بازگشت رسمی تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی واکنشهای گسترده داشته است.
اتحادیه اروپا از بازگشت بیدرنگ همه تحریمها خبر داد.
رویترز نوشت حکومت ایران در منگنه نارضایتی داخلی و انزوای خارجی گرفتار شده و موجودیت آن به خطر افتاده است.
گفتوگو با سعید جعفری، روزنامهنگار
۱. بازگشت تحریمهای بینالمللی
۲. افزایش احتمال حمله نظامی از سوی ایالات متحده یا اسرائیل
۳. افزایش نارضایتی عمومی و احتمال وقوع قیام مردمی
این سه بحران که هرکدام بهتنهایی میتوانند تهدیدی جدی برای ثبات هر حکومتی باشند، اکنون بهطور همزمان جمهوری اسلامی را هدف قرار دادهاند. جمهوری اسلامی با ابربحرانی مواجه شده که قابل مقایسه با هیچکدام از بحرانهای پیشینش نیست.
بحران اول: بازگشت تحریمهای سازمان ملل و اثرات مخرب اقتصادی آن
تحریمهای بینالمللی به شکلی مستقیم و غیرمستقیم اقتصاد ایران را تحت فشار قرار خواهند داد. در حالیکه مقامات جمهوری اسلامی ادعا میکنند که بازگشت این تحریمها بیتاثیر است، نگاهی به تحولات هفته گذشته نشان میدهد که تنها در عرض چند روز، نرخ ارز بهطرز چشمگیری افزایش یافته است؛ دلار از حدود ۱۰۲ هزار تومان به ۱۱۳ هزار تومان رسیده است و پیشبینی میشود که این روند صعودی ادامه داشته باشد.
این افزایش نرخ ارز منجر به افزایش قیمت همه کالاها، بهویژه اقلام اساسی مانند مواد غذایی، گوشت، لبنیات و تخممرغ خواهد شد. قیمت یک شانه تخممرغ از ۸۰ هزار تومان به ۱۸۰ هزار تومان در کمتر از سه ماه افزایش یافته است.
با کاهش درآمدهای ارزی، تامین ارز برای واردات کالاهای ضروری مانند خوراک دام محدود خواهد شد، که به افزایش هزینه تولید محصولات دامی و لبنی منجر میشود. در نتیجه، فشار بر معیشت مردم بهشدت افزایش مییابد.
افزون بر این، بازگشت تحریمهای سازمان ملل امکان بازرسی کشتیهای ایرانی در آبهای بینالمللی را فراهم کرده، که این امر احتمال ایجاد اختلال در صادرات نفت ایران را بیشتر میکند. در حالی که نفت ایران عمدتاً از طریق شبکههای غیررسمی و قاچاق به چین صادر میشود، بازگشت تحریمهای بینالمللی حتی برای پکن هم هزینهساز خواهد بود و بعید است چین در مقابل قطعنامههای شورای امنیت ایستادگی کند.
نتیجه چنین شرایطی، کاهش چشمگیر درآمدهای نفتی، افزایش کسری بودجه، افزایش نرخ تورم و در نهایت فروپاشی تدریجی اقتصاد کشور خواهد بود. برخی از اقتصاددانان پیشبینی کردهاند که دلار ممکن است تا ۲۰۰ هزار تومان و حتی بیشتر نیز افزایش یابد؛ سناریویی که در صورت تداوم وضعیت موجود، بعید نیست.
در چنین شرایطی، حکومت جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریمها عملاً به ساختارهای قاچاق متکی شده و اقتصاد کشور بهشدت آلوده به فساد و رانت شده است. حضور سپاه و نهادهای امنیتی در صادرات نفت، باعث پنهانکاری و غارت منابع ملی به نام «دور زدن تحریمها» شده است. جریانهای وابسته به حکومت، ثروت کشور را در قالب دهها میلیارد دلار در اختیار گرفتهاند؛ ثروتی که نه وارد خزانه کشور میشود و نه نظارت عمومی بر آن وجود دارد.
بحران دوم: افزایش احتمال درگیری نظامی با آمریکا و اسرائیل
شکست مذاکرات دیپلماتیک و بازگشت تحریمهای سازمان ملل، خطر برخورد نظامی را نیز افزایش داده است. دو سناریو محتمل است:
۱. درگیری دریایی بین نیروی دریایی سپاه و آمریکا بهدلیل بازرسی کشتیهای ایرانی در آبهای آزاد.
۲. حمله هوایی احتمالی اسرائیل به تاسیسات نظامی یا هستهای ایران.
اسرائیل دیگر به مسیر دیپلماتیک امیدی ندارد و احتمال میدهد جمهوری اسلامی در حال حرکت به سمت تولید سلاح هستهای و موشکهای قویترباشد. همچنین با توجه به تجربه دولت بایدن، که در پاسخ به حملات جمهوری اسلامی سیاست خویشتنداری اتخاذ کرد، اسرائیل دوره باقیمانده ریاستجمهوری ترامپ را بهترین فرصت برای حمله میداند.
