اسرائیل در دومین روز حملاتش به ایران، مواضع جمهوری اسلامی را در هفت استان هدف قرار داد
دومین روز از حملات اسرائیل به ایران، با وقوع انفجارهایی در دستکم هفت استان همراه بود. خبرهایی نیز از کشته شدن چند نیروی سپاه پاسداران منتشر شد.
دومین روز از حملات اسرائیل به ایران، با وقوع انفجارهایی در دستکم هفت استان همراه بود. خبرهایی نیز از کشته شدن چند نیروی سپاه پاسداران منتشر شد.
رسانههای ایران شنبه ۲۴ خرداد از وقوع انفجارهایی در دستکم شش استان آذربایجان شرقی، ایلام، همدان، کرمانشاه، لرستان، گیلان و خوزستان گزارش دادند.
بر اساس این گزارشها، حملات اسرائیل در مناطقی مانند آبادان، کنگاور، دالاهو، بروجرد، موسیان، تبریز، مراغه، اشترینان و چمخاله انجام شدند.
گزارشها و ویدیوها حاکی از حمله اسرائیل به شهرک صنعتی البرز در استان قزوین، کارخانه فرداموتورز در بروجرد و کارخانه ماشینسازی در اشترینان لرستان است.
ویدیوهایی که به ایراناینترنشنال رسیده، لحظه وقوع انفجار در پادگان «امام حسن»، واقع در کرمانشاه را ثبت کردهاند.
مجید فرشی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری آذربایجانشرقی، اعلام کرد چهار منطقه نظامی در اطراف تبریز هدف حمله اسرائیل قرار گرفتهاند.
خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی نیز خبر داد اطراف پالایشگاه تبریز هدف این حملات بوده است.
بر اساس ویدیوهایی که به ایراناینترنشنال رسیده، مجتمع صنایع دفاع، واقع در جاده تلو در منطقه حکیمیه تهران، سهبار هدف حمله موشکی قرار گرفته است.
در ویدیویی دیگر، آسیب واردشده به یکی از سازهها در فرودگاه مهرآباد تهران پس از حمله هوایی اسرائیل نشان داده میشود.
خبرگزاری دولتی ایرنا ساعاتی پیش گزارش داد بامداد شنبه، بخشهایی از فرودگاه مهرآباد هدف حمله اسرائیل قرار گرفته است.
ویدیوهای ارسالشده به ایراناینترنشنال نشان میدهد با وجود اعلام پروازممنوع، هواپیماهای مسافربری همچنان در حال ترک فرودگاه مهرآباد تهران هستند و به گفته شاهدان اکثر آنها به سمت شرق پرواز میکنند.
ویدیویی دیگر، حاکی از هدف قرار گرفتن پایگاه نظامی جمهوری اسلامی در شهرستان ثلاث باباجانی در استان کرمانشاه است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد تاسیسات هستهای اصفهان روز جمعه چند بار هدف قرار گرفت و تاکنون هیچ افزایشی در سطح تشعشعات خارج از سایت گزارش نشده است.
روایت اسرائیل از حملات به ایران
ارتش اسرائیل شنبه اعلام کرد به حملات خود به مواضع جمهوری اسلامی در ایران ادامه میدهد و گام بعدی ارتش «عملیات آزادانه بر فراز تهران» است.
ارتش اسرائیل افزود یک سری از سیستمهای دفاع هوایی جمهوری اسلامی را از کار انداخته و از جمعه بیش از ۱۵۰ موضع در ایران را هدف قرار داده است.
ارتش اسرائیل اعلام کرد دهها سکوی پرتاب موشک در ایران را منهدم کرده است.
سخنگوی نیروی هوایی ارتش اسرائیل نیز گفت ۷۰ جت جنگنده در عملیات شبانه در تهران شرکت کردند و حدود ۴۰ مکان از جمله سامانههای پدافند هوایی، هدف قرار گرفتند.
بر اساس گزارش او، جتهای جنگنده و پهپادهای نیروی هوایی اسرائیل در طول این عملیات حدود دو ساعت و نیم بر فراز تهران پرواز کردند.
سخنگوی نیروی هوایی ارتش اسرائیل تاکید کرد جتهای جنگنده این کشور به دلیل ضربه اولیه به سیستمهای پدافند هوایی ایران، آزادانه بر فراز تهران پرواز میکنند.
دنی دانون، نماینده اسرائیل در سازمان ملل، در جلسه اضطراری شورای امنیت سازمان ملل اعلام کرد این کشور در عملیاتی پیشدستانه، برنامه هستهای ایران را هدف قرار داده است.
رادیو ارتش اسرائیل صبح شنبه به نقل از فرمانده نیروی هوایی اعلام کرد که هواپیماهای این کشور طبق برنامهها حمله به اهدافی در تهران را آغاز خواهند کرد.
