گروسی: مذاکرات هستهای ایران متوقف شده است
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در گفتوگو با روزنامه آرژانتینی کلارین، گفت مذاکرات هستهای ایران متوقف شده و تا زمانی که وضعیت تنگه هرمز روشن نشود، موضوع هستهای در اولویت دوم قرار دارد.
او افزود: «اورانیوم اساسا همان جایی است که هنگام جنگ ۱۲ روزه قرار داشت. تاسیسات خسارتهای مهمی دیدهاند. شاید بازسازی بخشی از زیرساختها آغاز شده باشد؛ نمیتوان این احتمال را رد کرد، اما شواهد بسیار محکمی هم برای تایید آن وجود ندارد.»
مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی وضعیت برنامه هستهای ایران را همچنان یک موضوع بزرگ حلنشده توصیف کرد و گفت: «ما آمادهایم و امیدوارم هرچه زودتر بتوانیم فعالیت خود را در آنجا از سر بگیریم.»
گروسی همچنین در بخش دیگری از این گفتوگو و در پاسخ به پرسشی درباره تاثیر حل نشدن مناقشه آمریکا و ایران بر نامزدی او برای دبیرکلی سازمان ملل گفت که روند تعامل با طرفها را مهمتر از نتیجه میداند.
او گفت: «امیدوارم قدرتها قضاوت کنند که مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در چنین مذاکراتی چگونه رفتار کرده است. چگونه رفتار کردهام؟ با بیطرفی. دورههایی بوده که یک طرف و سپس طرف دیگر از من انتقاد کردهاند، زیرا بر آنچه فکر میکنم باید انجام شود پایبند ماندهام، نه آنچه تصور میکنم آمریکاییها یا روسها دوست دارند.»
گروسی همچنین در توضیح مزیت خود نسبت به دیگر نامزدهای دبیرکلی سازمان ملل به پرونده ایران اشاره کرد و گفت: «اگر چیزی مرا از دیگر نامزدها متمایز کند، این است که همین حالا با همه آنها درباره موضوعات بسیار حساس و ظریف، یعنی ایران، سوریه و اوکراین، سروکار دارم.»
او گفت روش کاری و ارتباطی که با قدرتهای مختلف در این پروندهها ایجاد کرده است، میتواند در صورت انتخاب به عنوان دبیرکل در سازمان ملل نیز ادامه پیدا کند.
وبسایت شعبه بانک ملی در هامبورگ اطلاعات مربوط به فعالیت و خدمات این شعبه را در دسترس قرار میدهد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، دوم شهریور خواستار تعطیلی همه شعب بانک ملی در خارج از ایران شد و هشدار داد اگر کشورها در مهلت تعیینشده اقدام نکنند، واشینگتن بهطور یکجانبه از اختیارات وزارت خزانهداری برای اعمال تحریم استفاده خواهد کرد.
در پی این موضع آمریکا، ایراناینترنشنال از دولت آلمان درباره وضعیت شعبه بانک ملی در هامبورگ و اجرای تحریمها علیه آن سوال کرد.
دولت فدرال آلمان پنجشنبه پنجم شهریور در پاسخ اعلام کرد بانک ملی مشمول تحریمهای گسترده اتحادیه اروپا است و این محدودیتها شعبه این بانک در آلمان را نیز در بر میگیرد.
بانک ملی پیش از این نیز در اتحادیه اروپا تحت تحریم قرار داشت. پس از بازگشت تحریمها در سپتامبر ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا محدودیتها را علیه این بانک، دوباره اعمال کرد.
در اسناد تحریمی اتحادیه اروپا، بانک ملی نهادی تحت مالکیت و کنترل حکومت ایران معرفی شده است که به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی خدمات ارائه میکند.
در فهرست رسمی تحریمهای اتحادیه اروپا، این محدودیتها صراحتا «همه شعب» و شرکتهای تابعه بانک ملی را نیز شامل میشود.
این تحریمها از جمله شامل مسدود شدن وجوه و منابع اقتصادی مشمول مقررات و ممنوعیت در اختیار گذاشتن مستقیم یا غیرمستقیم منابع مالی برای بانک است؛ مگر در مواردی که مجوز یا استثنای قانونی وجود داشته باشد.