نتانیاهو نیز در سخنان اخیر خود اشاره کرده که «کار ما با جمهوری اسلامی تمام نشده» و این پیام روشنی از احتمال حمله دوباره است. ضعف کنونی پدافند هوایی جمهوری اسلامی نیز انگیزه اسرائیل را برای اقدام زودهنگام افزایش میدهد.
بحران سوم: افزایش احتمال قیام مردمی و سرنگونی حکومت
در کنار تحریمها و تهدید نظامی، جامعه ایران نیز در آستانه یک خیزش بزرگ قرار دارد. تجربه خیزشهای سالهای ۸۸، ۹۶، آبان ۹۸ و اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» نشان میدهد که زیر پوست جامعه، ظرفیت گستردهای برای انفجار اجتماعی وجود دارد.
علاوه بر بحران اقتصادی، نارضایتی سیاسی و اجتماعی نیز از عوامل کلیدی اعتراضات است. مردم جمهوری اسلامی را حکومتی غیرانتخابی، ناکارآمد و سرکوبگر میدانند. اجبار در حجاب، فیلترینگ اینترنت و سرکوب آزادیهای فردی، تنها بخشی از علل نارضایتی عمومی هستند.
بازگشت تحریمها فشار اقتصادی را تشدید خواهد کرد، و اگر حمله اسرائیل منجر به کشتهشدن رهبران ارشد جمهوری اسلامی از جمله خامنهای شود، انسجام ساختار قدرت از بین خواهد رفت ِ احتمال قیام مردم علیه حکومت بیشتر خواهد شد.
در مجموع، جمهوری اسلامی در مقطعی حساس قرار دارد؛ با ابربحرانی متشکل از سه بحران عمیق و همزمان که ترکیب این سه بحران، تهدیدی جدی برای بقای سیاسی جمهوری اسلامی است. ساختار قدرت در ایران، که سالها با بحرانهای مزمن و پراکنده مقابله کرده، اکنون در برابر یک بحران یکپارچه و سهمگین قرار دارد؛ بحرانی که میتواند سرنوشتساز باشد و حتی باعث سرنگونی حکومت شود.
به نوشته خبرگزاری رویترز، سه کشور اروپایی عضو برجام (آلمان، فرانسه و بریتانیا) امیدوار بودند تهدید به بازگشت تحریمها تهران را وادار کند تا اجازه ازسرگیری سریع بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی از تاسیسات هستهای و آغاز دوباره گفتوگوها با آمریکا را بدهد. اما با وجود رایزنیهای دیپلماتیک فشرده در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، این کشورها اعلام کردند اقدامات ایران کافی نبوده و به همین دلیل تحریمها از بامداد یکشنبه به اجرا گذاشته میشود.
تحریمهای بازگشته، شامل تعلیق تمام فعالیتهای مرتبط با غنیسازی اورانیوم، ممنوعیت واردات تجهیزات حساس، بازگشت تحریمهای تسلیحاتی و اعمال محدودیت علیه دهها فرد و نهاد است. آمریکا و متحدان اروپایی میگویند برنامه غنیسازی پیشرفته ایران هیچ توجیه غیرنظامی ندارد و بیم آن دارند که تهران به سمت ساخت سلاح هستهای حرکت کند؛ اتهامی که جمهوری اسلامی آن را رد کرده است.
مقامهای ایرانی در واکنش اعلام کردهاند که در صورت بازگشت تحریمها، سطح همکاری با آژانس کاهش خواهد یافت و محدودیتها بر بازرسیها بیشتر میشود. این در حالی است که پس از حملات اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران در ژوئن، مجلس در ایران قانونی را به تصویب رسانده که هرگونه بازرسی را منوط به تصویب شورای عالی امنیت ملی میکند. توافق اخیر ایران و آژانس برای ازسرگیری بازرسیها نیز تاکنون پیشرفتی عملی نداشته است.
تحلیلگران میگویند بازگشت تحریمها بنبست دیپلماتیک را به مرحلهای فرسایشی و پرتنش وارد میکند، بهویژه در شرایطی که قدرتهای جهانی بر سر مسائل بینالمللی مانند جنگ اوکراین دچار شکاف شدهاند و اعمال فشار هماهنگ بر ایران دشوارتر است. تلاش روسیه و چین برای جلوگیری از فعال شدن مکانیزم ماشه نیز در شورای امنیت ناکام ماند.
برخی کارشناسان هشدار دادهاند که ایران اکنون از «ابهام» در برنامه هستهای خود به عنوان اهرم فشار استفاده میکند. به گفته آنان، این رویکرد پرخطر است، زیرا هرگونه فعالیت مخفیانه که آشکار شود، نگرانیها درباره نیت واقعی حکومت ایران را افزایش خواهد داد.
