چرا ترکیه از تغییر در ایران میترسد؟
عطا محامد
پژوهشگر علوم سیاسی
فریادهای تغییرخواهی سیاسی که این روزها در خیابانهای ایران بلند شده، در راهروهای استراتژیک آنکارا نه بهعنوان «ندای آزادیخواهی»، بلکه بهعنوان یک «نگرانی ژئوپولیتیک» فهمیده شده است.
پژوهشگر علوم سیاسی
فریادهای تغییرخواهی سیاسی که این روزها در خیابانهای ایران بلند شده، در راهروهای استراتژیک آنکارا نه بهعنوان «ندای آزادیخواهی»، بلکه بهعنوان یک «نگرانی ژئوپولیتیک» فهمیده شده است.
برای آنکارا، رژیم تهران صرفا یک رقیب دشوار یا یک همسایه نیست؛ بلکه در عین حال، یک «دیوار امنیتی» است که مرزهای شرقی ترکیه را حفظ کرده است.
از زمان آغاز اعتراضات در ایران، دولت ترکیه، آنچه را در ایران رخ داده، لرزان شدن اقتدار مرکزی در ایران بهواسطه نیروهای «بیگانه» فهمیده و گمان میکند که این اتفاق مرزهایش را به خطر خواهد انداخت.
این نگاه امنیتمحور که صرفا محدود به دولت نیست، فاصله عمیقی میان جامعه مدنی و طبقات سیاسی ترکیه با جنبشهای اعتراضی در ایران را نشان میدهد. باور عمده شکلگرفته در ترکیه میان سیاستمداران و حتی چهرههای دانشگاهی و رسانهای این است اگر جمهوری اسلامی سقوط کند، هدف بعدی ترکیه خواهد بود.
به همین دلیل، مطالبات مشروع مردمی ایران را با تئوریهای توطئهای مانند «سناریوهای خارجی» و «عملیاتهای موساد» معنادار میکنند؛ امری که همبستگی دموکراتیک بین دو ملت را نیز در این لحظه دشوار کرده است.
از سوی دیگر آسیبپذیری اقتصادی ترکیه و مسائل بسیار حلنشده آنکارا در سوریه، نیاز به حفظ وضعیت موجود در این کشور را افزایش داده است.
سیاست ثبات
رجب طیب اردوغان، رییسجمهوری ترکیه، و مقامات عالیرتبه دولتی این کشور مانند وزیر امور خارجه، ناآرامیهای ایران را بهعنوان یک «سناریو نوشتهشده» توصیف میکنند و معتقدند این وقایع یک عملیات خارجی برای سوق دادن منطقه به سمت هرجومرج است.
در ریشه این موضعگیری، این نگرانی استراتژیک نهفته است که از دست رفتن اقتدار در ایران، خطر ایجاد یک «کریدور تروریستی» در مرزهای جنوبی و شرقی ترکیه را افزایش داده و این کشور را مستقیما با مساله بقا روبهرو میکند.
در تحقیق پارلمان بریتانیا که دوشنبه ۲۹ دی منتشر شد، آمده است تحلیلگران سیاست خارجی ارزیابی کردهاند که اعتراضها فشار قابل توجهی بر حکومت وارد کرده و موقعیت داخلی و منطقهای حکومت نسبت به گذشته بهمراتب ضعیفتر شده است.
در این پژوهش به برخی از تحلیلهای منتشرشده در اندیشکدهها و رسانهها پرداخته و گفته شده است شرایط یک انقلاب یا ادامه اعتراضات در ایران فراهم است.
اگر چه این تحلیلگران نارضایتیهای اقتصادی را برای سرنگونی حکومت کافی نمیدانند، موسسه بریتانیایی چتم هاوس ارزیابی کرده که نظام سیاسی ایران توان تطبیق خود را از دست داده و اعتراضها در ایران دیگر چیز غریبی نخواهند بود.
این پژوهش به مقاله نشریه آتلانتیک هم اشاره کرده است که در آن گفته شده پنج شرط کلیدی برای وقوع انقلاب «تقریبا» فراهم شده است. این پنج شرط به نوشته آتلانتیک عبارتند از: بحران مالی، شکاف در میان سرکردگان، ائتلافهای متنوع مخالفان، روایت قانعکننده برای مقاومت، و محیط بینالمللی مساعد.
با این حال، تحلیل دیگری در همان نشریه تاکید میکند که گروههای مخالف ابتدا باید با یکدیگر متحد شوند تا بتوانند از نارضایتی عمومی بهره بگیرند.
در این بین، موسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا در تحلیلی نوشته که برخی مخالفان داخلی از ترس اینکه فروپاشی حکومت در ایران منجر به شرایطی مانند لیبی پس از سرنگونی معمر قذافی در ۲۰۱۱، یا جنگ داخلی طولانی مانند سوریه از ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴ بشود، برای همراهی با اعتراضات منجر به سرنگونی تردید دارند.
