چرا روسیه عجله‌ای برای نجات جمهوری اسلامی ندارد؟

به‌نوشته فارین افرز، سال گذشته، ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان، روسای جمهوری روسیه و ایران، معاهده مشارکت راهبردی جامع را امضا کردند؛ توافقی که دو کشور را متعهد می‌کرد در برابر دخالت طرف‌های ثالث در امور داخلی و خارجی یکدیگر بایستند.

مسکو و تهران این معاهده را نقطه اوج گسترش روابط میان دو حکومت دانستند.

اما هنگامی که ایالات متحده و اسرائیل برای دومین بار در کمتر از هشت ماه، ۹ اسفند به جمهوری اسلامی حمله کردند، روسیه عمدتا مانند یک تماشاگر به تماشای این جنگ نشست.

پوتین البته کشته شدن علی خامنه‌ای، دیکتاتور تهران، را «نقض ریاکارانه همه موازین اخلاق انسانی و حقوق بین‌الملل» خواند و وزارت خارجه روسیه خواستار «کاهش فوری تنش، توقف درگیری‌ها و ازسرگیری روندهای سیاسی و دیپلماتیک» شد؛ اما در هیچ یک از این بیانیه‌ها، نامی از دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، برده نشد و حتی اشاره‌ای به احتمال دفاع روسیه از حکومت ایران نیز صورت نگرفت.

معاهده همکاری راهبردی جامع ایران و روسیه شامل بند دفاع متقابل نمی‌شود و مسکو شاید به متن معاهده پایبند مانده باشد،‌ اما در عمل کار چندانی برای کمک به یکی از شرکای کلیدی خود در خاورمیانه و یکی از مهم‌ترین همکاران پوتین در جنگ علیه اوکراین انجام نداده است.

واشینگتن‌پست و سی‌ان‌ان گزارش داده‌اند که روسیه ممکن است در زمینه داده‌های هدف‌گیری و تاکتیک‌های پیشرفته پهپادی به جمهوری اسلامی کمک کرده باشد، اما چنین کمک محدودی بعید است تفاوت چشمگیری در سرنوشت جنگ ایجاد کند.

به‌نوشته فارین افرز، ناتوانی کرملین در کمک به ایران با یک الگوی آشنا همخوانی دارد: هر‌گاه دوستان روسیه به کمک نیاز داشته باشند، مسکو بیانیه‌های تند صادر می‌کند اما اقدام چندانی انجام نمی‌دهد.

اواخر سال ۲۰۲۳، روسیه در جنگ کوتاه میان متحد پیمانی خود ارمنستان و آذربایجان مداخله نکرد و اجازه داد باکو کنترل منطقه قره‌باغ را باز پس گیرد.

یک سال بعد نیز مسکو اجازه داد نیروهای شورشی حکومت بشار اسد در دمشق را سرنگون کنند.

در یک سال گذشته، ایالات متحده همراه با اسرائیل تاسیسات هسته‌ای، پایگاه‌های نظامی و کارخانه‌های موشکی ایران را بمباران کرده، مقامات عالی‌رتبه، فرماندهان نظامی و عوامل هسته‌ای ایرانی را کشته و حتی نیکلاس مادورو، رییس‌جمهوری ونزوئلا و شریک اصلی مسکو در آمریکای لاتین را تقریبا بدون هیچ دخالتی از سوی روسیه، ربوده است.

فارین افرز نتیجه گرفته است همه این موارد نشان می‌دهند قدرت روسیه برای شکل دادن به تحولات جهانی محدود است.

با این حال، جنگ کنونی در ایران پیامدهای ناخواسته‌ای دارد که به سود روسیه تمام می‌شود. هرچه جنگ طولانی‌تر شود، احتمالا قیمت انرژی افزایش خواهد یافت و این امر به مسکو کمک می‌کند درآمد بیشتری کسب کند و کسری بودجه ناشی از جنگ اوکراین را جبران کند.

وزارت خزانه‌داری آمریکا ۲۱ اسفند اعلام کرد برای مهار افزایش قیمت‌ها، به‌طور موقت تحریم نفت روسیه را که در دریا قرار دارد، تعلیق کرده است.