در بریتانیا نیز بانک ملی پیالسی، زیرمجموعه بانک ملی ایران، با مجوز محدود خزانهداری به فعالیت ادامه میدهد؛ مجوزی که ۳۰ مهر منقضی میشود و تنها برخی پرداختهای ضروری را مجاز میکند.
اسرائیل هم دیماه ۱۴۰۴ بانک ملی ایران را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد.
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، گفت جمهوری اسلامی از بانکهای دولتی «به معنای واقعی کلمه بهعنوان بازوهای تروریستی» استفاده میکند.
پاسخ نهادهای نظارتی آلمان
ایراناینترنشنال درباره وضعیت شعبه هامبورگ و احتمال اقدام علیه آن از بافین، نهاد نظارت مالی فدرال آلمان، نیز سوال کرد.
بافین از اظهار نظر مشخص درباره بانک ملی یا اقدام احتمالی علیه آن خودداری کرد و گفت طبق قانون موظف به حفظ محرمانگی درباره موسسات مشخص است.
این نهاد در عین حال اعلام کرد بانک ملی در پایگاه داده بافین ثبت شده و اطلاعات مربوط به مجوزهای آن قابل مشاهده است و افزود هرگونه تصمیم نهایی و قابل انتشار علیه یک موسسه را در وبسایت خود منتشر خواهد کرد.
بافین برای پرسشهای مربوط به اجرای تحریمهای مالی، نیز ایراناینترنشنال را به بوندسبانک ارجاع داد.
دولت فدرال آلمان نیز اعلام کرد اجرای تحریمهای مالی اتحادیه اروپا و سازمان ملل بر عهده بوندسبانک و نظارت بانکی بر عهده بافین است.
بوندسبانک نیز در وبسایت خود اعلام کرده است «مرکز خدمات تحریمهای مالی» این بانک مسئول اجرای تحریمهای مالی در آلمان، از جمله محدودیتهای مربوط به جریان سرمایه و مبادلات پرداختی، است.
ایراناینترنشنال از بوندسبانک پرسیده است تحریمها در عمل چگونه درباره شعبه هامبورگ بانک ملی اجرا میشوند و ادامه فعالیت این شعبه تحت چه شرایطی امکانپذیر است.
بانک مرکزی آلمان تا زمان تنظیم این گزارش به این پرسشها پاسخ نداده است.
چالشهای بانک ملی تنها به وضعیت شعب خارجی آن محدود نمیشود.
در روزهای گذشته شماری از شهروندان در پیامهایی به ایراناینترنشنال از مسدود شدن حسابها و کسر وجوه از حسابهای خود در بانک ملی بدون ارائه توضیح شفاف خبر دادهاند.
برخی از این شهروندان گفتهاند مبالغی از پسانداز یا حقوق ماهانه آنها با عناوینی چون «تسویه بدهی» یا جبران «اختلافات سیستمی» کسر شده است.
وبسایت حقوق بشری هرانا گزارش داد شعبه اول دادگاه انقلاب مشهد نظری را به اتهامهای «ارتباط با دول و گروههای متخاصم» و «اجتماع و تبانی برای ارتکاب جرم علیه امنیت کشور» به اعدام محکوم کرده است.
بر اساس این گزارش، حکم نظری تیرماه سال جاری صادر شده و او اکنون در زندان وکیلآباد مشهد به سر میبرد.
نظری که متولد سال ۱۳۸۰ است، دیماه ۱۴۰۴ به دست نیروهای امنیتی بازداشت شد و پس از طی مراحل بازجویی و قضایی به زندان وکیلآباد مشهد منتقل شد.
دستگاه قضایی جمهوری اسلامی در ماههای اخیر صدور، تایید و اجرای احکام اعدام زندانیان سیاسی را شدت بخشیده است.
سپهر امیرزاده، امیرحسن اکبریمنفرد، علی پیشهورزاده، عیسی چاری، امیرمحمد مجلل چوبری، احسان خدادادی، رسول رضایی، مهدی (سیکان) روشنی، احد شکوهیان، ارغوان فلاحی، پوریا حسینیمفرد و مهنام نوابصفوی از جمله زندانیان سیاسی هستند که در هفتههای اخیر به اعدام محکوم شدهاند یا احکام اعدام آنها در دیوان عالی کشور تایید شده است.
