صدای خیابان، سایه زندان؛ نظارت بر رپرها در ایران

اطلاعات رسیده به ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد برخی نهادهای امنیتی فعالیت رپرهای پرمخاطب را زیر نظر دارند و به شماری از آنها درباره انتشار محتوای سیاسی و اعتراضی هشدار داده‌اند.

برخی نیز پس از بازداشت، با تعهد یا به شکل مشروط آزاد شده‌اند.

این فشارها در شرایطی ادامه دارد که خیابان و شبکه‌های اجتماعی، رپرها را بیش از گذشته از سالن، ناشر و رسانه رسمی بی‌نیاز کرده‌اند؛ استقلالی که امکان شنیده شدن را بیشتر کرده، اما خطر شناسایی و برخورد را هم افزایش داده است.

خیابان؛ صحنه‌ای که به سالن نیاز ندارد

در نسل نخست رپ فارسی، «زیرزمینی بودن» بیشتر به شیوه تولید و انتشار اشاره داشت؛ اتاق خواب، استودیوی خانگی و فایل‌هایی که دست‌به‌دست می‌شدند.

امروز بخشی از رپ از همان فضاهای بسته بیرون آمده و خیابان را به صحنه تبدیل کرده است.

رپ خیابانی دیگر به تهران محدود نیست. بررسی ویدیوها، صفحات برگزارکنندگان و گزارش‌های رسانه‌ای نشان می‌دهد تا ۲۱ شهریور ۱۴۰۵، در دست‌کم ۱۸ شهر ایران شواهدی از برگزاری میتینگ، رپ‌بتل یا اجرای گروهی خیابانی وجود داشته است؛ از کرج و رشت تا نیشابور،
شیراز، اراک، ارومیه، اردبیل، آبادان، لردگان و نهبندان.

این تجمع‌ها همیشه بدون مداخله برگزار نشده‌اند. به‌عنوان مثال، مرداد ۱۴۰۵، یک میتینگ رپ در لردگان با حضور نیروهای انتظامی متوقف شد؛ نمونه‌ای از محدودیت‌هایی که اجرای خیابانی رپرها با آن روبه‌روست.

این گسترش فقط جغرافیایی نیست. در برخی شهرها، رپرها به کردی، ترکی، عربی و دیگر زبان‌های مادری می‌خوانند و تجربه‌های محلی را وارد موسیقی می‌کنند.

یکی از رپرهایی که در این میتینگ‌ها حضور دارد، به ایران‌اینترنشنال گفت: «رپ یعنی صدای اعتراض. از همان ابتدا در همه جای دنیا زبان اعتراض بوده. اصلا ماهیت رپ اعتراض است.»

رپ البته می‌تواند عاشقانه، رقابتی یا تجاری هم باشد؛ اما برای بخشی از رپرها و مخاطبان، استقلال همچنان یکی از معیارهای اعتبار آن است.

وقتی زنان هم وارد صحنه می‌شوند

زنان نیز بخشی از این صحنه تازه‌اند. در شرایطی که خوانندگی زنان در فضای عمومی با محدودیت‌های گسترده روبه‌روست، میتینگ‌های رپ و شبکه‌های اجتماعی مسیر دیگری برای شنیده شدن باز کرده‌اند.

اما این حضور بدون هزینه نیست. در خرداد ۱۴۰۴، صفحه فروشگاه اینترنتی «خانومی» پس از انتشار ویدیویی از رپ‌خوانی چند زن جوان با دستور قضایی مسدود شد؛ محتوایی که لزوما سیاسی نبود.

چند ماه بعد نیز «اِوی»، رپر جوان ایرانی، گفت نهادهای امنیتی ۲۴ ساعت به او فرصت داده‌اند صفحه‌اش را حذف و فعالیتش را متوقف کند.

او نپذیرفت و یک روز بعد صفحه‌اش با حدود ۲۶ هزار دنبال‌کننده از دسترس خارج شد.

نوجوانان هم وارد این فضا شده‌اند. ویدیوهای منتشرشده از میتینگ‌ها اجراکنندگانی ۱۳ و ۱۶ ساله را نشان می‌دهند؛ هرچند آمار مشخصی از تعداد رپرهای زیر ۱۸ سال وجود ندارد.

وقتی رپر فقط خواننده نیست

تغییر فقط در محل اجرا نیست؛ نقش رپر هم عوض شده است.

در اعتراضات سال‌های اخیر، نام‌ها، اتفاق‌ها و تجربه‌های روزمره وارد ترانه‌ها شدند و شبکه‌های اجتماعی به رپرها امکان دادند روایت خود را بدون عبور از رسانه‌های رسمی منتشر کنند.