در همین حال، چین که نگران ثبات بلندمدت عرضه انرژی از خاورمیانه است، ممکن است بیش از پیش به نفت و گاز روسیه نیاز پیدا کند.

به‌نوشته فارین افرز، جنگ ایران حواس آمریکا را نیز منحرف می‌کند و منابع و تمرکزی را که واشینگتن می‌توانست به شرکای اروپایی و اوکراین اختصاص دهد، به خود مشغول می‌سازد.

روسیه شاید نتواند از شرکای خود محافظت کند، اما همچنان در سازگار شدن با شکست‌های راهبردی و بهره‌برداری از دستاوردهای تاکتیکی، مهارت دارد.

همراهی از سر مصلحت

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مسکو و تهران در توسعه یک همکاری مشترک منافعی متقابل دیدند. تا آن زمان، طی چند قرن، دو کشور عمدتا رقیب یکدیگر بودند و برای نفوذ در قفقاز و پیرامون دریای خزر رقابت می‌کردند.

اما در اوایل دهه ۱۹۹۰، روسیه به دنبال فروش مازاد فناوری‌های دفاعی و هسته‌ای غیرنظامی دوران شوروی بود و ایران که از جنگ با عراق و تحریم‌های غربی آسیب دیده بود، خریدار مناسبی به نظر می‌رسید.

در دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰، روسیه سامانه‌هایی را به ایران تحویل داد که هنوز هم بخش اصلی تجهیزات نظامی ایران را تشکیل می‌دهند: جنگنده‌های میگ-۲۹ (MiG-29)، هواپیماهای تهاجمی سوخو-۲۴ (Su-24)، زیردریایی‌های دیزلی کیلو (Kilo)، تانک‌های تی-۷۲ (T-72) و سامانه‌های پدافند هوایی اس- ۲۰۰ (S-200).

روسیه بعدها سامانه‌های کوتاه‌برد تور- ام۱ (Tor-M1) و سامانه پدافند هوایی دوربرد اس-۳۰۰ (S-300) را نیز به جمهوری اسلامی تحویل داد.

به نوشته فارین افرز، فروش این تسلیحات برای جمهوری اسلامی مهم بود،‌ اما هرگز به یک اتحاد نظامی واقعی نینجامید. تحویل تسلیحات روسیه پراکنده بود و به‌دلیل تحریم‌های غرب محدود می‌شد و شامل پیشرفته‌ترین سامانه‌ها، مانند اس-۴۰۰ (S-400) یا جنگنده‌های پیشرفته، نمی‌شد.

همان زمان که روسیه به ایران سامانه‌های دفاع هوایی و بالگرد می‌فروخت، روابط امنیتی خود را با مصر، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس نیز حفظ کرده بود. کشورهایی که برخی از آن‌ها رقبای ایران محسوب می‌شوند.

مقامات ایرانی از این موضوع بی‌خبر نبودند و نارضایتی عمیقی از آن داشتند.

در سال ۲۰۱۰، مسکو تحت فشار غرب تحویل سامانه اس-۳۰۰ (S-300) به ایران را به حالت تعلیق درآورد و با تحریم‌های سازمان ملل علیه تهران موافقت کرد. تحریم‌هایی که در خلوت با آن‌ها مخالف بود.

در آن زمان، روسیه هنوز می‌خواست به‌عنوان یک عضو مسئول شورای امنیت سازمان ملل و شریک قابل اعتماد ایالات متحده دیده شود. بنابراین رهبران روسیه، تهران را بیشتر به‌عنوان یک مهره در مذاکرات با واشینگتن و بروکسل در نظر می‌گرفتند تا یک شریک واقعی.

100%

پیوندهایی که دو کشور را به هم متصل کرد

به نوشته فارین افرز، جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۵ روسیه و ایران را وارد ائتلافی تاکتیکی برای حمایت از حکومت اسد کرد اما تنها پس از حمله گسترده پوتین به اوکراین در سال ۲۰۲۲ بود که روابط تهران و مسکو به شراکتی بسیار نزدیک‌تر و متوازن‌تر تبدیل شد.

در این مرحله، ایران برای نخستین بار به تامین‌کننده تسلیحات برای روسیه تبدیل شد.

