رگبار حملات و ضدحملات ایران و اسرائیل در دو هفته اول آوریل، چشمانداز استراتژیک خاورمیانه را تغییر داد و منطقه در پرتگاه جنگی فاجعهبار قرار گرفت. تنشهای طولانیمدت جمهوری اسلامی و اسرائیل و بیش از یک دهه تهدید دو دشمن بزرگ، به تبادل آتش متقابل تبدیل شد.
فارین اَفیرز در گزارش خود مینویسد این رویارویی زمانی آغاز شد که اسرائیل حمله هوایی جسورانهای را به کنسولگری جمهوری اسلامی در دمشق انجام داد که منجر به کشتهشدن هفت عضو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از جمله دو فرمانده عالی رتبه شد. جمهوری اسلامی دو هفته بعد پاسخ این حمله را با شلیک صدها پهپاد و موشک به سمت اسرائیل داد که تقریبا همه آنها رهگیری شدند.
اسرائیل با امتناع از عقبنشینی، به سرعت با حمله به یک پایگاه هوایی بزرگ ایران، حمله متقابل انجام داد.
بحران آوریل
حمله حماس در هفتم اکتبر، باعث خدشهدار شدن هاله شکستناپذیری اسرائیل و کاهش احساس امنیت این کشور شد. به همین دلیل، آمریکا پاسخی وحشیانه را برای نابودی حماس در غزه آغاز کرد تا اعتماد به توانایی خود برای جلوگیری از حملات خارجی را بازگرداند.
حمله اسرائیل به کنسولگری ایران در دمشق نیز تا حدی با همین انگیزه صورت گرفت تا اطمینان حاصل شود حملهای در مقیاس هفتم اکتبر تکرار نخواهدشد. در این حمله، سردار محمدرضا زاهدی، فرمانده سپاه که عملیاتهای نظامی حزبالله لبنان، حوثیها در یمن و دیگر گروههای مسلح حامی حماس در شش ماه گذشته را هماهنگ میکرد، کشته شد. با هدف قرار دادن زاهدی در یک مکان دیپلماتیک، اسرائیل به صراحت جمهوری اسلامی را مسوول اصلی بحران کنونی معرفی کرد و نشان داد آماده ترور مقامات ارشد ایرانی در هر مکان و هر زمان است.
جمهوری اسلامی که با هدف افزایش قابلیتهای نظامی خود در سوریه و پرهیز از اقداماتی که میتواند منجر به تشدید تنش با اسرائیل شود با تکیه بر استراتژی «صبر راهبردی» از رویارویی مستقیم با اسرائیل اجتناب کردهبود پس از حمله اسرائیل به کنسولگریاش در دمشق استراتژی خود را تغییر داد. ابعاد واکنش جمهوری اسلامی هم تعجبآور و هم نگرانکننده بود. تهران با پرتاب صدها پهپاد و موشک به اسرائیل، صریحا اعلام کرد زمان «صبر راهبردی» به پایان رسیده و از این پس در صورت حمله، پاسخ خواهدداد.
به نظر میرسد با آغاز این حملات متقابل دیگر قواعدی که سالها جنگ سایه جمهوری اسلامی و اسرائیل را هدایت میکرد، اعمال نمیشود. اکنون حمله هر یک از طرفین، پاسخ مستقیم دیگری را به دنبال خواهدداشت.
خطرات رو به افزایش
تشدید تنش بین تهران و تلآویو، تعادل امنیتی منطقه را از طریق مسابقه تسلیحاتی و برتریجویی جغرافیایی تغییر خواهدداد.
از آنجا که این دو کشور مرز مشترک ندارند، جنگ آنها بیشتر به موشک، پهپاد و جنگنده نیاز دارد تا تانک و توپخانه. تجمیع این تسلیحات نه تنها جنگ را محتملتر و ویرانگرتر میکند، بلکه باعث افزایش بیثباتی نظامی در سرتاسر منطقه میشود. تهران که احتمالا نمیتواند در یک مسابقه تسلیحاتی متعارف همگام شود، ممکن است تلاشهای خود را برای دستیابی به سلاح هستهای افزایش دهد.
هر دو کشور همچنین به دنبال کسب مزیت جغرافیایی خواهندبود. در دور اخیر حملات، اثربخشی حملات اسرائیل نه تنها به قابلیتهای تکنولوژیک، بلکه به موقعیتهای جغرافیایی پرتاب نیز بستگی داشت.
