بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، دستورالعملی به هیئت مذاکرهکننده جمهوری اسلامی ابلاغ شده که طبق آن، اعضای تیم ایرانی موظف شدهاند درباره هر پیشنهادی که به توقف غنیسازی و به صفر رساندن این فرایند منجر شود، مذاکره نکنند.
بر اساس این اطلاعات، گفتوگوی تلویزیونی عباس عراقچی که پیش از آغاز پنجمین دور مذاکرات انجام شد، در همین چارچوب و با هدف اعلام مواضع قطعی تهران و اتمام حجت با طرف آمریکایی صورت گرفته است.
به گفته منابع مطلع، این گفتوگو با هماهنگی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و کمیته مذاکرات تنظیم شده و در کنار ارسال پیام مستقیم به طرف آمریکایی درباره عدم عقبنشینی جمهوری اسلامی از موضوع غنیسازی، اهداف داخلی نیز داشته است؛ از جمله مدیریت افکار عمومی، کنترل فضای رسانهای، و کاهش انتظارات جامعه در صورت شکست احتمالی مذاکرات رم.
مقصر جلوه دادن طرف آمریکایی در صورت شکست مذاکرات، از دیگر اهداف گفتوگوی تلویزیونی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی بوده است.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال دستورالعملی به هیئت مذاکرهکننده جمهوری اسلامی ابلاغ شده است که براساس آن مذاکرهکنندگان درباره هر پیشنهادی که به توقف غنیسازی در ایران و به صفر رساندن این فرایند منجر شود، مذاکره نخواهد کرد.
براساس این اطلاعات، گفتوگوی تلویزیونی عباس عراقچی که پیش از برگزاری دور پنجم مذاکرات با استیو ویتکاف انجام شد، در همین چهارچوب و بیان مواضع قطعی تهران و اتمام حجت با طرف آمریکایی بوده است.
طبق اطلاعات ایراناینترنشنال، عراقچی در گفتوگوی تلویزیونی که با هماهنگی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و کمیته مذاکرات رفع تحریمها داشت، همزمان با ارسال پیام مستقیم به طرف آمریکایی درباره عدم عقبنشینی از موضوع غنیسازی اورانیوم، به دنبال مدیریت افکار عمومی و رسانهها در داخل و نیز کاهش انتظارات مردم و نخبگان از شکست احتمالی مذاکرات رم بوده است.
مقصر جلوه دادن طرف آمریکایی در صورت شکست مذاکرات، از دیگر اهداف گفتوگوی تلویزیونی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی بوده است.
مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی جمعه در رم دور جدیدی از گفتوگوها را برای حل مناقشه چند دههای بر سر بلندپروازیهای هستهای تهران از سر گرفتند. این در حالی است که رهبر جمهوری اسلامی هشدار داده رسیدن به توافقی جدید ممکن است به دلیل خطوط قرمز متضاد، غیرقابل دستیابی باشد.
مذاکرات تهران و واشینگتن که دور پنجم آن دوم خرداد ماه در رم انجام میشود، برای هر دو طرف از اهمیت بالایی برخوردار است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، خواهان مهار توان بالقوه تهران برای تولید سلاح هستهای است. تواناییای که میتواند به رقابت تسلیحاتی اتمی در منطقه دامن بزند.
در مقابل، ایران بهدنبال رهایی از تحریمهای فلجکنندهای است که اقتصاد نفتپایه این کشور را درهم شکسته است.
خبرگزاری رویترز نوشت که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ترامپ در امور خاورمیانه، دور پنجم گفتوگوها را با میانجیگری عمان برگزار خواهند کرد و این در حالی است که هم تهران و هم واشینگتن در اظهارات علنی خود مواضع سختی را در قبال برنامه غنیسازی اورانیوم ایران اتخاذ کردهاند.
گرچه ایران اصرار دارد مذاکرات بهصورت غیرمستقیم انجام میشود، مقامهای آمریکایی گفتهاند که گفتوگوها - از جمله دور پیشین در عمان - «هم مستقیم و هم غیرمستقیم» بودهاند.
تهران و واشینگتن هر دو اعلام کردهاند ترجیح میدهند مناقشه هستهای را از راه دیپلماسی حلوفصل کنند اما آنها بر سر چندین خط قرمز اساسی بهشدت اختلاف دارند که مذاکرهکنندگان باید برای رسیدن به توافقی جدید و جلوگیری از اقدامات نظامی آتی، از آنها عبور کنند.
مخالفت رهبر جمهوری اسلامی با خواسته آمریکا برای توقف غنیسازی
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، سهشنبه گفت که واشینگتن در تلاش برای دستیابی به توافقی است تا به ایران اجازه دهد برنامهای برای انرژی هستهای غیرنظامی داشته باشد اما اجازه غنیسازی اورانیوم به آن ندهد.