همچنین بررسیهای ایراناینترنشنال نشان میدهد از ابتدای سال جاری حدود ۶۰ زندانی سیاسی اعدام شدهاند و دهها نفر دیگر نیز با اتهامهای سیاسی حکم اعدام گرفتهاند.
در یکی از تازهترین موارد، خبرگزاری میزان، وابسته به قوه قضاییه جمهوری اسلامی، اعلام کرد حکم اعدام مجید آدینه، از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، بامداد یکشنبه اول شهریور اجرا شد.
گزارشهای منتشرشده درباره زندگی آدینه نشان میدهد او نزدیک به دو دهه در حمایت از کودکان بیسرپرست و بدسرپرست، خانوادههای کمبرخوردار و افراد بیخانمان فعالیت داشت و بخش بزرگی از دارایی و درآمد خود را صرف امور خیریه میکرد.
اعتراضها به افزایش اعدامها
افزایش صدور، تایید و اجرای احکام اعدام، بهویژه علیه معترضان و زندانیان سیاسی، با اعتراضهای گسترده در داخل و خارج از ایران روبهرو شده است.
در یکی از تازهترین اعتراضها، اعضای کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» سوم شهریور در بیانیه هفته صدوسیوپنجم این کارزار خواستار توقف اعدامها، بهویژه اعدام معترضان و زندانیان سیاسی، شدند و از معلمان، کارگران، بازنشستگان و دیگر گروههای اجتماعی خواستند به اعتراض علیه مجازات اعدام بپیوندند.
پیش از این نیز ۲۴ زندانی سیاسی پیشین و فعلی، دانشگاهی و فعال، از جمله آنجلا دیویس و جودیت باتلر، در نامهای سرگشاده که ۲۹ مرداد در روزنامه گاردین منتشر شد، خواستار توقف فوری همه اعدامها و آزادی تمامی زندانیان سیاسی در ایران شدند.
کانون نویسندگان ایران، شماری از زندانیان سیاسی و چهرههای سیاسی نیز در هفتههای گذشته در مواضعی جداگانه افزایش اعدامها را محکوم کرده و خواستار توقف یا بازنگری در اجرای این احکام شدهاند.
کانادا و ۳۲ کشور دیگر، همراه با مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، ۲۱ مرداد در بیانیهای مشترک اعدام معترضان و استفاده جمهوری اسلامی از مجازات اعدام را بهشدت محکوم کردند و خواستار توقف فوری اعدامها و آزادی افرادی شدند که خودسرانه بازداشت شدهاند.
خبرگزاری رویترز پنجشنبه پنجم شهریور با استناد به سندی داخلی گزارش داد بررسی ششماهه پنتاگون درباره استقرار نیروهای آمریکا در اروپا، پیش از مهلت نهایی آن در ماه دسامبر، مجموعهای از گزینهها را برای تصمیمگیری آماده خواهد کرد.
این بررسی که هگست در ماه ژوئن از آغاز آن خبر داد، حدود ۸۰ هزار نیروی آمریکایی مستقر در اروپا را در بر میگیرد.
متحدان ناتو نگرانند این ارزیابی به کاهش گسترده نیروها و تنبیه کشورهایی منجر شود که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، معتقد است از جنگ آمریکا و اسرائیل با حکومت ایران حمایت کافی نکردهاند.
همراهی نکردن برخی متحدان اروپایی با آمریکا و اسرائیل در این جنگ در ماههای گذشته خشم ترامپ را برانگیخته است.
او در یکی از تازهترین موارد، از خودداری برخی متحدان آمریکا، از جمله اعضای ناتو، از مشارکت در حفاظت از تنگه هرمز انتقاد کرد و گفت بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز این کشورها از این آبراه تامین میشود.
سند داخلی پنتاگون موسوم به «چارچوب و ضوابط بررسی»، مراحل این روند و برخی معیارهای ارزیابی تصمیمهای مربوط به پایگاههای آمریکا در سراسر اروپا را مشخص کرده است.
