در این نشست که به مدیریت بزرگمهر شرفالدین، رییس بخش دیجیتال ایراناینترنشنال برگزار شد، دانیل پلتکا از موسسه امریکن اینترپرایز و جان آلترمن از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، آینده آتشبسی را بررسی کردند که به درگیری گستردهتر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی پایان نداده است.
این نشست پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت و حدود یک ماه پس از آغاز محاصره دریایی بندرهای جنوبی ایران از سوی آمریکا برگزار شد؛ اقدامی که فشار بر اقتصاد و تجارت دریایی ایران را تشدید کرده، اما در عین حال، موضوع کشتیرانی، ریسک بیمه و کنترل تنگه هرمز را به محور اصلی بحران تبدیل ساخته است.
حکومتی تحت فشار، اما نه لزوما در آستانه فروپاشی
آلترمن در این نشست گفت که حکومت ایران از زمان آغاز جنگ تغییر کرده، اما «نه در جهت مثبت».
او هشدار داد که این جنگ ممکن است جمهوری اسلامی را بهسوی سازش سوق نداده، بلکه بیشتر در اختیار نهادهای امنیتی قرار داده باشد.
آلترمن با اشاره به کمرنگتر شدن حضور مجتبی خامنهای و افزایش نفوذ تندروهای سپاه پاسداران گفت به نظر میرسد غریزه تهران این است که «سنگر بگیرد و منتظر بماند» تا دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ به پایان برسد.
او افزود: «به نظر میرسد گرایش پیشفرض به سمت تقابل است، نه سازش.»
به گفته آلترمن، این لزوما به معنای نزدیکتر شدن حکومت به فروپاشی نیست، بلکه ممکن است نشان دهد تهران بیشتر تمایل دارد فشارها را تحمل کند و منتظر دشوارتر شدن شرایط سیاسی برای ترامپ بماند.
دانیل پلتکا نیز هشدار داد که نباید تصور کرد تضعیف یک حکومت لزوما به نتیجهای بهتر منجر میشود.
او گفت واشینگتن اغلب رقابت قدرت در جمهوری اسلامی را بهصورت تقابل میان تندروها و میانهروها ترسیم میکند، در حالی که واقعیت پیچیدهتر است.
پلتکا گفت: «همه این افراد از نظام جمهوری اسلامی حمایت میکنند. بعضی میخواهند افراد کمتری را بکشند، بعضی بیشتر.»
او افزود خطر این است که حملات آمریکا و اسرائیل، در حالی که جمهوری اسلامی را از نظر نظامی تضعیف میکند، جناحهای سرکوبگرتر را در داخل آن تقویت کند.
آلترمن این مساله را صریحتر مطرح کرد: آیا فشار به فروپاشی نظام منجر میشود، یا «فقط باعث میشود مردم ایران برای مدت طولانیتری رنج بکشند»؟
تنگه هرمز موازنه را تغییر میدهد
اختلاف اصلی میان دو کارشناس درباره تنگه هرمز بود.
آلترمن معتقد بود این جنگ یک واقعیت ناخوشایند را برای واشینگتن را آشکار کرده است: حتی جمهوری اسلامی آسیبدیده هم میتواند یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را مختل کند.
او گفت: «حتی یک جمهوری اسلامی ضعیف و ضربهخورده هم میتواند تنگه را کنترل کند.»
به گفته او، تنها کافی است تهران سطحی از ترس ایجاد کند که رفتار شرکتهای کشتیرانی، شرکتهای بیمه و کشورهای عرب همسایه و بازارهای انرژی را تغییر دهد. از این منظر، آستانه ایجاد اختلال بسیار پایینتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد.
پلتکا بهشدت با این دیدگاه که جمهوری اسلامی واقعا کنترل تنگه هرمز را در دست دارد، مخالفت کرد.
او گفت: «دلیل اینکه جمهوری اسلامی الان تنگه هرمز را کنترل میکند این است که ما اجازه این کار را دادهایم. ما میتوانیم کنترل تنگه هرمز را در دست بگیریم. میتوانیم هر کاری بخواهیم انجام دهیم و عبور و مرور را برقرار کنیم.»
پلتکا افزود مساله دیگر فقط نظامی نیست، بلکه به ریسک، بیمه و تمایل مالکان کشتیها برای ورود به آبهایی مربوط میشود که حتی یک حمله، مین یا تهدید مبهم میتواند پیامدهای بزرگی داشته باشد.
نتیجه یک پارادوکس است: ممکن است جمهوری اسلامی نسبت به قبل از جنگ ضعیفتر شده باشد، اما ابزاری یافته که میتواند با اطمینان بیشتری از آن استفاده کند.
مسیر روشنی برای پیروزی یا توافق وجود ندارد
هر دو کارشناس نسبت به اینکه مسیر دیپلماتیک فعلی بتواند بهسرعت به یک توافق جامع منجر شود، تردید داشتند.
آلترمن گفت دو طرف خود را مذاکرهکنندگانی بسیار ماهر میدانند و همین امر رسیدن به سازش را دشوارتر میکند.
به گفته او، بهترین سناریو برای واشینگتن نه یک توافق بزرگ، بلکه چارچوبی برای مذاکرات طولانیمدت است.
او گفت: «بهترین حالت برای آمریکا این است که تا پایان دولت ترامپ خود را درگیر مذاکرات با جمهوری اسلامی نگه دارد.»
چنین روندی میتواند شامل گفتوگو درباره پرونده هستهای، موشکها و آزادی کشتیرانی باشد، اما هر مذاکرهای احتمالا تدریجی و شکننده خواهد بود و هر دو طرف گزینه بازگشت به تنش را حفظ خواهند کرد.
پلتکا گفت به نظر میرسد تمرکز اصلی ترامپ بر حذف مواد شکافتپذیر ایران و توانایی تولید آن است.
با این حال او هشدار داد که محدود کردن مساله به پرونده هستهای تکرار یک اشتباه آشنا خواهد بود.
پلتکا گفت: «همه روی موضوع هستهای تمرکز میکنند، در حالی که باید بهطور همزمان به همه مسائل از جمله برنامه موشکی، نیروهای نیابتی و رفتار منطقهای جمهوری اسلامی بهعنوان اجزای جداییناپذیر این چالش پرداخت.
در نهایت، این درگیری میان فرضیات متضاد معلق مانده است. به نظر میرسد ترامپ معتقد است فشار اقتصادی تهران را وادار به عقبنشینی میکند. اما آلترمن میگوید ممکن است جمهوری اسلامی باور داشته باشد که میتواند با تحمل فشار، سرکوب نارضایتیها و انتظار برای تغییر شرایط سیاسی در آمریکا، از او پیشی بگیرد.