پژوهش پارلمان بریتانیا درباره دیگر آثار اعتراضات همچنین آورده که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در جریان این اعتراضها همچنان به حکومت وفادار باقی ماندند و گزارش قابل تاییدی از ریزش نیروها منتشر نشد.
در این بین، موسسه واشینگتن ارزیابی کرده که سطح خشونت دولتی یک «نقطه عطف» برای ایران است و فشار بیشتر آمریکا از طریق تهدیدهای سایبری و نمایش برتری هوایی میتواند حکومت را وادار به اصلاح و تغییر کند.
تحلیلهای بیبیسی نیوز و موسسه کشورهای عربی خلیج فارس نیز میگویند حکومت ممکن است در نهایت به سمت «فروپاشی تدریجی» حرکت کند.
بر اساس پژوهش پارلمان بریتانیا، در اینکه حکومت ایران در سراشیبی قرار دارد تردیدی نیست اما پیروزی انقلاب در ایران به اتحاد و همگرایی بیشتر مخالفان نیاز دارد.
علاوه بر نگرانی از تحرکات قومی، یکی از بزرگترین ملاحظات دیپلماتیک آنکارا، پرهیز از قرار گرفتن در یک جبهه واحد با اسرائیل است. از آغاز جنگ غزه مقامات کشور از احتمال حمله اسرائیل خبر دادهاند و با گسترش جبهههای جنگ این نگرانیشان بیشتر شده است.
حمایت آشکار دولت اسرائیل از تغییر رژیم در ایران، باعث شده است که ترکیه موضعی بسیار محتاطانهتر و حتی در حمایت از ثبات وضع موجود تهران اتخاذ کند. مقامات ترک معتقدند که در پسِ لفاظیهای «دموکراسیخواهانه» غرب، استراتژی توسعهطلبی منطقهای اسرائیل نهفته است و تضعیف ایران، نفوذ اسرائیل در منطقه را به شکلی که ترکیه را محاصره کند، افزایش خواهد داد و اسرائیل را به بازیگر اصلی منطقه تبدیل خواهد کرد.
در کنار این باور، اراده سیاسی در ترکیه، اعتراضات ایران را بهعنوان یک «هشدار زودهنگام» برای امنیت داخلی خود میبیند و راه حل را تنها در دینامیکهای داخلی تهران جستجو میکند.
اظهارات هاکان فیدان مبنی بر اینکه «مشکلات موجود» باید بدون مداخله خارجی حل شوند، بازتابدهنده تمایل ترکیه برای جلوگیری از ایجاد بیثباتی در ایران و ایجاد موج احتمالی مهاجرت است. این رویکرد، منجر به آن شده است که ترکیه به جای محکومیت مستقیم نقض حقوق بشر در ایران، ادبیاتی «امنیتمحور» را برگزیند.
یک جنگ احتمالی
در راهروهای نظامی آنکارا، ناتوانی پدافند هوایی ایران در برابر برتری تکنولوژیک اسرائیل و آمریکا یک دغدغه جدی است؛ با این حال، قدرت موشکی جمهوری اسلامی نیز هراس دیگری را ایجاد کرده است. در همان مقطع، یک نماینده مجلس در شبکه تلویزیونی خبر ترک (هابر تورک) این سوال را مطرح کرد: «اگر این موشکها به جای تلآویو به سمت استانبول شلیک میشد، چه میکردیم؟»
همین بیم دوگانه باعث شده تا آنکارا در قبال تهران رویکردی محافظهکارانه اتخاذ کند.
تحلیلگران نظامی ترکیه در وضعیتی متناقض قرار دارند؛ آنها هم از ماندگاری حاکمیت فعلی ایران بیمناکند و هم از سقوط آن. از نظر این محافل، چالش اصلی لزوما شکست نظامی تهران نیست، چرا که تصور میکنند ایران در یک نبرد همهجانبه توان دفاع جدی هوایی نخواهد داشت؛ بلکه هراس اصلی از پیامدهای پس از فروپاشی نیروهای نظامی است.
از نظر آنها ایرانی که در آسمان مغلوب شود، با تکیه بر عمق استراتژیک خود، نبرد را از طریق نیروهای شبهنظامی به یک «باتلاق چریکی» در سطح منطقه تبدیل خواهد کرد؛ وضعیتی که برای ترکیه به معنای یک خلاء امنیتی غیرقابل مدیریت است.
از این منظر، ممانعت از وقوع جنگ در ایران نه یک ژست دیپلماتیک، بلکه ضرورتی نظامی است. ارتش ترکیه سناریوهای «تعقیب داغ» و عملیات زمینی محدود را بهعنوان طرحی اضطراری برای مقابله با قدرتگیری گروههایی نظیر پکک و پژاک در صورت ایجاد خلاء قدرت در داخل ایران، مدنظر دارد.
تحلیلگران نزدیک به دولت هشدار میدهند که امواج مهاجرت تودهای و هرجومرج فرامرزی ناشی از این فروپاشی، دکترین دفاعی و بقای منطقهای ترکیه را با هزینهای بسیار سنگینتر از بحران سوریه به چالش خواهد کشید.