در گزارشی تحلیلی که در نشریه اسرائیل نشنالنیوز منتشر شده، آمده است: «دیپلماسی اگرچه اغلب مسیر صلح معرفی میشود، اما در برابر حکومتهای سرکوبگر نمیتواند بیطرف باشد. هر بار که رهبران جهان به گفتوگو با رژیمی مانند جمهوری اسلامی تن میدهند، در واقع آن را بهعنوان بازیگری مشروع به رسمیت میشناسند و در عین حال، مبارزان راه آزادی را تنها میگذارند.»
این گزارش میافزاید که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، تنها چند روز پیش در اظهاراتی آشکار، مذاکره مستقیم با ایالات متحده را «بنبست» خواند و خواستههای آمریکا را «زورگویی» دانست.
به نوشته این نشریه اسرائیلی، اگرچه این موضعگیری تازگی ندارد، اما با توجه به تشدید حملات نیروهای نیابتی حکومت ایران علیه اسرائیل، تکرار آن در چنین برههای از زمان، نشانگر الگوی تکراری این حکومت در بهرهبرداری از «توهم دیپلماسی برای وقتکشی، گسترش نفوذ و دامنزدن به خشونت است.»
در ادامه گزارش آمده است: در جریان نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، دولت آمریکا با اعمال محدودیتهایی برای تردد مقامهای ایرانی، بار دیگر بیاعتمادی عمیق به تهران را به نمایش گذاشت.
هرچند مقامهای جمهوری اسلامی این محدودیتها را نقض عرف دیپلماتیک خواندند، اما همانطور که تحلیلگر اسرائیل نشنالنیوز مینویسد، حضور جمهوری اسلامی در نهادهای بینالمللی نیز بر پایه اعتماد متقابل نیست، بلکه همواره با فشار، نظارت و احتیاط همراه است.
در این تحلیل هشدار داده شده که «عادیسازی روابط با چنین رژیمی، در نهایت تنها به تحکیم سیستمی کمک میکند که بر صدور تروریسم، سرکوب مخالفان داخلی و دشمنی آشکار با اسرائیل بنا شده است.»
از نگاه این رسانه اسرائیلی، مهمتر از همه آن است که دیپلماسی بدون پیششرط با جمهوری اسلامی، صدای زنان شجاعی را خاموش میکند که با وجود تهدید، برای حق آزادی فریاد میزنند.
اسرائیل نشنالنیوز با اشاره به جنبش «زن، زندگی، آزادی» و اعتراضات سراسری پس از مرگ مهسا امینی نوشت: «مقاومت مردم ایران هرگز خاموش نشده و همچنان در قالب تظاهرات جهانی و گردهماییهای اپوزیسیون ادامه دارد.»
از نگاه تحلیلگر این رسانه، این تظاهرات نه فقط سمبلیک، بلکه امیدی برای معترضان داخل ایران است که نشان میدهد حکومت ایران شکستناپذیر نیست.
این گزارش در ادامه تاکید میکند که مذاکره با تهران در شرایط کنونی به معنای پاداشدادن به ظالم و نادیدهگرفتن شجاعت مظلوم است. اسرائیل که بارها هدف حملات جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن قرار گرفته، بهخوبی میداند که «این رژیم به هیچوجه با دیپلماسی رام نمیشود.»
به نوشته این رسانه اسرائیلی «هرگونه امتیاز یا نرمش از سوی غرب، از نگاه حاکمان ایران، نشانه ضعف تلقی میشود و بهعنوان پیروزی تبلیغاتی در داخل کشور عرضه خواهد شد.»
با این حال، نویسنده یادداشت تاکید میکند که دیپلماسی بهطور کلی بیفایده نیست، اما باید بهشدت محدود و مشروط باشد، مثلاً در حوزههایی مانند بازرسی هستهای یا تبادل انساندوستانه، آن هم با نظارت مستمر. اما تبدیل تهران به یک شریک دیپلماتیک «عادی» در حالیکه رهبر آن مذاکره را بیارزش میخواند و همزمان شبهنظامیانش منطقه را به آتش میکشند، اقدامی غیرمسئولانه و خطرناک است.
در پایان، اسرائیل نشنالنیوز هشدار میدهد: «غرب باید تصمیم بگیرد که یا به رژیمی مشروعیت ببخشد که آزادی را در داخل سرکوب میکند و در خارج جنگافروزی مینماید، یا در کنار مردم اسرائیل، زنان مبارز ایران و مخالفانی بایستد که برای تحقق آرمان مهسا امینی و کرامت انسانی میجنگند.»
به نوشته این رسانه تجربه تاریخی نشان داده است که «مماشات با دیکتاتورها، تنها به بهای سنگینتری برای بشریت تمام خواهد شد.»