جزییات این سند پیشتر منتشر نشده بود.
بر اساس سند، عالیرتبهترین فرمانده نظامی آمریکا در اروپا قرار است تا ۲۷ شهریور در نشستی برای تصمیمگیری با البریج کولبی، معاون وزیر جنگ آمریکا در امور سیاستگذاری، شرکت کند.
این نشست نقش مهمی در تدوین گزینههایی خواهد داشت که در نهایت به هگست ارائه میشوند.
کولبی نیز قرار است پنجشنبه در مقر ناتو در بروکسل درباره این بررسی با سفیران ناتو گفتوگو کند.
نگرانی متحدان ناتو از کاهش نیروهای آمریکا
یک مقام ارشد پنتاگون به رویترز گفت در این بررسی مزایا و معایب سطوح و آرایشهای مختلف نیروها ارزیابی خواهد شد و تهیه گزینههای متعدد و با جزییات، نشاندهنده جدیت این روند است.
با این حال، برخی مقامهای اروپایی در گفتوگوهای خصوصی ابراز نگرانی کردهاند که واشینگتن عملا تصمیم خود را گرفته باشد.
دولت ترامپ مدتهاست از قصد خود برای کاهش منابع نظامی اختصاصیافته به اروپا سخن میگوید و انتظار دارد متحدان ناتو سهم بیشتری از بار دفاعی را بر عهده بگیرند.
اعضای ناتو تیرماه ۱۴۰۴ تحت فشار ترامپ با افزایش هزینههای دفاعی و امنیتی خود به پنج درصد تولید ناخالص داخلی موافقت کردند؛ اقدامی که با افزایش سهم متحدان در تامین هزینههای دفاعی همراه است.
ترامپ همچنین از برخی متحدان اروپایی بهدلیل حمایت ناکافی از جنگ ایران انتقاد کرده است. از جمله انتقادهای او این است که برخی کشورها دسترسی نیروهای آمریکایی به پایگاهها و حریم هوایی خود را فراهم نکردند یا در صدور این مجوزها تاخیر کردند.
بر اساس اصل «دفاع جمعی» ناتو که در ماده پنج پیمان آتلانتیک شمالی آمده است، حمله به یکی از اعضای این ائتلاف، حمله به همه اعضا تلقی میشود. این ماده تاکنون تنها یک بار و پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا فعال شده است.
مارک روته، دبیرکل ناتو، گفته است نارضایتی ترامپ را تا حدی قابل درک میداند، اما تاکید کرده اکثریت بزرگ کشورهای اروپایی همکاری لازم را داشتهاند.
مقام ارشد پنتاگون گفت دولت ترامپ در حال حرکت به سوی ارائه «حمایتی حیاتی اما محدودتر» است و متحدان باید نقش اصلی را بر عهده بگیرند.
او افزود نارضایتی ترامپ از رفتار برخی متحدان باعث شده گزینههایی برای کاهش سطح نیروهای آمریکا در اروپا نیز مورد بررسی قرار گیرد.
معیارهای پنتاگون برای ارزیابی متحدان
هگست هنگام اعلام این بررسی در ژوئن، برخی متحدان ناتو را به «سواری گرفتن مجانی» متهم کرد و گفت دسترسی نیروهای آمریکا، استفاده از پایگاهها و عبور از حریم هوایی کشورهای عضو باید بهروشنی مشخص شود.
سند پنتاگون نشان میدهد ارزیابیها علاوه بر این موارد، زیرساختهای فضایی، سایبری و اطلاعاتی مورد نیاز برای اعمال قدرت جهانی آمریکا را نیز در بر میگیرد.
پنتاگون همچنین بررسی خواهد کرد که آیا متحدان مسیر معتبری برای عمل به تعهدات خود درباره هزینههای دفاعی دارند و میتوانند پس از کاهش نیروهای آمریکا، کمبودهای نیروهای مورد نیاز ناتو در شرایط بحرانی، موسوم به «مدل نیروی ناتو»، را جبران کنند یا خیر.