حملات اسرائیل در طول ساعات اولیه بامداد شنبه به صورت پهپادی ادامه یافت و پدافندهای جمهوری اسلامی به صورت ممتد در حال شلیک بودند.
کشته شدن نیروهای سپاه پاسداران و گردانندگان برنامه اتمی
خبرگزاری تسنیم به نقل از سپاه «انصار المهدی» استان زنجان نوشت در جریان حمله اسرائیل، سه تن از نیروهای سپاه پاسداران کشته شدهاند.
بر اساس این اطلاعیه، دلاور امیرخانی، حمید طوماری و اکبر عزیزی این سه نیروی کشتهشده سپاه هستند.
فرمانده انتظامی استان همدان نیز در خبری گفت در جریان عملیات شناسایی و اطلاعاتی صبح ۲۴ خرداد، حبیبالله اکبریان، رییس پلیس امنیت عمومی اسدآباد و امیرحسین سیفی، از ماموران انتظامی بر اثر اصابت پهپاد، کشته شدند. به گفته او، یک نفر دیگر نیز مجروح شد.
ارتش اسرائیل شنبه اعلام کرد ۹ نفر از کسانی که هدف حمله قرار گرفته و در ایران کشته شدند، متخصص فعال در برنامه هستهای جمهوری اسلامی و دارای نقش محوری در روند پیشرفت به سوی سلاح اتمی بودهاند.
فریدون عباسی، محمدمهدی طهرانچی، سعيد برجی، منصور عسگری، امیرحسین فقهی، عبدالحميد مینوچهر، احمدرضا ذوالفقاری داریانی، علی بکایی کریمی و اکبر مطلبیزاده این افراد بودند.
این اطلاعیه افزود تمام متخصصان و کارشناسانی که در جریان حملات کشته شدند، چهرههای محوری با دانشی کلیدی در پروژه هستهای ایران بودند و دههها تجربه در توسعه تسلیحات هستهای داشتند.
به گفته ارتش اسرائیل، این افراد نقشی محوری در روند پیشرفت ایران بهسوی سلاح هستهای ایفا میکردند.
حملات جمهوری اسلامی به اسرائیل
ارتش اسرائیل شنبه اعلام کرد هفت سرباز این کشور در اثر اصابت موشک بالستیک جمهوری اسلامی مجروح شدند.
بر اساس گزارش رسانههای اسرائیلی، حملات جمهوری اسلامی به اسرائیل از جمعه ۲۳ خرداد تا ظهر شنبه دستکم سه کشته و دهها زخمی برجا گذاشته است.
شبکه «کان» اسرائیل گزارش داد که نیروهای هوایی و دریایی این کشور در شبانهروز گذشته دهها پهپاد شلیک شده از سوی جمهوری اسلامی را رهگیری و منهدم کردند.
بر اساس گزارشها، ساختمانهای مسکونی در شهر رمت گن در نزدیکی تلآویو، در پی اصابت یک موشک، بهطور گستردهای تخریب شدهاند؛ برخی ساختمانها کاملا فروریخته و نمای برخی دیگر آسیب جدی دیده است.
اسرائیل اعلام کرد که فرودگاه بنگوریون تلآویو تا اطلاع بعدی تعطیل شده است.
پس از حمله گسترده اسرائیل به ایران در روز جمعه با هدف جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای، اسرائیل در سراسر کشور وضعیت فوقالعاده اعلام کرده است.
رسانههای حکومتی در ایران، بدون ارائه هیج شواهدی از ساقط کردن چندین هواپیمای اف-۳۵ اسرائیل خبر دادند، اما سخنگوی عربی زبان ارتش اسرائیل گزارشها درباره سرنگونی هواپیمای این کشور در ایران را رد کرد.
یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، در همین روز خامنهای را تهدید کرد و به او هشدار داد اگر به شلیک موشک به سوی غیرنظامیان اسرائیلی ادامه دهد، تهران به آتش کشیده خواهد شد.
همزمان خبرگزاری وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک مقام جمهوری اسلامی تهدید کرد حملات به تمام نقاط تحت کنترل اسرائیل ادامه خواهد یافت.
پس از آغاز حملات گسترده اسرائیل به ایران و واکنش متقابل تهران، نشریه فارین پالیسی سناریوهایی برای پایان یافتن این درگیری ترسیم کرده که شامل تسلیم مشروط جمهوری اسلامی، گسترش درگیری به سطح منطقه و حتی جنگ بیپایان است.
این در حالی است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد تلآویو حملات خود را «تا زمانی که لازم باشد»، ادامه خواهد داد.