هدف، ترکیه است؟
این روزها در رسانههای ترکیه بارها گزاره «اگر ایران سقوط کند، هدف بعدی ترکیه خواهد بود» مطرح شده است. در میان مقامات آنکارا تنها یک تئوری توطئه نیست، بلکه تهدید «بقای ملی» است که با تجربه جنگ داخلی سوریه آزموده شده است.
تحلیلگران پیشبینی میکنند که در صورت فروپاشی اقتدار مرکزی در ایران، خلاء قدرتی ایجاد خواهد شد که مشابه شمال سوریه، مناطق امن جدیدی برای ساختارهایی مثل پکک و یگانهای مدافع خلق فراهم میکند؛ وضعیتی که ترکیه را در یک «گازانبر امنیتی» قرار میدهد و مرزهای شرقی و جنوبیاش را کاملا محاصره میکند.
طبق این دیدگاه، هرگاه تهران در اثر مداخلات تحت حمایت غرب بیثبات شود، موج تجزیه قومی ناشی از آن، ناگزیر تعادلهای حساس داخلیِ خودِ ترکیه را نیز مستقیما تحریک خواهد کرد.
با همین نگرانی است که وزارت دفاع از نخستین روزهای سال ۲۰۲۶ تدابیر نظامی فوقالعادهای را در خط مرزی به اجرا گذاشته که بازتاب عینی این هراس است. همچنین اظهارات سخنگوی این وزارتخانه مبنی بر اینکه «اجازه تکرار سناریو مشابه سوریه داده نخواهد شد»، ثابت میکند که دولت ترکیه تحولات ایران را فراتر از یک جنبش داخلی، بهعنوان ریسک ورود میلیونها پناهجوی جدید و نفوذ تروریستها به خاک خود میبیند.
نکته قابل تامل همراهی حزب جمهوریخواه خلق، بزرگترین حزب مخالف دولت، با این رویکرد است؛ آنها با کنار گذاشتن اختلافات ایدئولوژیک، تمامیت ارضی ایران را بهعنوان «قلعه شرقی» ترکیه تعریف میکنند.
حتی در رسانههای نزدیک به مخالفان مانند «مدیاسکوپ»، این گزاره غلط ترویج میشود که یکی از دلایل خشونتها در ایران، ورود اسلحه از مرزهای غربی بوده است. نکته جالب توجه اینجاست که این گروههای مخالف، خود همواره از سوی دولت ترکیه به همکاری با بیگانگان متهم میشوند، اما در این موضوع خاص و با وجود دانستن رویکرد جمهوری اسلامی، با دولت همصدا شدهاند.
ایرانی دموکراتیکتر
شواهد حاکم بر فضای سیاسی ترکیه گویای نوعی «همگرایی کمسابقه» میان نهادهای رسمی و بدنه مدنی این کشور در قبال تحولات ایران است؛ بهطوری که برآیند نگاه هر دو طیف، بیش از آنکه بر ماهیت مطالبات داخلی ایران متمرکز باشد، بر پیامدهای احتمالی آن بر تمامیت ارضی ترکیه معطوف شده است. در این میان، جریانهای سکولار ترکیه هم همراهی معنادار با تحولات ایران نشان نداده که از جمله ناشی از نبود ارتباط و لابی موثر اپوزیسیون جمهوری اسلامی با این جریانهاست.
این وضعیت نشان میدهد که ضرورت دارد رایزنیهای منطقهای مخالفان با نخبگان سیاسی و فکری کشورهای همجوار، با هدف توضیح دقیق واقعیتهای ایران، ارتقا یابد.
بخشی از ملاحظات امنیتی آنکارا نسبت به تحولات ایران، متاثر از ذهنیتهای تاریخی و تحلیلهای بدبینانه پیرامون نقشآفرینی بازیگران ثالث و گروههای شبهنظامی کرد است؛ نگاهی که تا حد زیادی تحت تاثیر گزارشهای خبرنگاران مستقر این کشور در داخل تهران است. با این حال، باید پذیرفت که تمایل راهبردی آنکارا برای حفظ ثبات در تهران، لزوما به معنای توانایی این کشور برای اثرگذاری بر روند تحولات نیست.
ترکیه امروز با چالشهای اقتصادی داخلی و پروندههای مفتوح در بحران سوریه دستوپنجه نرم میکند که توان مانور برونمرزی این کشور را محدود ساخته است. علاوه بر این، چرخش تدریجی آنکارا به سمت مواضع غرب و تعدیل مناسبات با روسیه که در پاسخ به مطالبات واشینگتن صورت گرفته، نشاندهنده اولویتبندی جدید در سیاست خارجی این کشور است.
اگرچه مقامات ترکیه، «ایرانِ توسعهیافته و همگرا با نظام بینالملل» را متحدی مطلوبتر میبینند، اما «هزینههای گذار» و ابهام در آینده سیاسی ایران، همچنان اصلیترین مانع در بازنگری رویکرد امنیتی آنها است.