او اذعان کرد رسیدن به چنین توافقی، «کار آسانی نخواهد بود».
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی که آخرین تصمیمگیرنده در امور کلان کشور است، خواسته واشینگتن را مبنی بر توقف غنیسازی اورانیوم، «زیادهخواهانه و گستاخانه» توصیف کرده و هشدار داده است احتمال دستیابی به نتیجه از این مذاکرات اندک است.
بیشتر بخوانید: خامنهای: گمان نمیکنیم مذاکرات با آمریکا به نتیجه برسد
از جمله موانع باقیمانده در مسیر توافق ایران و آمریکا، امتناع تهران از ارسال همه ذخایر اورانیوم با غنای بالا به خارج از کشور و خودداری از ورود به مذاکرات درباره برنامه موشکهای بالستیکش است.
ایران اعلام کرده آماده است برخی محدودیتها را در برنامه غنیسازی خود بپذیرد اما خواهان تضمینهایی «محکم و قابل اعتماد» از سوی واشینگتن است که آمریکا از توافق هستهای آینده عقبنشینی نخواهد کرد.
سابقه خروج ایالات متحده از برجام و هشدارهای امنیتی تازه
دولت ترامپ که از ماه فوریه کارزار «فشار حداکثری» علیه تهران را احیا کرده، در سال ۲۰۱۸ طی نخستین دوره ریاستجمهوری او، از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ میان ایران و شش قدرت جهانی خارج شد و تحریمهای گستردهای را علیه ایران اعمال کرد. تحریمهایی که به اقتصاد ایران به شدت آسیب زده است.
تهران نیز در واکنش، سطح غنیسازی خود را بهمراتب فراتر از محدودیتهای توافق ۲۰۱۵ افزایش داده است.
به گزارش رویترز، شکست مذاکرات میتواند هزینهای سنگین در پی داشته باشد. در حالی که حکومت ایران میگوید برنامه هستهایاش صرفا اهداف صلحآمیز دارد، اسرائیل بارها تاکید کرده اجازه نخواهد داد جمهوری اسلامی به سلاح هستهای دست یابد.
عراقچی پنجشنبه هشدار داد که در صورت وقوع حمله اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران، ایالات متحده از نظر حقوقی مسئول خواهد بود.
این هشدار پس از گزارش شبکه خبری سیانان مطرح شد که در آن گفته شده اسرائیل برای حملاتی علیه ایران آماده میشود.
در حالی که تنشها میان تهران و واشینگتن بر سر غنیسازی اورانیوم روند مذاکرات هستهای را تهدید میکند، سه منبع ایرانی سهشنبه گفتند که رهبری ایران در صورت شکست تلاشها برای پایان دادن به این بنبست، برنامه جایگزین مشخصی ندارد.
بیشتر بخوانید: رویترز به نقل از سه مقام جمهوری اسلامی: در صورت شکست مذاکرات، نظام طرح جایگزینی ندارد
نشریه نیوزویک با استناد به تصویری که یک شرکت تجاری چینی فعال در حوزه ماهوارههای سنجش از دور منتشر کرده، گزارش داد که آمریکا جنگندههای اف- ۱۵ جدیدی را در پایگاه دیهگو گارسیا مستقر کرده است.
این اقدام در بحبوحه افزایش تنشها میان واشینگتن و تهران بر سر مذاکرات هستهای صورت گرفته است.
مجله نیوزویک اعلام کرده که برای دریافت نظر رسمی، با فرماندهی ایندوپاسیفیک نیروهای مسلح ایالات متحده (INDOPACOM) تماس گرفته است.
بهنوشته نیوزویک، تصاویر ماهوارهای جدید، استقرار جنگندههای اف-۱۵ نیروی هوایی ایالات متحده در پایگاه دیهگو گارسیا و افزایش شمار بمبافکنهای حاضر در این پایگاه واقع در اقیانوس هند افزایش تایید کرده است.
این پایگاه، که در فاصلهای حدود دو هزار مایلی از ایران قرار دارد، در صورت تشدید تنشها و شکست دیپلماسی هستهای، میتواند به عنوان سکوی عملیات نظامی ایالات متحده مورد استفاده قرار گیرد.
آمریکا پیشتر در اوایل ماه مه بمبافکنهای استراتژیک بی-۵۲ را در دیهگو گارسیا مستقر کرده بود. پیش از آن نیز دستکم شش فروند بمبافکن رادارگریز بی-۲ در این جزیره مستقر شده بودند.