هدف اصلی این حملات، نابودی برنامه هستهای جمهوری اسلامی و تخریب زیرساختهای نظامی در ایران است.
تهران در واکنش به عملیات نظامی گسترده اسرائیل، تعدادی پهپاد و موشک بالستیک به سمت خاک اسرائیل پرتاب کرد.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، علیرغم محدودیتهای کنونی، ایران هنوز گزینههای مختلف تلافیجویانه در اختیار دارد؛ هرچند این امکانات نسبت به گذشته کاهش یافته است.
سناریوی تسلیم جمهوری اسلامی
نخستین احتمال این است که جمهوری اسلامی پس از چند حمله نمادین به اسرائیل و «انتقامگیری»، تلاشهای آمریکا و جامعه بینالمللی را برای آتشبس بپذیرد.
این سناریو نوعی تسلیم با حفظ ظاهر محسوب میشود.
این وضعیت شباهت زیادی دارد به آنچه حزبالله لبنان پس از حملات اسرائیل در پاییز ۲۰۲۴ پذیرفت. حملات ویرانگر اسرائیل به زیرساختهای نظامی همراه با کشتن گسترده فرماندهان ارشد، حزبالله را وادار کرد بدون واکنش موثر، آتشبس را بر اساس شرایط اسرائیل بپذیرد.
فارین پالیسی نوشت که جمهوری اسلامی اکنون در موقعیت مشابهی قرار دارد. حملات پهپادی و موشکی سال گذشته این کشور به اسرائیل بینتیجه ماند، نیروهای نیابتی کلیدی آن بهویژه حزبالله، تضعیف شدهاند و کشته شدن فرماندهان ارشد، ساختار نظامی جمهوری اسلامی را مختل کرده است.
فشار بینالمللی و توقف حملات از سوی اسرائیل
در سناریویی دیگر، جمهوری اسلامی در مقابل حملات اسرائیل مقاومت میکند و حتی چند ضربه متقابل وارد میآورد اما فشار بینالمللی اسرائیل را مجبور به توقف عملیات میکند.
در این حالت، تاسیسات هستهای نطنز و سایر مراکز آسیب میبینند ولی ایران قادر است آنها را به سرعت بازسازی کند.
در این الگو، اسرائیل ابتدا حمایت کوتاهمدت آمریکا و متحدان اروپایی را دریافت میکند اما این کشورها خواستار پایان هر چه سریعتر درگیریها میشوند.
فارین پالیسی تاکید کرد اگرچه اسرائیل چندان به نظر اروپاییها اهمیت نمیدهد اما نگران واکنش آمریکا، بهویژه دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده است.
خطر گسترش جنگ در منطقه
فارین پالیسی سناریوی سوم را که گسترش درگیری اسرائیل-ایران به جنگ منطقهای است، محتملتر میداند.
پیش از حملات اسرائیل، جمهوری اسلامی تهدید کرده بود در صورت وقوع درگیری، پایگاههای آمریکا در خاورمیانه را هدف قرار خواهد داد.
چنین حملاتی احتمال ورود ایالات متحده به جنگ را بسیار افزایش میدهد. همکاری امنیتی دیرپای آمریکا و اسرائیل ممکن است تهران را متقاعد کند که واشینگتن در اجرای عملیات با اسرائیل همکاری کرده است.
بر اساس این تحلیل، جمهوری اسلامی از نیروهای نیابتی خود در عراق، لبنان و یمن میخواهد تا به اسرائیل حمله کنند و در صورت ورود آمریکا به درگیری، این گروهها اهداف آمریکایی را نیز به فهرست خود اضافه خواهند کرد.
جنگ بیپایان
چهارمین سناریو این است که جنگ هرگز به شکل رسمی به پایان نرسد. در این سناریو، اگرچه موج حملات گسترده اسرائیل ممکن است متوقف شود اما درگیریها در سطح پایینتر برای ماهها ادامه مییابد.
در این حالت، اسرائیل گهگاه به ایران حمله هوایی میکند و جمهوری اسلامی نیز گاهی موشک به سمت اسرائیل شلیک میکند. این وضعیت نه جنگ تمامعیار است و نه صلح.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، در میان حملات متقابل مداوم، ایران ممکن است برنامه هستهای مخفی خارج از نظارت بینالمللی را توسعه دهد.
اگر اسرائیل همه مراکز ذخیره اورانیوم غنیشده را هدف قرار ندهد، این کار برای تهران آسان خواهد بود.
این تحلیل همچنین ترکیبی از این سناریوها را نیز محتمل میداند. آتشبس ممکن است گام نخست به سوی توافق هستهای باشد اما تهران همچنان انتقامجویی را به آینده موکول کند.