آمریکا پیشتر پرسشنامهای برای متحدان ناتو ارسال کرده که موضوعاتی از هزینههای دفاعی، راهبرد و خرید تجهیزات تا حمایت از اولویتهای سیاست خارجی واشینگتن و محدودیتهای مربوط به دسترسی نیروهای آمریکا، استفاده از پایگاهها و عبور از حریم هوایی را در بر میگیرد.
مهلت کشورهای عضو ناتو برای پاسخ به این پرسشنامه جمعه ششم شهریور است.
جان پریمن، درجهدار ارشد نیروی دریایی آمریکا، چهارشنبه چهارم شهریور گفت فرمانده ناو از خدمه خواسته است خود را برای ماموریتی هشتماهه آماده کنند.
او گفت ملوانان میدانند که احتمالا بیش از هفت ماه از خانه دور خواهند بود. گروه ضربت تئودور روزولت قرار است طی هفتههای آینده از سندیگو حرکت کند و به حوزه فرماندهی مرکزی آمریکا در خاورمیانه برود.
بر اساس گزارش انستیتوی نیروی دریایی آمریکا، یواسانآی نیوز، انتظار میرود تئودور روزولت جایگزین ناو یواساس جرج واشینگتن شود که هفته گذشته وارد حوزه عملیاتی ناوگان پنجم آمریکا شد.
نیروی دریایی آمریکا حضور ناوهای هواپیمابر خود در دریای عرب را از زمان آغاز عملیات نظامی علیه حکومت ایران در ۹ اسفند سال گذشته حفظ کرده است. این ناوها در حملات به اهداف در ایران و اجرای محاصره دریایی این کشور مشارکت داشتهاند.
ناو هواپیمابر یواساس جرج اچ. دبلیو. بوش نیز در منطقه فعالیت میکند. حضور همزمان و جابهجایی این ناوها نشان میدهد ارتش آمریکا خود را برای ادامه عملیات در خاورمیانه آماده میکند.
تجربه آبراهام لینکلن نگرانیها را افزایش داد
اعزام تئودور روزولت در شرایطی برنامهریزی شده است که پیامدهای ماموریت طولانی یواساس آبراهام لینکلن، نگرانیهایی درباره سلامت روان خدمه و توان پشتیبانی نیروی دریایی آمریکا ایجاد کرده است.
آبراهام لینکلن که نوامبر ۲۰۲۵ سندیگو را ترک کرده بود، بعدا برای مشارکت در عملیات نظامی علیه حکومت ایران به خاورمیانه فرستاده شد. این ناو بیش از ۲۵۰ روز را بدون توقف معمول در بندر در دریا گذراند و رکوردی در دوران معاصر ثبت کرد.
گزارشها از کمبود مواد غذایی و لوازم بهداشتی، آلودگی آب، مشکلات تاسیسات و افت روحیه خدمه حکایت داشتند. سیانان گزارش داده بود دستکم یک ملوان به دریا افتاد و بهسرعت نجات یافت؛ شرایط دقیق این حادثه در ابتدا روشن نبود.
گزارشهای دیگری نیز درباره تلاش برخی خدمه برای پریدن به دریا منتشر شد. خانوادههای ملوانان و شماری از قانونگذاران آمریکایی در پی این گزارشها خواستار پاسخگویی مقامهای نظامی درباره شرایط ناو شدند.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، گزارشها درباره وخامت شرایط داخل آبراهام لینکلن را رد کرده بود و گفت وضعیت این ناو «کاملا نادرست بازنمایی شده است.»
آبراهام لینکلن پس از آنکه جرج واشینگتن جایگزینش شد، خاورمیانه را ترک کرد. رویترز گزارش داد این ناو پیش از بازگشت به آمریکا در تایلند پهلو خواهد گرفت تا حدود پنج هزار ملوان و تفنگدار دریایی آن پس از ماموریت طولانی استراحت کنند و ناو نیز پشتیبانی تدارکاتی دریافت کند.
