اهمیت نمیدهد اما نگران واکنش آمریکا، بهویژه دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده است.
خطر گسترش جنگ در منطقه
فارین پالیسی سناریوی سوم را که گسترش درگیری اسرائیل-ایران به جنگ منطقهای است، محتملتر میداند.
پیش از حملات اسرائیل، جمهوری اسلامی تهدید کرده بود در صورت وقوع درگیری، پایگاههای آمریکا در خاورمیانه را هدف قرار خواهد داد.
چنین حملاتی احتمال ورود ایالات متحده به جنگ را بسیار افزایش میدهد. همکاری امنیتی دیرپای آمریکا و اسرائیل ممکن است تهران را متقاعد کند که واشینگتن در اجرای عملیات با اسرائیل همکاری کرده است.
بر اساس این تحلیل، جمهوری اسلامی از نیروهای نیابتی خود در عراق، لبنان و یمن میخواهد تا به اسرائیل حمله کنند و در صورت ورود آمریکا به درگیری، این گروهها اهداف آمریکایی را نیز به فهرست خود اضافه خواهند کرد.
جنگ بیپایان
چهارمین سناریو این است که جنگ هرگز به شکل رسمی به پایان نرسد. در این سناریو، اگرچه موج حملات گسترده اسرائیل ممکن است متوقف شود اما درگیریها در سطح پایینتر برای ماهها ادامه مییابد.
در این حالت، اسرائیل گهگاه به ایران حمله هوایی میکند و جمهوری اسلامی نیز گاهی موشک به سمت اسرائیل شلیک میکند. این وضعیت نه جنگ تمامعیار است و نه صلح.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، در میان حملات متقابل مداوم، ایران ممکن است برنامه هستهای مخفی خارج از نظارت بینالمللی را توسعه دهد.
اگر اسرائیل همه مراکز ذخیره اورانیوم غنیشده را هدف قرار ندهد، این کار برای تهران آسان خواهد بود.
این تحلیل همچنین ترکیبی از این سناریوها را نیز محتمل میداند. آتشبس ممکن است گام نخست به سوی توافق هستهای باشد اما تهران همچنان انتقامجویی را به آینده موکول کند.
بر پایه گزارش تحلیلی منتشر شده در واشینگتن پست بر مبنای تصاویر ماهوارهای و ارزیابی کارشناسان، حملات اسرائیل علیرغم آسیب رساندن به تاسیسات روی زمین، نتوانسته زیرساختهای اصلی برنامه هستهای ایران را تخریب کند.
هزاران سانتریفیوژ در اعماق زمین و صدها کیلوگرم اورانیوم غنیشده دستنخورده باقی مانده و جمهوری اسلامی همچنان در فاصله کوتاهی از دستیابی به سلاح اتمی قرار دارد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پس از آغاز این حملات گفت که برنامه هستهای جمهوری اسلامی تهدیدی وجودی برای اسرائیل است که باید نابود شود.
او در سخنرانی بامداد جمعه ۲۳ خرداد خود خطاب به مردم اسرائیل گفت: «ما به قلب برنامه غنیسازی هستهای ایران ضربه زدیم.»
فردو و نطنز؛ هدفهای اصلی دستنخورده؟
ریچارد نفیو، مذاکرهکننده ارشد آمریکا با ایران در دولت باراک اوباما و محقق موسسه واشینگتن برای سیاست خاورمیانه، تاکید کرد: «تا زمانی که مطمئن نشوم فردو از بین رفته و تا زمانی که ندانم آن اورانیوم با غنای بالا کجاست و آیا قابل استفاده است، خودمان را در شرایط حساس میبینم. این مسئله اکنون اهمیت دارد.»
سایت فردو در حومه شهر قم و در فاصله ۱۶۰ کیلومتری جنوب تهران، پایتخت ایران، عمیقترین و یکی از دو تاسیسات اصلی غنیسازی زیرزمینی ایران محسوب میشود.
سایت دوم، سایت نطنز است که در استان اصفهان و در ۱۶۰ کیلومتری جنوب فردو قرار دارد.