بر پایه گزارش تحلیلی منتشر شده در واشینگتن پست بر مبنای تصاویر ماهوارهای و ارزیابی کارشناسان، حملات اسرائیل علیرغم آسیب رساندن به تاسیسات روی زمین، نتوانسته زیرساختهای اصلی برنامه هستهای ایران را تخریب کند.
هزاران سانتریفیوژ در اعماق زمین و صدها کیلوگرم اورانیوم غنیشده دستنخورده باقی مانده و جمهوری اسلامی همچنان در فاصله کوتاهی از دستیابی به سلاح اتمی قرار دارد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پس از آغاز این حملات گفت که برنامه هستهای جمهوری اسلامی تهدیدی وجودی برای اسرائیل است که باید نابود شود.
او در سخنرانی بامداد جمعه ۲۳ خرداد خود خطاب به مردم اسرائیل گفت: «ما به قلب برنامه غنیسازی هستهای ایران ضربه زدیم.»
فردو و نطنز؛ هدفهای اصلی دستنخورده؟
ریچارد نفیو، مذاکرهکننده ارشد آمریکا با ایران در دولت باراک اوباما و محقق موسسه واشینگتن برای سیاست خاورمیانه، تاکید کرد: «تا زمانی که مطمئن نشوم فردو از بین رفته و تا زمانی که ندانم آن اورانیوم با غنای بالا کجاست و آیا قابل استفاده است، خودمان را در شرایط حساس میبینم. این مسئله اکنون اهمیت دارد.»
سایت فردو در حومه شهر قم و در فاصله ۱۶۰ کیلومتری جنوب تهران، پایتخت ایران، عمیقترین و یکی از دو تاسیسات اصلی غنیسازی زیرزمینی ایران محسوب میشود.
سایت دوم، سایت نطنز است که در استان اصفهان و در ۱۶۰ کیلومتری جنوب فردو قرار دارد.
کارشناسان نظامی معتقدند تنها سلاح قادر به نفوذ و تخریب این سازههای مستحکم زیرزمینی، بمب ۱۴ تنی نافذ آمریکایی موسوم به «اماوپی» است که اسرائیل در حال حاضر آن را در اختیار ندارد.
این بمب هدایت شونده با قابلیت نفوذ به اعماق زمین طراحی شده تا بتواند تاسیسات حیاتی مدفون در زیر زمین را نابود کند.
کلسی داونپورت، مدیر سیاستهای منع اشاعه در انجمن کنترل تسلیحات، در اینباره به واشینگتن پست گفت: «اسرائیل توانایی آسیب رساندن به تاسیسات هستهای کلیدی ایران را دارد اما تخریب کامل مراکز مستحکم همچون فردو مستلزم کمک نظامی آمریکاست.»
این در حالی است که مقامات آمریکایی بر مستقل بودن عملیات اسرائیل تاکید کردهاند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیه رسمی خود با تاکید بر ماهیت «یکجانبه» حملات اسرائیل، هرگونه مشارکت مستقیم واشینگتن در این عملیات را رد کرد.
آسیب محدود به نطنز
زاخی هانگبی، رییس شورای امنیت ملی اسرائیل، اعلام کرد که برنامه هستهای جمهوری اسلامی «نمیتواند از طریق ابزارهای نظامی نابود شود».
او در مصاحبه بامداد جمعه با شبکه ۱۲ اسرائیل گفت: «فقط آمریکاییها میتوانند این کار را انجام دهند.»
هانگبی توضیح داد که منظورش از کمک آمریکا، تامین بمبافکنهای نافذ نیست بلکه اجرای توافقی است که رییسجمهور دونالد ترامپ پیشنهاد داده و در آن، تهران به طور داوطلبانه برنامه هستهای خود را در ازای صلح و لغو تحریمها، متوقف میکند.
حملات اسرائیل به مجتمع نطنز چندین ساختمان روی زمین را تخریب کرده و به شبکه برقرسانی آسیب جدی وارد کرده است. این خسارات باعث قطع سیستم تهویه و برق در بخشهای بالایی و زیرزمینی مجتمع شده است. همچنین یک کارخانه تحقیقاتی کوچک که تنها تاسیسات غنیسازی روی زمین ایران بود، به طور کامل از بین رفته است.
دکر اولث، کارشناس تحلیل تصاویر ماهوارهای در موسسه سیانای، درباره میزان آسیب گفت: «با تخریب پست اصلی برق، تاسیسات نطنز غیرفعال شده اما این میزان تخریب بر توانایی دراز مدت ایران برای تولید سلاح هستهای تاثیر نمیگذارد. برای رسیدن به این هدف، باید خود سانتریفیوژها نابود شوند.»
نگرانی از غیبت بازرسان
آژانس بینالمللی انرژی اتمی که ماموریت نظارت بر فعالیتهای غنیسازی در سایتهای فردو و نطنز را برعهده دارد، اکنون با چالش جدی مواجه شده است.