بهنوشته نیوزویک، تصاویر ثبتشده از جتهای جنگی آمریکا در پایگاه دیهگو گارسیا، از سوی سامانه ایر اسپیس (Airspace) متعلق به شرکت چینی میزار ویژن (MizarVision) ثبت شدهاست. این شرکت خود را بهعنوان ارائهدهنده هوش تجاری ژئو- مکانی مبتنی بر هوش مصنوعی معرفی میکند.
تصویر جنگندههای اف-۱۵ نخستینبار در حساب کاربری GEOINT در شبکه اجتماعی ایکس که در زمینه اطلاعات با منبع باز فعالیت دارد، منتشر شد.
استقرار جنگندههای جدید در دیهگو گارسیا در حالی انجام گرفته که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اعلام کرده که اگر ایران توافق جدید هستهای را نپذیرد، گزینه نظامی روی میز خواهد بود. او پیشتر در دوره اول ریاستجمهوریاش، بهطور یکجانبه از توافق هستهای ۲۰۱۵ خارج شده بود.
یکی از اصلیترین موانع پیشرفت مذاکرات میان دو کشور، اختلاف نظر درباره سطح غنیسازی اورانیوم است. ایالات متحده خواستار برچیده شدن کلی غنیسازی در خاک ایران است، در حالی که جمهوری اسلامی میگوید در هر شرایطی به غنیسازی اورانیوم ادامه خواهد داد.
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، گفته است: «ما حتی یک درصد توان غنیسازی را هم نمیتوانیم بپذیریم. از نگاه ما، هرگونه توافق باید شامل برچیده شدن غنیسازی باشد.»
در مقابل، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز گفته است: « غنیسازی اورانیوم در ایران ادامه خواهد داشت؛ چه با توافق و چه بیتوافق.»
این دو قرار است جمعه دوم خرداد، در رم دور پنجم مذاکرات واشینگتن و تهران را برگزار کنند.
وزارت امور خارجه چین نیز در بیانیهای در ماه آوریل اعلام کرد:«چین قدردان پایبندی ایران به عدم تولید سلاح هستهای است، حق ایران برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را محترم میشمارد و از تلاش تهران برای گفتوگو با تمامی طرفها، از جمله ایالات متحده، و دفاع از حقوق مشروع خود از طریق مذاکره حمایت میکند.»
نیوزویک در گزارش خود افزوده است که وضوح و کیفیت بالای تصاویر ماهوارهای تجاری چینی، به گفته کارشناسان، نشاندهنده افزایش توان پکن در رصد فعالیتهای نظامی ایالات متحده در سطح جهانی و تقریبا بهصورت لحظهای است. این مسئله در حالی اهمیت مییابد که چین در برابر فشارهای غرب، در حال ارزیابی سطح حمایت خود از برنامه هستهای جمهوری اسلامی است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، که برای شرکت در اجلاس منطقهای دیپلماسی اقتصادی به شیراز سفر کرده بود، در آستانه دور پنجم مذاکرات با نماینده آمریکا، در گفتوگویی با صداوسیمای جمهوری اسلامی بار دیگر خطوط قرمز تهران را ترسیم کرد.
به گفته منابع مطلع، این مصاحبه با هماهنگی دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی و کمیته مذاکرات رفع تحریمها صورت گرفته و هدف آن ارسال پیامهایی روشن پیش از ورود به گفتوگوهای حساس بوده است.
عراقچی در این گفتوگو بهصراحت گفت:«طرف آمریکایی به غنیسازی در ایران اعتقادی ندارد و اگر این هدف آنها باشد، اساسا توافقی در کار نخواهد بود.»
او در ادامه افزود: «اگر آمریکا میخواهد برنامه غنیسازی اورانیوم ایران را پایان دهد، توافق هستهای وجود نخواهد داشت.»
بهنظر میرسد که این مصاحبه با اهداف مشخصی صورت گرفته است تا بر روند مذاکرات تاثیر بگذارد. بخشی از اصلیترین اهداف این اقدام عراقچی را میتوان چنین برشمرد:
۱. زمینهسازی رسانهای و سیاسی: نحوه بیان عراقچی و محورهای مطرحشده در مصاحبه نشان میدهد تهران تلاش دارد روایت خود را در افکار عمومی و رسانههای بینالمللی تثبیت کند. این تاکتیک در راستای فشار غیرمستقیم بر طرف مقابل برای پذیرش خواستههای ایران ارزیابی میشود.
۲. ارسال پیام مستقیم به آمریکا: مصاحبه عراقچی را میتوان در قالب «دیپلماسی عمومی» یا «مذاکره از طریق رسانه» تحلیل کرد. پیام آشکار به طرف آمریکایی این است که جمهوری اسلامی حاضر نیست از حق غنیسازی خود عقبنشینی کند و چنین خواستهای را پایان مذاکرات میداند.