جمهوری اسلامی مدتهاست استراتژی تسلیح حزبالله به موشک برای حمله به اسرائیل را دنبال میکند و در عین حال میکوشد اسرائیل را از حضور مشابه در کشورهای اطراف ایران محروم کند.
احتمال دارد اسرائیل اطلاعات و حضور نظامی خود را در مرزهای ایران و در کشورهایی چون آذربایجان و اقلیم کردستان عراق گسترش دهد. این مساله میتواند فشار دیپلماتیک و نظامی جمهوری اسلامی بر این کشورها و مناطق را افزایش دهد و درخواست آنها برای حمایت دیپلماتیک و دفاع هوایی از ترکیه و آمریکا را افزایش دهد.
حضور اسرائیل در خلیج فارس
حضور بالقوه اسرائیل در خلیج فارس نیز میتواند پیامدهای جدیتری به همراه داشتهباشد. اسرائیل روابط رسمی نزدیکی با بحرین و امارات دارد و این کشورها به همراه عربستان سعودی در زمینه اطلاعاتی و امنیتی همکاری میکنند اما هنوز پایگاه عملیاتی در منطقه خلیج فارس ندارد.
دیپلماسی ایالاتمتحده کلید ثبات منطقه
این گزارش معتقد است نقش دیپلماسی آمریکا برای جلوگیری از گسترش درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل و مدیریت بحران امنیتی در منطقه حیاتی است. آنچه در آوریل ۲۰۲۴ رخ داد، یک هشدار جدی بود که ثبات منطقه در معرض تهدید قرار دارد. واشینگتن باید هر چه سریعتر با دیپلماسی جسورانه برای خاموش کردن شعلههای آتش پیش از آنکه خاورمیانه را در جهنمی همهگیر فرو ببرد، اقدام کند.
واشینگتن و متحدانش برای جلوگیری از تشدید تنشها، به سرعت وارد عمل شدند. این تلاشهای دیپلماتیک بود که موج بحران را مهار کرد.
فارین اَفیرز در ادامه مینویسد که اگر قرار است آتشبس شکننده کنونی بین جمهوری اسلامی و اسرائیل تداوم داشتهباشد، واشینگتن باید به تلاشهای دیپلماتیک خود برای رفع نگرانیهای امنیتی اسرائیل و روند دیپلماتیک با جمهوری اسلامی که در هفتههای اخیر آغاز شده، ادامه دهد. زیرا اگر جمهوری اسلامی و اسرائیل همچنان یکدیگر را تهدیدی مرگبار بدانند که فقط از راه نظامی قابل مقابله است، بروز یک جنگ بزرگتر اجتنابناپذیر خواهدبود.
آتشبس طولانیمدت بین اسرائیل و حماس نیز میتواند زمینهساز درگیریهای بیشتر باشد، زیرا دست اسرائیل را برای تمرکز بر حزبالله یا حمله مجدد به ایران در سوریه باز میگذارد. اولویت باید پایان دادن به جنگ در غزه و تلاش برای ایجاد یک دولت پایدار فلسطینی باشد. این امر کلید حفظ ثبات در روابط اسرائیل با حزبالله و گسترش روند عادیسازی روابط اسرائیل و کشورهای عربی است.
اگر هدف واشینگتن اجتناب از درگیر شدن در جنگ منطقهای است، باید ثبات منطقه را تامین کند.
در این میان آخرین قطعه پازل، خود ایران است. مدیریت تهدیدی که اکنون تهران برای اسرائیل ایجاد میکند، نباید فقط به مسلح کردن اسرائیل و القای ترس از اقدام تلافیجویانه آمریکا محدود شود. واشینگتن باید برای ایجاد خطوط قرمز بین طرفین، فشار دیپلماتیکی مشابه تلاش برای میانجیگری بین اسرائیل و حزبالله اعمال کند.
جنبه مثبت بحران آوریل این بود که واشینگتن و تهران در پشت صحنه گفتوگو کردند. ارتباط آنها کلید جلوگیری از یک فاجعه بود. اکنون زمان آن نیست که واشینگتن از گزینههای نظامی به عنوان راهحل اول استفاده کند. در عوض باید پتانسیل دیپلماسی را کاملا درک و آن را به کار گیرد تا از بروز یک فاجعه امنیتی بزرگ در منطقه جلوگیری شود.