ماموریت ناوها از میانگین معمول فراتر رفته است
ماموریت ناوهای هواپیمابر آمریکا از زمان تشدید درگیریها در خاورمیانه طولانیتر شده است. دادههای یواسانآی نیوز نشان میدهد از زمان حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل و آغاز حملات حوثیهای یمن به کشتیرانی تجاری، میانگین ماموریت این ناوها به هشتونیم ماه رسیده است.
یواساس جرالد آر. فورد نیز ماه مه پس از ماموریتی ۳۲۶ روزه به خانه بازگشت؛ طولانیترین ماموریت ثبتشده برای یک ناو آمریکایی از زمان جنگ سرد. با این حال، خدمه این ناو در طول ماموریت چند بار در بنادر کارائیب و مدیترانه توقف کردند، امکانی که برای آبراهام لینکلن فراهم نشد.
دریاسالار داریل کادل، فرمانده عملیات نیروی دریایی آمریکا، اذعان کرد جنگ با [حکومت] ایران فشار زیادی بر ناوگان وارد کرده است. او گفت تلاش میکند زمان ماموریتها برای ملوانان و خانوادههایشان قابل پیشبینیتر شود، زیرا تمدیدهای کوتاه و پیدرپی، امکان برنامهریزی را از خانوادهها میگیرد.
کادل گفت ماموریتهای هفتماهه را ترجیح میدهد و معمولا با تمدید آنها مخالفت میکند، اما افزود: «دشمن هم در تعیین شرایط نقش دارد.»
نیروی دریایی آمریکا میگوید با استفاده از تجربه آبراهام لینکلن، زنجیره پشتیبانی تازهای برای تامین همزمان دو گروه ضربت ناو هواپیمابر در دریای عرب ایجاد کرده است. این نیرو همچنین در حال بررسی امکان توقف ناوها در بنادر آفریقا، هند و حتی سنگاپور است تا خدمه در ماموریتهای طولانی فرصت استراحت داشته باشند.
تصاویر و اطلاعات فرماندهی مرکزی نیروی دریایی آمریکا نشان میدهد جرج واشینگتن در ۳۱ مرداد در دریای عرب عملیات سوختگیری و دریافت تدارکات انجام داده است. این ناو اکنون در حوزه ناوگان پنجم آمریکا فعالیت میکند و قرار است تا رسیدن تئودور روزولت، بخشی از ماموریتهای منطقهای را بر عهده داشته باشد.
بررسی آگهیهای فروش قبر در تهران نشان میدهد قیمت پیشنهادی یک قبر سهطبقه در قطعات ۳۹ و ۷۲ «بهشت زهرا» به سه میلیارد تومان میرسد؛ در حالی که بر اساس تعرفه رسمی سال ۱۴۰۵، رزرو سه طبقه قبر در همین محدوده ۳۴۷ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان هزینه دارد. به این ترتیب، قیمت پیشنهادی در بازار آگهیها بیش از ۸.۶ برابر تعرفه رسمی است.
این سه میلیارد تومان معادل بیش از ۱۸۰ ماه حداقل مزد پایه سال ۱۴۰۵ است؛ یعنی یک کارگر با حداقل مزد پایه، اگر بیش از ۱۵ سال تمام حقوقش را بدون هیچ هزینهای پسانداز کند، تازه به قیمت پیشنهادی چنین قبری میرسد. حتی تعرفه رسمی رزرو همین قبر نیز معادل نزدیک به ۲۱ ماه حداقل مزد پایه است.
این بازار فقط مختص پایتخت نیست. در آرامستان «باغ فردوس» کرمانشاه، قیمت قبر در آگهیها به سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان هم میرسد. در آرامستان «صاحبالزمان» کرمان نیز قبرهای دوطبقه تا دو میلیارد تومان آگهی شدهاند و نمونههای یکمیلیاردی در «امامزاده طاهر» کرج و «خلدبرین» یزد دیده میشود.
در مشهد، مقبرههای خانوادگی «بهشت رضا» تا حدود یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان قیمتگذاری شدهاند و قیمت محل دفن در حرم امام رضا نیز در گزارشهای منتشرشده تا حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان ذکر شده است.
صورتحساب آخرین بدرقه
قبر فقط یکی از هزینههای مرگ است. انتقال پیکر، غسل و کفن، دفن، سنگ قبر، مسجد، گل، پذیرایی و مراسم، هر کدام هزینه جداگانهای دارند.
