اوپک و شاه؛ ایران چطور بازارهای جهانی را شکل داد

امارات در حالی از اوپک خارج می‌شود که صنعت نفت جهان پس از بسته‌شدن تنگه‌ هرمز در حال گذراندن یکی از بدترین بحران‌های خود پس از بحران‌های نفتی دهه‌ هفتاد میلادی است که به تغییر دولت‌ها و سیاست‌های جهانی انجامید. دورانی که با نام اوپک و محمدرضاشاه پهلوی گره خورده است.

تاسیس اوپک از ونزوئلا تا تهران

گرچه سازمان اوپک رسما در سال ۱۹۶۰ تاسیس شد اما ریشه‌هایش به سال‌هایی دورتر بازمی‌گردد. ایده‌ اولیه‌ یک جبهه‌ متحد نفتی حاصل همکاری خوان پابلو پرز آلفونسو وزیر نفت ونزوئلا و عبدالله طریقی، وزیر نفت عربستان سعودی، بود. اما ایران دوران شاه، از همان ابتدا وزنه تعادل این گفت‌وگوها محسوب می‌شد.

تا پیش از تاسیس اوپک شرکت‌های بزرگ نفتی معروف به هفت خواهران کنترل نفت جهان را در دست داشتند. این مجموعه که از شرکت‌های مثل اکسون موبیل، شل و بی پی تشکیل شده بود به اختیار خود قیمت‌های جهانی نفت را تعیین می‌کرد.

تابستان ۱۹۶۰ این شرکت‌ها باز هم قیمت نفت را به‌طور یک‌جانبه کاهش دادند. این اقدام، تیر خلاصی بر پیکر اقتصاد کشورهای صادرکننده بود. در واکنش به این تحقیر اقتصادی، نمایندگان پنج کشور ایران، عراق، عربستان سعودی، کویت و ونزوئلا در بغداد گرد هم آمدند.

نماینده ایران در این اجلاس فواد روحانی حقوقدان و دیپلماتی برجسته بود که به‌دلیل تسلط بر مباحث حقوقی، نقشی کلیدی در تدوین اساسنامه سازمان ایفا کرد و به‌عنوان نخستین دبیرکل اوپک انتخاب شد.

استراتژی شاه در دهه‌ ۶۰ میلادی

در سال‌های نخست تاسیس اوپک، محمدرضاشاه پهلوی بسیار محتاطانه عمل می‌کرد. آن دوران در اوج جنگ سرد، ایران در خط مقدم نفوذ شوروی قرار داشت. همچنین شاه به‌تازگی تجربه‌ ملی‌شدن صنعت نفت را از سر گذرانده بود. از سوی دیگر ایران از نظر اقتصادی کشوری بسیاری شکننده بود که می‌توانست با اولین طوفان در هم بشکند.

در این سال‌ها نقش ایران در اوپک بر محور «افزایش سهم از سود» متمرکز بود. شاه اصرار داشت که فرمول تقسیم سود برابر که از زمان قرارداد کنسرسیوم حاکم بود، باید به نفع تولیدکننده تغییر کند. در این دوران، ایران به‌تدریج تبدیل به رهبر سیاسی اوپک شد. نقشی که در تغییرات بزرگ دهه‌ هفتاد خود را نشان داد.

100%

جنگ یوم کیپور و رهبری ایران

سال ۱۹۷۳ مصر و سوریه با پشتیبانی دیگر کشورهای عربی به‌طرزی غافلگیرکننده به اسرائیل حمله کردند. ارتش‌های عربی در عمق خاک اسرائیل نفوذ کردند و این کشور را برای نخستین‌بار در شرایطی خطرناک قرار دادند. پس از پایان جنگ با میانجیگری آمریکا، کشورهای عربی تولید نفت را کاهش دادند و صادرات به حامیان اسرائیل را تحریم کردند.

در چنین فضایی در دسامبر ۱۹۷۳، شاه در کنفرانس اوپک در تهران، رهبری جناح «عقاب‌ها» را بر عهده گرفت. خواست این جناح افزایش چهاربرابری قیمت نفت بود. منطق محمدرضاشاه و کشورهای حامی افزایش قیمت ساده بود: «چرا باید کالایی که تمام‌شدنی است و ماده اولیه هزاران محصول پتروشیمی است، ارزان‌تر از آب فروخته شود؟»

آنها استدلال می‌کرد که قیمت نفت باید با هزینه تولید انرژی‌های جایگزین مانند انرژی هسته‌ای یا زغال‌سنگ برابری کند. این حرکت، قیمت نفت را از حدود سه دلار به نزدیک ۱۲ دلار در هر بشکه رساند و اقتصاد جهان را تکان داد.