این منابع گفتند تسلیحات از سوی شبهنظامیان تحت حمایت جمهوری اسلامی در سوریه به یک هسته اخوانالمسلمین در اردن ارسال شده است که با شاخه نظامی حماس ارتباط دارد.
به گزارش رویترز، این محموله زمانی که اعضای این گروه در اواخر ماه مارس دستگیر شدند، ضبط شد.
این توطئه و دستگیریها همزمان با تشدید تنشها در خاورمیانه با محوریت اسرائیل انجام میگیرد.
گروههای نیابتی متعددی با حمایت حکومت ایران در طول دههها برای مقابله با اسرائیل ایجاد شدهاند.
این دو منبع اردنی که نخواستند نامشان فاش نشود، به تحقیقات در حال انجام و عملیات مخفی در این زمینه اشاره کردند. اما از بیان اینکه چه اقدامات خرابکارانهای در حال برنامهریزی بود، خودداری کردند.
آنها گفتند که هدف از این توطئه بیثبات کردن اردن بوده است؛ کشوری که میتواند به نقطه عطف منطقهای در بحران غزه تبدیل شود.
اردن میزبان یک پایگاه نظامی ایالات متحده است و با اسرائیل و همچنین سوریه و عراق مرز مشترک دارد.
سوریه و عراق هر دو مقر شبهنظامیان مورد حمایت جمهوری اسلامی هستند.
این منابع مشخص نکردند که چه سلاحهایی در حمله ماه مارس کشف و ضبط شده است، هرچند گفتند که در ماههای اخیر سرویسهای امنیتی تلاشهای متعدد ایران و گروههای متحدش را برای قاچاق اسلحه خنثی کردهاند.
به گفته منابع اردنی، بیشتر جریان مخفیانه قاچاق تسلیحات به این کشور برای رسیدن به اراضی فلسطینی کرانه باختری است.
به گفته آنها، با این حال، برخی از سلاحها مانند تسلیحاتی که در ماه مارس ضبط شد، برای استفاده گروه اخوانالمسلمین در اردن در نظر گرفته شده بود.
اخوانالمسلمین یک جنبش اسلامگراست که حماس شاخهای از آن به شمار میرود.
فعالیت این جنبش در اردن از دههها پیش قانونی شده و گردانندگانش میگویند از خشونت حمایت نمیکنند.
این دو منبع گفتند مقامات اردن بر این باورند که ایران و گروههای متحد آن مانند حماس و حزبالله لبنان در تلاشاند تا اعضای جوان و رادیکال اخوانالمسلمین اردن را برای اهداف ضد اسرائیلی و آمریکایی خود جذب کنند.
یکی از نمایندگان ارشد اخوانالمسلمین اردن تایید کرد که برخی از اعضای آن در ماه مارس همراه با سلاح دستگیر شدند، اما افزود هر کاری که انجام دادهاند مورد تایید این گروه نیست.
او تاکید کرد آنها به جای برنامهریزی برای انجام اقداماتی در اردن، در حال قاچاق اسلحه به کرانه باختری بودهاند.
در پی حمله جمهوری اسلامی به اسرائیل، وزیر خارجه اردن روز ۲۹ فروردین، نقش این کشور را در سرنگونسازی پهپادها و موشکهای پرتابشده از سوی تهران به اسرائیل در حریم هوایی اردن تایید کرده بود.
ارتش این کشور در آذر سال ۱۴۰۲ هم اعلام کرده بود طرح دهها عضو شبهنظامیان سوری مورد حمایت جمهوری اسلامی را که با محمولههای حاوی مواد منفجره از مرز این کشور عبور کردند خنثی کرده است.
مقامات اردن شهریور سال ۱۴۰۲ هشدار داده بودند افزایش قاچاق سلاح در مرزهای این کشور، نگرانیهایی را در مورد گسترش تهدیدهای ایران در مورد قاچاق مواد مخدر و قاچاق اسلحه به وجود آورده است.
جمهوری اسلامی به دست داشتن در قاچاق اسلحه و مواد مخدر به یمن هم متهم است.