کارشناسان نظامی معتقدند تنها سلاح قادر به نفوذ و تخریب این سازههای مستحکم زیرزمینی، بمب ۱۴ تنی نافذ آمریکایی موسوم به «اماوپی» است که اسرائیل در حال حاضر آن را در اختیار ندارد.
این بمب هدایت شونده با قابلیت نفوذ به اعماق زمین طراحی شده تا بتواند تاسیسات حیاتی مدفون در زیر زمین را نابود کند.
کلسی داونپورت، مدیر سیاستهای منع اشاعه در انجمن کنترل تسلیحات، در اینباره به واشینگتن پست گفت: «اسرائیل توانایی آسیب رساندن به تاسیسات هستهای کلیدی ایران را دارد اما تخریب کامل مراکز مستحکم همچون فردو مستلزم کمک نظامی آمریکاست.»
این در حالی است که مقامات آمریکایی بر مستقل بودن عملیات اسرائیل تاکید کردهاند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیه رسمی خود با تاکید بر ماهیت «یکجانبه» حملات اسرائیل، هرگونه مشارکت مستقیم واشینگتن در این عملیات را رد کرد.
آسیب محدود به نطنز
زاخی هانگبی، رییس شورای امنیت ملی اسرائیل، اعلام کرد که برنامه هستهای جمهوری اسلامی «نمیتواند از طریق ابزارهای نظامی نابود شود».
او در مصاحبه بامداد جمعه با شبکه ۱۲ اسرائیل گفت: «فقط آمریکاییها میتوانند این کار را انجام دهند.»
هانگبی توضیح داد که منظورش از کمک آمریکا، تامین بمبافکنهای نافذ نیست بلکه اجرای توافقی است که رییسجمهور دونالد ترامپ پیشنهاد داده و در آن، تهران به طور داوطلبانه برنامه هستهای خود را در ازای صلح و لغو تحریمها، متوقف میکند.
حملات اسرائیل به مجتمع نطنز چندین ساختمان روی زمین را تخریب کرده و به شبکه برقرسانی آسیب جدی وارد کرده است. این خسارات باعث قطع سیستم تهویه و برق در بخشهای بالایی و زیرزمینی مجتمع شده است. همچنین یک کارخانه تحقیقاتی کوچک که تنها تاسیسات غنیسازی روی زمین ایران بود، به طور کامل از بین رفته است.
دکر اولث، کارشناس تحلیل تصاویر ماهوارهای در موسسه سیانای، درباره میزان آسیب گفت: «با تخریب پست اصلی برق، تاسیسات نطنز غیرفعال شده اما این میزان تخریب بر توانایی دراز مدت ایران برای تولید سلاح هستهای تاثیر نمیگذارد. برای رسیدن به این هدف، باید خود سانتریفیوژها نابود شوند.»
نگرانی از غیبت بازرسان
آژانس بینالمللی انرژی اتمی که ماموریت نظارت بر فعالیتهای غنیسازی در سایتهای فردو و نطنز را برعهده دارد، اکنون با چالش جدی مواجه شده است.
بازرسان این سازمان که کمیت و کیفیت اورانیوم تولیدی ایران را کنترل میکردند، بهدلیل نگرانیهای امنیتی از هر دو مجتمع خارج شدهاند.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، جمعه اعلام کرد که عملیات بازرسی به دلایل امنیتی متوقف شده است.
داونپورت در اینباره هشدار داد: «در شرایطی که ایران به مرز تولید سلاح هستهای نزدیک شده، نظارتهای آژانس برای جلوگیری از سوءاستفاده از مواد هستهای ضروری است. با این حملات، اسرائیل عملا تضمین کرده که این نظارتها برای مدتی متوقف بماند.»
جیم والش، کارشناس مطالعات امنیتی موسسه فناوری ماساچوست، معتقد است این تحولات ممکن است جریانهای تندرو در ایران را تقویت کند.
والش تاکید کرد: «حملات اسرائیل احتمالا آن دسته از مقامات ایرانی را که سالهاست خواهان دستیابی سریع به سلاح هستهای هستند، در موضع قویتری قرار میدهد و گرایش سیاسی قطعا به سمت طرفداران تولید بمب هستهای متمایل خواهد شد.»