بازرسان این سازمان که کمیت و کیفیت اورانیوم تولیدی ایران را کنترل میکردند، بهدلیل نگرانیهای امنیتی از هر دو مجتمع خارج شدهاند.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، جمعه اعلام کرد که عملیات بازرسی به دلایل امنیتی متوقف شده است.
داونپورت در اینباره هشدار داد: «در شرایطی که ایران به مرز تولید سلاح هستهای نزدیک شده، نظارتهای آژانس برای جلوگیری از سوءاستفاده از مواد هستهای ضروری است. با این حملات، اسرائیل عملا تضمین کرده که این نظارتها برای مدتی متوقف بماند.»
جیم والش، کارشناس مطالعات امنیتی موسسه فناوری ماساچوست، معتقد است این تحولات ممکن است جریانهای تندرو در ایران را تقویت کند.
والش تاکید کرد: «حملات اسرائیل احتمالا آن دسته از مقامات ایرانی را که سالهاست خواهان دستیابی سریع به سلاح هستهای هستند، در موضع قویتری قرار میدهد و گرایش سیاسی قطعا به سمت طرفداران تولید بمب هستهای متمایل خواهد شد.»
خبرگزاری رویترز شنبه ۲۴ خرداد در گزارشی نوشت بامداد جمعه، جنگندههای اسرائیلی نه فقط تاسیسات هستهای و کارخانههای موشکسازی جمهوری اسلامی، بلکه شماری از چهرههای کلیدی در زنجیره فرماندهی نظامی و گردانندگان برنامه اتمی تهران را هدف قرار دادند. ضرباتی که بهگفته تحلیلگران، بهوضوح اعتبار جمهوری اسلامی را هم در داخل کشور و هم نزد متحدان منطقهایاش خدشهدار کرده و میتواند ساختار رهبری حکومت را دچار تزلزل کند.
مایکل سینگ، مدیر اندیشکده واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک و مقام پیشین دولت جورج بوش، به رویترز گفت: «یکی از اهداف اسرائیل از این اقدام، بهاحتمال فراوان، امید به تغییر رژیم در ایران است.»
او افزود: «آنها ترجیح میدهند مردم ایران خودشان علیه حکومت برخیزند.»
به گفته سینگ، شمار محدود تلفات غیرنظامی در دور نخست حملات نیز نشانگر هدفی وسیعتر از یک عملیات صرفا نظامی است.
پیام مستقیم نتانیاهو به مردم ایران
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در سخنانی ویدیویی که پس از آغاز حملات جنگندهها به تاسیسات هستهای و سامانههای پدافندی جمهوری اسلامی منتشر شد، بهطور مستقیم با مردم ایران سخن گفت.
او با یادآوری اینکه اقدامات اسرائیل علیه حزبالله لبنان منجر به تشکیل دولتی جدید در بیروت و فروپاشی حکومت بشار اسد در سوریه شد، خطاب به مردم ایران گفت: «من باور دارم که روز آزادی شما نزدیک است. و وقتی آن روز فرا برسد، دوستی بزرگ میان دو ملت باستانی ما دوباره شکوفا خواهد شد.»
با اینحال، رویترز نوشته است بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که حتی با وجود خسارت گسترده واردشده از سوی اسرائیل، «دههها دشمنی میان مردم ایران و اسرائیل، چه در سطح حاکمیت و چه در میان بخشهایی از جمعیت شیعه کشور»، مانعی جدی در مسیر بسیج عمومی برای سرنگونی نظام محسوب میشود.
این خبرگزاری از قول سینگ هشدار داد: «هیچکس نمیداند برای شکلگیری یک اپوزیسیون موثر در ایران، چه شرایطی لازم است.»
آغاز فاز نخست عملیاتی طولانیمدت
ارتش اسرائیل گفته است حملات بامداد جمعه تنها فاز نخست از یک عملیات طولانیمدت بوده است. کارشناسان نیز پیشبینی میکنند اسرائیل در ادامه، حملات بیشتری به تاسیسات کلیدی هستهای جمهوری اسلامی انجام دهد تا روند پیشرفت برنامه اتمی تهران را کُند کند ـ حتی اگر توانایی فنی لازم را برای نابودی کامل آن نداشته باشد.
جمهوری اسلامی میگوید برنامه هستهایاش صرفا اهداف غیرنظامی دارد اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی هفته گذشته اعلام کرد تهران در حال نقض تعهدات خود در چارچوب معاهده جهانی منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) است.