خبرگزاری رویترز روز چهارشنبه ۲۶ اردیبهشت گزارش داد تانکهای اسرائیلی به محلههای پرجمعیت و کوچههای باریکی که پایگاه حماس در جبالیا در شمال شرقی غزه است، رسیدند و با مقاومت شدیدی مواجه شدند.
شاخه مسلح گروه جهاد اسلامی که متحد حماس است، گفت نیروهایش سربازان پیاده اسرائیلی را در جریان درگیریهای شدید در شرق جبالیا، بزرگترین اردوگاه از هشت اردوگاه آوارگان در غزه، کشته و زخمی کردند.
ارتش اسرائیل هم اعلام کرد که عملیاتی را از شب گذشته علیه «عوامل و زیرساختهای تروریستی» در مرکز جبالیا آغاز کرده است.
در بیانیه ارتش آمده است: «طی روز گذشته، نیروهای ارتش اسرائیل در منطقه درگیر نبردهای شدید با دهها هسته تروریستی و نابودی تعداد زیادی از تروریستها شدهاند.»
سرویس اورژانس غیرنظامی غزه و وزارت بهداشت آن اعلام کردند که تیمهای امداد نتوانستهاند به مناطقی که اسرائیل در آن در حال انجام عملیات نظامی بوده، دست یابند.
در رفح -شهری در جنوبیترین نقطه غزه که بیش از یک میلیون فلسطینی در آن پناه گرفتهاند- نیروهای نظامی اسرائیل در شرق محله السلام و جنینه و همچنین در جنوب شرقی به عملیات خود ادامه دادند.
متحدان بینالمللی اسرائیل و گروههای امدادی بارها خواستار خودداری اسرائيل از تهاجم زمینی به رفح شده و نسبت به وقوع یک فاجعه انسانی بالقوه هشدار دادهاند.
جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، هم روز چهارشنبه از اسرائیل خواست که فورا به عملیات نظامی خود در رفح پایان دهد.
او هشدار داد چنانچه این عملیات نظامی در رفح ادامه پیدا کند، فشار زیادی بر روابط اتحادیه اروپا و اسرائیل وارد میکند.
اسرائیل گفته نیروهایش شروع به هدف قرار دادن یک مجتمع آموزشی حماس در شرق رفح کردند، اعضای حماس را در نبرد به قتل رساندند و مقادیر زیادی سلاح و تجهیزات پیدا کردند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس روز سهشنبه به نقل از سه منبع مطلع گزارش داد دولت جو بایدن به نمایندگان کنگره آمریکا اطلاع داده که بیش از یک میلیارد دلار کمک تسلیحاتی به اسرائیل میفرستد.
دولت بایدن پیشتر گفته بود انتقال محمولهای از بمب به اسرائیل را متوقف کرده تا این کشور را از استفاده از بمب در حمله رفح، باز دارد.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست وزیر قطر روز سهشنبه، اعلام کرد عملیات اسرائیل در رفح، تلاشها برای دستیابی به آتشبس در مذاکراتی که با میانجیگری قطر و مصر انجام میشود را به بنبست رسانده است.
آنتونی بلینکن، وزیر خارجه آمریکا هم روز ۲۳ اردیبهشت در مصاحبه با شبکه خبری سیبیاس به احتمال عملیات نظامی گسترده اسرائیل در رفح در جنوب نوار غزه پرداخت و افزود این اقدام ممکن است در ابتدا موفقیتآمیز باشد اما «هزینه فوقالعاده بالایی» برای غیرنظامیان فلسطینی مستقر در منطقه خواهد داشت.
به گفته وزیر خارجه ایالات متحده، صرفنظر از آنچه اسرائیل در رفح به انجام میرساند، «تعداد زیادی» از شبهنظامیان حماس در غزه باقی خواهند ماند.
اسرائیل میگوید بدون نابودی کامل هزاران شبهنظامی حماس که در رفح مستقرند، نمیتواند در جنگ پیروز شود.
رویترز روز چهارشنبه گزارش داد ارتش اسرائیل تصاویری از هواپیماهای بدون سرنشین منتشر کرده که نشان میدهد مردان مسلح در کنار خودروهای علامتگذاریشده سازمان ملل در مقر سازمان ملل در رفح ایستادهاند و از سازمان ملل خواست در این باره تحقیق کند.