۳. مدیریت افکار عمومی داخلی: در روزهای اخیر، منابع ایراناینترنشنال گزارش دادهاند که دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی با صدور بخشنامهای انتشار تحلیلها و اخبار مذاکرات از منابع خارجی را ممنوع کرده و مقرر شده است تنها وزارت امور خارجه منبع رسمی اطلاعرسانی باشد. مصاحبه عراقچی نیز در همین چارچوب و با هدف مدیریت انتظارات داخلی، چه در سطح عامه مردم و چه در سطح نخبگان سیاسی و رسانهای انجام شده است.
۴. کاهش سطح انتظارات از مذاکرات: از نکات مهم مصاحبه، اذعان به این واقعیت بود که واشینگتن خواستار توقف کامل غنیسازی در ایران است. این موضع، مطابق با اظهارات اخیر سخنگویان کاخ سفید و وزارت امور خارجه آمریکا، فضای مذاکرات را بهشدت محدود کرده است.
در صورت عدم انعطاف در این موضوع، احتمال شکست مذاکرات بالا رفته و این شکست میتواند به التهاباتی در بازار ارز، طلا و بورس تهران منجر شود. عراقچی با تکرار جمله آشنای مقامهای جمهوری اسلامی که «ما سالها با تحریم زندگی کردهایم»، در واقع به دنبال کاهش سطح انتظارات عمومی از نتیجه مذاکرات رم بوده است.
۵. زمینهسازی برای مقصرنمایی در صورت شکست مذاکرات: براساس گزارش نشریه آمریکایی اکسیوس، منابع اطلاعاتی اسرائیل اخیراً ارزیابی خود را تغییر دادهاند و معتقدند مذاکرات هستهای ممکن است بهزودی شکست بخورد. ظاهراً تهران نیز چنین احتمالی را جدی گرفته است.
مصاحبه عراقچی در این زمینه بهمنزله یک “بیمه رسانهای” تلقی میشود؛ ابزاری برای ثبت موضع رسمی ایران در افکار عمومی و فراهمکردن زمینه برای مقصر جلوه دادن طرف مقابل در صورت شکست مذاکرات. همچنین میتواند عراقچی را از تیغ انتقادات احتمالی در داخل کشور مصون نگاه دارد.
نکته پایانی
منابع نزدیک به جمهوری اسلامی طی روزهای اخیر به ایراناینترنشنال گفتهاند که در صورت شکست مذاکرات، «طرح جایگزین» مشخصی برای کنترل بحران و اداره کشور وجود ندارد. به همین دلیل، مقامات جمهوری اسلامی میکوشند فضای گفتوگو همچنان حفظ شود، حتی اگر پیشرفتی حاصل نشود.
جمعه، دوم خرداد، تا حدود زیادی مشخص خواهد شد که آیا دو طرف در مسیر توافق حرکت خواهند کرد یا اینکه رم به ایستگاه پایانی دیدارهای عراقچی–ویتکاف تبدیل میشود و مسیر جدیدی در قبال برنامه هستهای جمهوری اسلامی آغاز خواهد شد که یا به تشدید فشار حداکثری میانجامد و یا به اقدامی نظامی.
کارولین لیویت، سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید گفت ترامپ معتقد است مذاکرات ایران در مسیر درستی پیش میرود. او افزود: «همانطور که رییسجمهور به من و شما گفته این مذاکرات با ایران میتواند دو سرانجام داشته باشد: یا به راهحل مثبت و دیپلماتیک ختم میشود یا به وضعیت بسیار منفی برای ایران.»
کارولین لیویت، سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید، با اشاره به تماس تلفنی دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو درباره قتل دو کارمند سفارت اسرائیل در واشینگتن، گفت که رهبران آمریکا و اسرائیل درباره مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی صحبت کردند.
سخنگوی کاخ سفید گفت ترامپ معتقد است این مذاکرات در مسیر درستی پیش میرود.
لیویت گفت: «به همین دلیل است که این مذاکرات در روز جمعه انجام میشود.»
سخنگوی کاخ سفید روابط نتانیاهو و ترامپ را بر پایه اعتماد و شفافیت خواند و افزود ترامپ گفته: «که خواهان دستیابی به توافقی با ایران است—اگر چنین توافقی امکانپذیر باشد. او نمیخواهد به گزینه دوم، یعنی گزینه سختتر و منفیتر، متوسل شود.»
لیویت افزود: «او خواهان توافق است. رییسجمهور ذاتا اهل معامله و توافق است، به دیپلماسی باور عمیقی دارد و این را هم برای نخستوزیر و هم برای شما و در واقع برای تمام جهان روشن کرده است.»