به این ترتیب، یک صفحه پرمخاطب دیگر فقط محل انتشار موسیقی نیست و می‌تواند به رسانه‌ای برای روایت اتفاق‌ها تبدیل شود.

تلفن همراه این فاصله را کوتاه‌تر کرده است؛ یک اتفاق می‌تواند همان روز
وارد ترانه شود و در قالب یک ویدیو به هزاران مخاطب برسد.

اما همین دسترسی مستقیم، رپر را آسیب‌پذیرتر هم کرده است. چهره‌ها در میتینگ‌ها ثبت می‌شوند، محل اجرا قابل شناسایی است و صفحه‌ها و ویدیوهایی که برای دیده شدن ساخته شده‌اند، می‌توانند به شناسایی رپرها و ارتباطاتشان هم کمک کنند.

زیر نظر

یک رپر ایرانی که سابقه بازداشت دارد و به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی نامش منتشر نمی‌شود، در گفت‌وگویی اختصاصی گفت: «به‌شدت تحت نظریم. از ما خواسته‌اند به هیچ عنوان مطلب سیاسی یا اعتراضی نگوییم و منتشر نکنیم.»

او ادامه داد: «گفته‌اند اگر چیزی منتشر کنیم، خیلی زود بازداشت می‌شویم و عواقب خطرناکی در انتظارمان است. واقعا می‌ترسیم.»

بر اساس اطلاعات اختصاصی رسیده به ایران‌اینترنشنال، برخی نهادهای امنیتی، از جمله ادارات اطلاعات در استان‌ها و پلیس اطلاعات و امنیت، فعالیت شماری از رپرها، به‌ویژه چهره‌های پرمخاطب را با حساسیت بیشتری دنبال می‌کنند.

به گفته منابع آگاه، به برخی درباره انتشار محتوای سیاسی و اعتراضی هشدار داده شده، برای تعدادی پرونده تشکیل شده و بعضی پس از بازداشت، با دادن تعهد یا به شکل مشروط آزاد شده‌اند.

مهر ۱۴۰۴، عباس دغاغله، رپر عرب اهوازی معروف به «رشاش»، پس از بازداشت با وثیقه آزاد شد. به گفته منبعی نزدیک به خانواده‌اش، از او تعهد گرفته‌اند که «افکار عمومی را تحریک نکند».

در همان دوره، پس از بازداشت دانیال فرجی، معروف به «مشکی»، و امیر اردلان آقاشاهی، معروف به «دالو»، ویدیوهای عذرخواهی در صفحات شخصی آنها منتشر شد.

مرداد امسال نیز آرمین نورانی، مشهور به «خجسته»، برای مدتی بازداشت و پس از دادن تعهد، آزاد شد.

هم‌زمان، ویدیویی از او منتشر شد که در آن از مواضع قبلی خود درباره اعتراضات ابراز پشیمانی می‌کرد.

یکی از تازه‌ترین پرونده‌ها به حسین افراسیاب، ترانه‌سرا و خواننده رپ زندانی در دستگرد اصفهان، مربوط است.

او ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ در شاهین‌شهر بازداشت شد و بر اساس گزارش‌ها، حکم نهایی سه سال و ۹ ماه و ۲۰ روز حبس برایش صادر شده است.

در برخی پرونده‌ها، مقام‌های انتظامی بازداشت رپرها را به «اخلال در نظم عمومی»، «نزاع» یا «استفاده از الفاظ رکیک» نسبت داده‌اند. اما سابقه فعالیت اعتراضی بعضی از آنها و نوع برخورد پس از بازداشت، این احتمال را مطرح می‌کند که در مواردی این اتهام‌ها پوششی برای برخورد با فعالیت‌های سیاسی یا اعتراضی بوده باشد.

وقتی مجازات به اعدام می‌رسد

سنگین‌ترین شکل برخورد ثبت‌شده با رپرهای معترض در ایران صدور حکم اعدام بوده است.

توماج صالحی و سامان یاسین، هر دو پس از بازداشت در ارتباط با اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در مقاطعی به اعدام محکوم شدند.

حکم اعدام هر دو بعدا نقض شد؛ صالحی در آذر ۱۴۰۳ آزاد شد و یاسین هم پس از نقض حکم و دوره‌ای طولانی در زندان، از ایران خارج شد.

اما پرونده اعدام رپرها به اعتراضات ۱۴۰۱ محدود نمانده است. مهنام نواب صفوی، رپر ۲۲ ساله اهل اصفهان و از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴، از سوی شعبه پنجم دادگاه انقلاب اصفهان به اتهام «محاربه» به اعدام محکوم شده است.