نخستین موج حملات اسرائیل، چهرههای ارشد در ساختار برنامه هستهای و نظامی جمهوری اسلامی را هدف قرار داد، بخش بزرگی از سامانه پدافند هوایی در ایران را از کار انداخت و تاسیسات غنیسازی در سطح زمین را در یکی از سایتهای هستهای جمهوری اسلامی منهدم کرد.
سفارت اسرائیل در واشینگتن در بیانیهای به رویترز گفت: «دولت دموکراتیک اسرائیل باور دارد این مردم یک کشور هستند که باید مسیر سیاسی و حاکمان خود را تعیین کنند. آینده ایران تنها به دست مردم ایران رقم خواهد خورد.»
نتانیاهو پیش از این و در ماه سپتامبر سال گذشته خواستار تغییر حکومت در ایران شده بود.
در این میان، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در حالی که به اسرائیل برای دفاع از خود در برابر حملات موشکی متقابل جمهوری اسلامی کمک کرده، تاکنون هیچ نشانهای مبنی بر تمایل به تغییر رژیم در تهران نشان نداده است.
کاخ سفید و نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد هنوز به درخواستها برای اظهارنظر در این زمینه پاسخ ندادهاند.
توقف کامل برنامه هستهای، دور از دسترس
اسرائیل مسیری طولانی در پیش دارد تا بتواند تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی را بهطور کامل از بین ببرد.
رویترز نوشت: «کارشناسان نظامی همواره گفتهاند نابودی تمام مراکز هستهای مستقر در نقاط مختلف و مستحکم ایران با روش نظامی تقریبا غیرممکن است.»
زاخی هانگبی، مشاور امنیت ملی اسرائیل، در گفتوگو با شبکه ۱۳ تلویزیون این کشور تاکید کرد که «با اقدامات نظامی نمیتوان یک برنامه هستهای را نابود کرد» اما این عملیات میتواند شرایطی برای رسیدن به توافقی بازدارنده با آمریکا فراهم آورد.
سیما شاین، پژوهشگر در موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و تحلیلگر پیشین موساد نیز گفت: «احتمالا اسرائیل بهتنهایی توانایی نابودی کامل برنامه هستهای جمهوری اسلامی را ندارد و این امر بدون مشارکت آمریکا ممکن نیست.»
به گفته شاین، هدف قرار دادن شماری از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی که سالها در جایگاه خود نقشی کلیدی در ثبات امنیتی حکومت داشتند، میتواند از انگیزههای اسرائیل برای بیثباتسازی داخلی حکایت داشته باشد.
او افزود: «این افراد بسیار مهم، باتجربه و باسابقه بودند. حضورشان ستون ثبات ساختار امنیتی رژیم بود. در دنیای ایدهآل، اسرائیل بدون تردید ترجیح میدهد رژیم حاکم در ایران تغییر کند.»
با این حال، جاناتان پَنیکاف، مقام پیشین اطلاعات ملی آمریکا در امور خاورمیانه و پژوهشگر کنونی شورای آتلانتیک، هشدار داد که تغییر رژیم در ایران «الزاما به معنای بهتر شدن شرایط نخواهد بود».
او گفت: «سالهاست بسیاری در اسرائیل باور دارند که تغییر رژیم در ایران به دورهای بهتر خواهد انجامید اما تاریخ نشان میدهد که همیشه امکان بدتر شدن هم هست.»
خبرگزاری رویترز شنبه ۲۴ خرداد این ارزیابی را بر اساس نظر چهار مقام امنیتی در منطقه ارائه کرد.
حملات ادامهدار اسرائیل به ایران و حملههای موشکی جمهوری اسلامی به اسرائیل که از شامگاه جمعه ۲۳ خرداد آغاز شد، تقابل میان دو دشمن دیرینه را به سطحی بیسابقه رسانده است. رویاروییای که سالها در سایه جریان داشت و با حمله گروه متحد جمهوریاسلامی، یعنی حماس به اسرائیل در سال ۲۰۲۳، تشدید شد.
به گفته منابع امنیتی منطقهای، بعید است جمهوری اسلامی بتواند حملاتی به همان میزان تاثیر حملههای اسرائیل انجام دهد، چرا که توان موشکی و شبکه نظامیاش در منطقه از زمان آغاز جنگ غزه و حملات مکرر اسرائیل بهشدت تضعیف شده است.
خبرگزاری ایرنا گزارش داد که جمهوری اسلامی در پاسخ به حملههای اسرائیل، صدها موشک بالستیک به سوی این کشور شلیک کرده است اما ارتش اسرائیل اعلام کرد شمار موشکها کمتر از ۱۰۰ فروند بوده و بیشتر آنها رهگیری شده یا به هدف نرسیدهاند. شمار کشتهشدگان این حمله سه نفر و شمار مجروحان بر اساس آخرین خبرها ۱۷۲ نفر اعلام شده است.