در تهران، بر اساس تعرفه رسمی سال ۱۴۰۵، هزینه برخی خدمات اولیه از صدها هزار تا چند میلیون تومان است. استفاده از خودروی حمل خصوصی نیز برای سه ساعت نخست پنج میلیون تومان هزینه دارد.
با احتساب قبر، خدمات آرامستان، سنگ موقت، مسجد یا تالار، گل، پذیرایی و سایر خدمات، هزینه خاکسپاری و برگزاری یک مراسم شهری برای حدود ۱۰۰ نفر میتواند به حدود ۱۲۰ تا ۱۸۰ میلیون تومان برسد. انتخاب قبر گرانتر، سنگ گرانقیمت، غذای کامل یا برگزاری چند مراسم میتواند این رقم را بهمراتب افزایش دهد.
اما برای بسیاری از خانوادهها مساله انتخاب قبر میلیاردی یا سنگ چندصد میلیونی نیست؛ تامین هزینه یک خاکسپاری معمولی است؛ هزینهای که میتواند آنان را به کوچککردن مراسم، حذف سوم و هفتم یا انتخاب محل دفن ارزانتر وادار کند.
فشار اقتصادی تنها خانوادههایی را که باید مردگان خود را دفن کنند، درگیر نکرده است. در سوی دیگر این بازار، کسانی هستند که جای دفن خود یا نزدیکانشان را برای تامین نیازهای امروز میفروشند.
وقتی حق دفن به دارایی تبدیل میشود
ایراناینترنشنال با سه نفر از افرادی که در تهران و کرمانشاه برای فروش قبر آگهی منتشر کردهاند، در پوشش خریدار تماس گرفت.
یکی از آنها در تهران یک طبقه خالی از قبر پدرش را برای فروش گذاشته است؛ جایی که خانواده برای دفن مادر نگه داشته بودند.
او گفت: «خدا را شکر مادرمان سالم است و ما الان به این پول بیشتر نیاز داریم.»
در کرمانشاه، فروشنده دیگری قبر مادرش را که حدود ۴۰ سال پیش در باغ فردوس دفن شده، آگهی کرده است. او موقعیت قبر در نزدیکی پارکینگ را یکی از امتیازهای آن میداند و میگوید هر زمان خریدار قصد دفن داشته باشد، پس از دریافت پول برای انجام مراحل انتقال حاضر خواهد شد تا قبر را به او «هدیه» کند.
فروشنده دیگری در کرمانشاه سالها پیش قبری کنار برادرش برای خودش خریده بود تا پس از مرگ در کنار او دفن شود، اما اکنون همان قبر را برای فروش گذاشته است.
او میگوید پیدا کردن قبر در باغ فردوس دشوار شده، اما فعلا پول آن برای خانوادهاش ضروریتر است. به گفته او، فعلا زنده است و بیشتر به پول قبر نیاز دارد تا بتواند چیزهایی را که فرزندانش لازم دارند فراهم کند و ترجیح میدهد فعلا نگران راحتی دسترسی آنها به قبرش پس از مرگ نباشد.
در این بازار، حتی جایی که برای دفن در کنار پدر، مادر یا دیگر اعضای خانواده نگه داشته شده است، میتواند در برابر نیازی فوریتر قرار گیرد: پولی که خانواده امروز به آن نیاز دارد.
قبر در مزایده
قبر فقط در آگهیهای شخصی بهعنوان دارایی عرضه نمیشود. اسناد اجرای احکام نشان میدهند حق دفن میتواند برای وصول بدهی توقیف و به مزایده گذاشته شود.
در سال ۱۴۰۱، یک طبقه قبر در قطعه ۳۶ بهشت زهرا و در خرداد ۱۴۰۴، قبری در قطعه ۶۲ باغ فردوس کرمانشاه به مزایده گذاشته شدند.
خریدوفروش آزاد قبر در بسیاری از آرامستانها مجاز نیست و انتقال حق دفن باید از مسیرهای رسمی انجام شود. در تهران نیز حق انتفاع قبر باید در سازوکار سازمان بهشت زهرا ثبت شود.