اتهام اعلام‌شده علیه او شامل «تبلیغ علیه نظام» است. او در زندان دستگرد اصفهان نگهداری می‌شود و تا زمان تنظیم این گزارش، خبری از نقض این حکم منتشر نشده است.

در یکی از تازه‌ترین پرونده‌ها، عرفان میرزایی، رپر ۲۱ ساله و از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه، در زندان دستگرد اصفهان جان باخت.

اطلاعات رسیده حاکی از آن است که او بر اثر شکنجه شدید جان خود را از دست داده و پیکرش هنگام خاکسپاری، آثار متعدد جراحت داشته است.

هزینه مستقل ماندن

یکی از رپرهایی که این روزها در خیابان اجرا می‌کند، به ایران‌اینترنشنال گفت رپرهای مستقل و معترض، مثل بسیاری از مردم، با فشار شدید معیشتی روبه‌رو هستند و هزینه تولید آثارشان را اغلب از درآمد شغل‌های دیگر تامین می‌کنند.

داشتن مخاطب زیاد هم لزوما به درآمد پایدار منجر نمی‌شود، به‌ویژه وقتی امکان کنسرت رسمی و فعالیت آزادانه محدود باشد.

در مقابل، شواهد نشان می‌دهد برخی رپرهای نزدیک یا وابسته به حکومت، به تریبون و حمایت مالی دسترسی دارند.

«شب‌زده»، رپری که خود را «انقلابی» معرفی می‌کند، در گفت‌وگو با روزنامه جام‌جم دریافت پول برای برخی تولیدات و حمایت نهادهای وابسته به سپاه پاسداران از شماری از آثارش را تایید کرده است. برخی آثار او هم از صداوسیما پخش شده‌اند.

این شکاف پس از پخش برنامه «گنگ» با اجرای علی ضیا و حضور محمدرضا شایع دوباره پررنگ شد.

منتقدان حضور شایع را نشانه‌ای از نزدیک شدن بخشی از رپ به حکومت دانستند. شایع بعدتر عذرخواهی کرد و گفت با این تصور در برنامه حاضر شده که بتواند برای رپ، قدمی بردارد.

هم‌زمان، برخی رپرها او را به دریافت پول متهم کردند و در واکنش به این برنامه، قطعه منتشر کردند.

بعدتر، محمدامین حسام، از مدیران تولید صداوسیما، فاش کرد گنگ به سفارش یک نهاد حاکمیتی ساخته شده و ضیا، برای آن دستمزد گرفته است.

برای بخشی از جامعه رپ همین تفاوت در دسترسی به پول و تریبون، مرز میان استقلال و نزدیکی به حکومت را پررنگ کرده است؛ در حالی که رپرهای مستقل از فشار اقتصادی، محدودیت اجرا و برخورد امنیتی می‌گویند.

تبعید؛ ادامه صدا بیرون از ایران

برای برخی رپرها، خروج از ایران تنها راه ادامه فعالیت بوده است. «هیچکس» پس از فشارهای دوره اعتراضات ۱۳۸۸ ایران را ترک کرد، بهرام نورایی پس از بازداشت و فشار به سوئد رفت و یاسین نیز پس از زندان، نقض حکم اعدام و مرخصی درمانی، ایران را ترک کرد.

این در حالی است که شاهین نجفی در آلمان با تهدید و فتوای قتل روبه‌رو شد.

اما مهاجرت ارتباط این رپرها را با مخاطبان داخل ایران قطع نکرد. بخشی از رپ اعتراضی امروز بیرون از ایران تولید می‌شود و از طریق شبکه‌های اجتماعی دوباره به داخل کشور برمی‌گردد؛ صدایی که جغرافیایش عوض شده، اما مخاطبش همچنان در ایران است.

صدایی که مسیرش را عوض می‌کند

از هشدار و تعهد تا زندان و حکم اعدام، شواهد نشان می‌دهد هزینه رپ اعتراضی در ایران می‌تواند سنگین باشد.

اما هم‌زمان، راه‌های انتشار هم بیشتر شده‌اند. رپ از زیرزمین به شبکه‌های اجتماعی و خیابان رسیده و برای بعضی از رپرها حتی خروج از ایران هم ارتباط با مخاطبان داخل کشور را قطع نکرده است.

امروز برای شنیده شدن دیگر به سالن، ناشر یا رسانه رسمی نیاز نیست و یک تلفن، یک صفحه شخصی یا چند متر خیابان می‌تواند کافی باشد. راه‌های برخورد هم تغییر کرده‌اند و رپ نیز هر بار راه تازه‌ای برای رساندن صدا پیدا کرده است.