به گفته منابع امنیتی، رهبران جمهوری اسلامی که تحقیر شدهاند و بهشدت نگران حفظ بقای خود هستند، نمیتوانند در برابر فشار نظامی اسرائیل ضعیف جلوه کنند؛ مسئلهای که خطر تشدید درگیری را افزایش میدهد - از جمله حملات پنهانی علیه اسرائیل یا حتی گزینه پرریسک تلاش برای ساخت سریع بمب هستهای.
مهند حاج علی، پژوهشگر مرکز کارنگی در بیروت، گفت: «اگر تسلیم شوند، بقایشان را از دست میدهند. باید ضربهای قوی به اسرائیل وارد کنند اما گزینههایشان محدود است. به نظرم گزینه بعدیشان خروج از معاهده منع گسترش تسلیحات هستهای (انپیتی) است.»
کارشناسان میگویند خروج جمهوری اسلامی از انپیتی اقدامی جدی و نشانهای از تسریع غنیسازی اورانیوم تا سطح تسلیحاتی خواهد بود.
مذاکرات چه خواهد شد؟
تهران هنوز اعلام نکرده که در دور ششم مذاکرات متوقف شده با ایالات متحده که قرار است یکشنبه در عمان برگزار شود، شرکت خواهد کرد یا خیر.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، شنبه ۲۴ خرداد با تاکید بر اینکه برای تهران قابل تصور نیست که اسرائیل «بدون هماهنگی یا چراغ سبز آگاهانه آمریکا، مرتکب چنین جنگافروزیای در منطقه شده باشد»، درباره دور بعدی مذاکرات گفت: «هنوز هم مشخص نیست که ما یکشنبه در این زمینه چه تصمیمی خواهیم گرفت.»
نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی نیز با حملات اسرائیل به گروههای نیابتیاش - حماس در غزه، حزبالله در لبنان، حوثیها در یمن و شبهنظامیان در عراق - و همچنین با از بین رفتن حکومت متحد نزدیکش، بشار اسد در سوریه، کاهش یافته است.
تحریمهای غربی هم صادرات نفت از ایران را هدف قرار داده و اقتصاد کشور زیر فشار بحرانهای متعدد، از جمله سقوط ارزش ریال، تورم افسارگسیخته و کمبود انرژی و آب، در حال فروپاشی است.
سَركیس نعوم، تحلیلگر منطقهای، به رویترز گفت: «آنها دیگر نمیتوانند از طریق نیابتیها تلافی کنند. اسرائیلیها امپراتوری جمهوری اسلامی را قطعهقطعه کرده و پلهپله در حال از بین بردن آن هستند ... و حالا شروع کردهاند به ایجاد تردید درونی درباره شکستناپذیری رژیم. این ضربه بسیار بزرگی است.»
گزینه هستهای
عبدالعزیز الساجر، رییس مرکز پژوهشهای خلیج فارس، گفت که جمهوری اسلامی به گوشه رینگ رانده شده و گزینههای محدودی پیش رو دارد.
یکی از این گزینهها میتواند دادن تضمینهای پنهانی درباره توقف غنیسازی و برچیدن برنامه هستهای باشد، چرا که هرگونه اعلام علنی عقبنشینی، ممکن است واکنش تند داخلی را برانگیزد.
گزینه دیگر میتواند بازگشت به جنگ پنهان باشد؛ مشابه بمبگذاریهایی در دهه ۱۹۸۰ که سفارتها و تاسیسات نظامی آمریکا و اسرائیل را هدف قرار میداد.
سومین و خطرناکترین گزینه، خروج از معاهده منع گسترش تسلیحات هستهای و شتاببخشیدن به برنامه غنیسازی است.
الساجر هشدار داد چنین اقدامی در حکم اعلام جنگ خواهد بود و احتمالا واکنش شدید بینالمللی را در پی خواهد داشت: «نه فقط از سوی اسرائیل، بلکه از سوی آمریکا و قدرتهای غربی.»
به گفته دو منبع منطقهای، دستکم ۲۰ فرمانده ارشد در حملات اسرائیل کشته شدند؛ از جمله محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، حسین سلامی، فرمانده سپاه پاسداران و امیرعلی حاجیزاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه.
حاج علی به رویترز گفت: «این حملهای عظیم است. اسامی بزرگ. فرماندهان بزرگ؛ و خسارتی بزرگ به رهبری نظامی جمهوری اسلامی و برنامه موشکیاش وارد شده است که بیسابقه است.»
در همین حال سیما شاین، تحلیلگر سابق موساد و پژوهشگر کنونی موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (آیاناساس)، گفت که اسرائیل به تنهایی نمیتواند کل برنامه هستهای ایران را نابود کند.