اما محدودیت قانونی بازار را از میان نبرده است. آگهیها همچنان منتشر میشوند و برخی واگذاریها با عناوینی مانند «هدیه» انجام میشوند. همان فروشنده کرمانشاهی میگوید پس از دریافت پول، مراحل لازم را انجام خواهد داد تا قبر مادرش به خریدار «هدیه» شود.
نتیجه، بازاری کمشفاف است؛ نه آمار رسمی جامعی از تعداد معاملات وجود دارد، نه قیمت نهایی آنها روشن است و نه همیشه مشخص است حقی که در یک آگهی عرضه شده، در نهایت قابل انتقال خواهد بود.
مهاجرت مردگان
پیامد دیگر گرانی قبر را میتوان در روستاهای اطراف برخی شهرها دید.
گزارشهایی از اطراف مشهد و گرگان نشان میدهند برخی خانوادههای شهری برای کاهش هزینه، پیکر بستگان خود را برای دفن به قبرستانهای رایگان یا ارزان روستاها منتقل میکنند. در یکی از این گزارشها از افزایش مراجعه خانوادههای شهری به قبرستانهای روستایی گفته شده و در روستایی دیگر، اهالی برای جلوگیری از دفن افراد غیربومی دور قبرستان حصار کشیدهاند.
گزارشهای مشابهی نیز از شهرهای دیگر منتشر شده است. آمار رسمی از تعداد چنین مواردی وجود ندارد، اما این نمونهها نشان میدهند هزینه قبر میتواند حتی جغرافیای دفن را تغییر دهد.
قیمت قبرها البته تنها حاصل تورم نیست. محدودیت ظرفیت آرامستانهای قدیمی، تمایل به دفن در کنار بستگان و جایگاه مذهبی برخی محلها نیز بر قیمت اثر میگذارند.
در نتیجه، خانوادهای برای کاهش هزینه پیکر عزیزش را از شهر خارج میکند و در همان زمان، جای دفن در برخی آرامستانهای قدیمی به داراییای با قیمت میلیاردی تبدیل میشود.
سوگواری زیر فشار مالی و امنیتی
برای برخی خانوادهها، دشواری دفن فقط اقتصادی نیست. گزارشهای مربوط به کشتهشدگان اعتراضات و اعدامشدگان در ایران نشان میدهند تحویل پیکر، محل دفن و حتی برگزاری مراسم سوگواری نیز میتواند تحت فشار و کنترل نهادهای امنیتی قرار گیرد.
در مواردی، این فشار با مطالبه پول نیز همراه شده است. خانواده بابک پورمظاهری، معترض ۳۷ ساله کشتهشده در استان البرز، پیکر او را پس از سه روز و با پرداخت ۴۰۰ میلیون تومان تحویل گرفت. در پرونده جمشید مومنی نیز برای تحویل پیکر یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان مطالبه شد و پس از اعلام ناتوانی خانواده در پرداخت، از آنان خواسته شد او را «شهید حکومتی» معرفی کنند.
در پرونده اسماعیل فکری نیز خانواده از محل دفن او بیاطلاع ماند و یک مامور امنیتی برای اعلام نشانی قبر ۱۵۰ میلیون تومان مطالبه کرد.
در این موارد، هزینه مرگ دیگر فقط قیمت قبر و مراسم نیست؛ پول با کنترل بر تحویل پیکر، محل دفن و امکان سوگواری درهم آمیخته است.
دو سوی بازار قبر
در بازاری که حق دفن میتواند میلیاردها تومان قیمت داشته باشد و حتی برای پرداخت بدهی به مزایده گذاشته شود، برخی خانوادهها همان جای دفنی را که سالها برای خود یا نزدیکانشان نگه داشتهاند، برای تامین هزینههای زندگی میفروشند.
در کرمانشاه، مردی سالها پیش قبری کنار برادرش برای خودش خریده بود. حالا آن را برای فروش گذاشته است.
او میگوید فعلا به پول این قبر برای تامین نیازهای فرزندانش بیشتر از جایی برای دفن خودش نیاز دارد.