مهم‌ترین کمک ایران پهپادهای شاهد بود که روسیه از پاییز ۲۰۲۲ برای جبران کمبود موشک‌های دقیق خود در جنگ اوکراین به کار گرفت.

در مقابل، روسیه طبق گزارش‌ها تجهیزات نظامی جدیدی به ایران ارائه کرد و از جمله هواپیماهای آموزشی یاک-۱۳۰ (Yak-130)، بالگردهای تهاجمی ام‌آی-۲۸ (Mi-28)، خودروهای زرهی اسپارتاک (Spartak) و سلاح‌های سبک در اختیار ایران گذاشت.

ایران همچنین قراردادهایی برای خرید جنگنده‌های سوخو-۳۵ (Su-35) و سامانه‌های پدافند هوایی قابل حمل امضا کرد، هر‌چند وضعیت تحویلشان مشخص نیست.

به گزارش فارین افرز، مهم‌ترین حوزه همکاری امنیتی احتمالا در حوزه فضا است. زیرساخت‌های پرتاب و تخصص مداری روسیه، نقش مهمی در توسعه برنامه موشکی ایران داشته است.

بهره‌برداری از بحران

فارین افرز در ادامه گزارش خود افزوده است با وجود تعمیق روابط، محدودیت‌های قدرت پوتین به‌وضوح آشکار شده است. روسیه همان چیزهایی را در اختیار دارد که ایران در جنگ با آمریکا و اسرائیل بیش از هر چیز می‌خواهد: جنگنده‌های پیشرفته، سامانه‌های دفاع هوایی و مهمات دقیق. اما روسیه به همه این تجهیزات در جنگ اوکراین نیاز دارد.

حتی اگر مسکو می‌خواست چنین سامانه‌هایی را به ایران تحویل دهد، انجام آن زمان‌بر بود. آموزش اپراتورهای ایرانی برای سامانه اس-۴۰۰ به‌تنهایی حدود شش تا هشت ماه طول می‌کشد.

از سوی دیگر، مذاکرات روسیه با دولت ترامپ برای پایان دادن به جنگ اوکراین نیز مانع حمایت آشکار از تهران شده است.

علاوه بر این، روسیه باید روابط خود را با کشورهای خلیج فارس نیز حفظ کند. کشورهایی که اکنون هدف حملات ایران هستند، مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی، خود شرکای مهم روسیه‌اند.

با این حال، روسیه ممکن است کمک‌هایی ارائه دهد که کمتر قابل مشاهده‌اند، مانند اطلاعات ماهواره‌ای و داده‌های هدف‌گیری.

100%

سود بردن از پیامدهای جنگ

فارین افرز در پایان گزارش خود به سودی که روسیه از جنگ کنونی می‌برد پرداخته و نوشته است حتی در حالی که روسیه از ایران حمایت جدی نمی‌کند، از پیامدهای جنگ سود می‌برد:

آمریکا اکنون موشک‌های دفاع هوایی و مهماتی را مصرف می‌کند که اوکراین به آن‌ها نیاز دارد.

از سوی دیگر، افزایش قیمت انرژی می‌تواند روسیه را دوباره به یک تامین‌کننده ضروری نفت و گاز تبدیل کند.

هر افزایش ۱۰ دلاری قیمت نفت می‌تواند روزانه حدود ۹۵ میلیون دلار به درآمد روسیه اضافه کند.

اگر جنگ به زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس آسیب جدی وارد کند، قیمت انرژی ممکن است برای مدت طولانی بالا بماند و این امر منبع مالی بزرگی برای کرملین ایجاد خواهد کرد.

در چنین شرایطی، چین ممکن است بالاخره برای تامین انرژی پایدار به ساخت خطوط لوله جدید از روسیه روی آورد؛ چیزی که پوتین سال‌هاست در پی آن است.

در نهایت، شکست‌های اخیر روسیه در کمک به شرکایش در سوریه، ونزوئلا و ایران، محدودیت قدرت جهانی آن را آشکار کرده است.

با درگیر بودن منابع نظامی در جنگ اوکراین، مسکو نمی‌تواند کمک مادی قابل توجهی به متحدان اقتدارگرای خود ارائه دهد و آنچه باقی می‌ماند، هدف محدودتری است: بهره‌برداری از پیامدهای ناخواسته مداخلات ایالات متحده.