او افزود: «بنابراین، اگر آمریکا وارد جنگ نشود، بهاحتمال زیاد بخشی از پروژه هستهای ایران باقی خواهد ماند.»
لرزه بر ارکان قدرت
به گفته یک مقام ارشد منطقهای نزدیک به جمهوری اسلامی، حملات جمعه اسرائیل نه تنها خسارت راهبردی وارد کرده، بلکه ارکان قدرت جمهوری اسلامی را به لرزه انداخته است.
این مقام به رویترز گفت: «سرسختی جای خود را به نگرانی و سردرگمی داده و در پشت درهای بسته، ترس عمیقی نسبت به تهدیدهای خارجی و همچنین فروپاشی کنترل داخلی شکل گرفته است.»
او افزود: «در میان رهبران کشور، موجی از وحشت بهوجود آمده. فراتر از ترس از حملات بیشتر، ترسی عمیقتر وجود دارد: ناآرامی داخلی.»
یک مقام سابق جمهوری اسلامی گفت که کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران بهدستور دونالد ترامپ در سال ۲۰۲۰، نقطه آغاز فروپاشی بوده است.
او گفت از آن زمان، جمهوری اسلامی نتوانسته جایگاه منطقهای خود را بازسازی کند و هیچگاه کاملا به شرایط قبل بازنگشته است: «این حمله ممکن است آغاز پایان باشد.»
او هشدار داد اگر ناآرامی در داخل شکل بگیرد و حکومت با سرکوب واکنش نشان دهد، نتیجه عکس خواهد داد چرا که خشم عمومی سالهاست بهواسطه تحریمها، تورم و سرکوب بیوقفه، شعلهور شده است.
این در حالی است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در پیامی ویدیویی پس از آغاز حملات گفت خواهان تغییر رژیم در ایران است و پیامی برای مردم ایران دارد: «نبرد ما با شما نیست. نبرد ما با دیکتاتوری بیرحمی است که ۴۶ سال شما را سرکوب کرده. من باور دارم روز آزادی شما نزدیک است.»
امید به تغییر رژیم میتواند علت هدف قرار گرفتن شمار بالای فرماندهان ارشد نظامی باشد؛ اقدامی که به نظر میرسد دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی را دچار سردرگمی و آشوب کرده است.
شاین به رویترز گفت: «این افراد بسیار کلیدی بودند، سالها در پستهای خود خدمت کرده بودند و بخش مهمی از ثبات رژیم، بهویژه ثبات امنیتی آن، محسوب میشدند.»
رسانههای دولتی جمهوری اسلامی گزارش دادند که دستکم دو تن از گردانندگان برنامه هستهای حکومت ایران، فریدون عباسی و محمدمهدی طهرانچی، در حملات اسرائیل در تهران کشته شدند.
امپراتوری رو به زوال
قدرتمندترین نیروی نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه، یعنی حزبالله لبنان، در موقعیتی نیست که بتواند به حملهها به ایران، واکنشی نشان دهد.
در روزهای منتهی به حملات علیه جمهوری اسلامی، منابع امنیتی نزدیک به حزبالله به رویترز گفتند این گروه در هیچ واکنش تلافیجویانهای شرکت نخواهد کرد چرا که بیم آن دارد چنین واکنشی حملهای دیگر از سوی اسرائیل به لبنان را در پی داشته باشد.
جنگ سال گذشته اسرائیل علیه حزبالله این گروه را بهشدت تضعیف کرده است، رهبران آن کشته شدهاند، هزاران نیروی آن از بین رفته و بخشهای وسیعی از پایگاههای آن در جنوب لبنان و حومه بیروت ویران شدهاند.
جنگ مستقیم میان جمهوریاسلامی و اسرائیل میتواند بهسرعت به کشورهای حوزه خلیج فارس که در مسیر این دو دشمن قرار دارند و میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند، کشیده شود.
یکی از منابع رسمی کشورهای خلیج فارس گفت دولتهای پادشاهی متحد با آمریکا در پی این حملات دستور دادهاند از هرگونه اظهارنظر تحریکآمیز که ممکن است جمهوریاسلامی را خشمگین کند، خودداری شود.
تحلیلگران میگویند ترامپ ممکن است از پیامدهای حملات اسرائیل برای بازگرداندن جمهوری اسلامی به میز مذاکره استفاده کند؛ اما این بار در شرایطی که تهران منزویتر و وادار به عقبنشینیهای عمیقتر است.
نعوم در این باره به رویترز گفت: «یک چیز روشن است: امپراتوری جمهوری اسلامی در حال فروپاشی است. آیا هنوز میتوانند شرایط این افول را خود تعیین کنند؟ شاید اما نه از طریق نظامی. تنها یک راه باقی مانده و آن، مذاکره است.»