سیاست نفت برای توسعه نه سیاست

با این‌حال محمدرضاشاه با تحریم اسرائیل همراهی نکرد. در حالی که ملک فیصل، پادشاه عربستان سعودی، از نفت به عنوان سلاحی علیه غرب استفاده می‌کرد، محمدرضاشاه به تامین نیازهای نفتی کشورهایی که تحت تحریم بودند ادامه داد.

شاه اعتقاد داشت که تحریم نفتی اقدامی احساسی است که به سیستم اقتصاد جهانی آسیب می‌زند. ایران خود را بخشی از اقتصاد جهان می‌دانست و می‌خواست از عواید نفتی برای پیشرفت اقتصادی و تکنولوژیک کشور و تجهیز ارتش سود ببرد.

ایران کشوری پرجمعیت بود که برای صنعتی‌شدن نیاز به پول نقد داشت، از سوی دیگر عربستان سعودی با ذخایر عظیم نفتی استدلال می‌کرد با گران‌شدن نفت، کشورهای خریدار به‌سوی تکنولوژی‌های جایگزین می‌روند و با کم‌شدن تقاضا در درازمدت نفت عربستان بی‌ارزش خواهد شد.

اقتصاد جهان زیر ضرب

افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی ایران  که از پنج میلیارد دلار به ۲۰ میلیارد دلار رسید، تبدیل به شمشیری دو لبه‌ شد. با افزایش قیمت نفت اقتصادهای غربی با تورم بی‌سابقه و رکود مواجه شدند. صف‌های طولانی پمپ بنزین در آمریکا و اروپا، تصویر همیشگی آن دوران شد. شاه که زمانی محبوب واشینگتن بود، حالا به عنوان یک «مستبد نفتی» که قصد ویرانی اقتصاد غرب را دارد، در مطبوعات معرفی می‌شد.

در داخل ایران، ورود بی‌رویه ارز به بازار باعث شد که بخش کشاورزی و تولیدات داخلی آسیب ببیند. تورم دو رقمی شد و قیمت‌ها ناگهان افزایش یافت. از سوی دیگر زیرساخت‌های کشور مانند جاده‌ها، شبکه‌ی ریلی و هوایی، بنادر و شبکه‌ی برق توان تحمل این حجم از تولید، واردات و فعالیت اقتصادی را نداشتند.

شاه با اصرار بر قیمت بالای نفت در اوپک گرچه اقتصاد ایران را از ریشه متحول کرد اما ناخواسته بستر بی‌ثباتی اقتصادی را فراهم کرد که بعدها به نارضایتی‌های اجتماعی در داخل کشور دامن زد.

فشار غرب و سقوط قیمت‌ها

از اواسط دهه ۷۰ میلادی، ورق برگشت. کشورهای غربی شروع به فشار بر متحدان خود در منطقه کردند تا قیمت‌ها را کاهش دهند. جرالد فورد و سپس جیمی کارتر، به‌وضوح به شاه هشدار دادند که قیمت‌های بالای نفت می‌تواند روابط استراتژیک را مخدوش کند. عربستان سعودی در نقش منجی غرب ظاهر شد. ریاض با افزایش تولید بازار را اشباع کرد تا قیمت‌ها را پایین نگه دارد و قدرت مانور شاه در اوپک محدود شد. شاه در سال‌های ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶ متوجه شد که قدرت مطلق او در اوپک رو به زوال است، در حالی که بودجه‌ کشور بر اساس نفت گران بسته شده بود.

نقش محمدرضاشاه پهلوی در اوپک، حکایت پادشاهی بود که می‌خواست با تکیه بر یک منبع طبیعی، کشورش را به قدرت اول منطقه و یکی از پنج قدرت برتر جهان تبدیل کند. او اوپک را از یک تشکل صنفی ساده به بازیگری تعیین‌کننده در دیپلماسی جهانی تبدیل کرد. اگرچه سیاست‌های تهاجمی او در افزایش قیمت نفت، ایران را به اوج قدرت مالی رساند، اما عدم توازن بین درآمدهای نفتی و ساختارهای سیاسی-اجتماعی داخلی، در نهایت به پاشنه‌ آشیل حکومت او تبدیل شد.