نقش ادبیات کودک در بازتولید کلیشههای جنسیتی در دهه ۶۰ ایران
پژوهشگران با بررسی آثار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان دریافتند کتابهای کودک در دهه ۶۰ نقش مهمی در انتقال کلیشههای جنسیتی ایفا میکردند.
پژوهشگران با بررسی آثار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان دریافتند کتابهای کودک در دهه ۶۰ نقش مهمی در انتقال کلیشههای جنسیتی ایفا میکردند.
ادبیات کودک نقش مهمی در شکلگیری هویت جنسیتی نسلهای آینده دارد.
در دهه ۶۰ شمسی، دوران حساس پس از انقلاب، کودکان ایرانی با کتابهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بزرگ شدند، داستانهایی خواندند که ناخودآگاه، مفاهیم جنسیتی خاصی را در ذهنشان شکل داد.
حالا پس از گذشت چهار دهه، مطالعه نجمه حسینی سروری، محمدصادق بصیری و مهلاسادات حسینی صابر، پژوهشگران دانشگاه باهنر کرمان، نشان میدهد این آثار چگونه نقشهای سنتی مردان و زنان را برای نسلهای آینده تعریف کردند.
این پژوهش که در آخرین شماره مجله «مطالعات ادبیات کودک» دانشگاه شیراز منتشر شد، ۱۸ کتاب داستان مخصوص گروههای سنی «الف» و «ب» را که بین سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۶ از سوی کانون به چاپ رسید، مورد بررسی قرار داده است.
بر اساس نتایج این مطالعه، در اکثر این آثار کلیشههای جنسیتی به شکل آشکار یا پنهان حضور دارند.
پسران جستجوگر، دختران منفعل
طبق یافتههای این پژوهش، در تمامی داستانهای مورد بررسی که شخصیتهای انسانی در آنها حضور دارند، نقش اصلی به پسربچهای خردسال اختصاص یافته است.
این پسران با صفاتی چون کنجکاوی، جستجوگری، تحرک و خلاقیت توصیف میشوند و در پایان به شناخت و آگاهی میرسند.
در مقابل، از زنان و دختران تصویری کاملا متفاوت ارائه شده است. آنها یا از متن داستان حذف شدهاند یا نقشهایی حاشیهای بازی میکنند.
مادران عمدتا در نقش مراقبان فرزندان، مادربزرگان بهعنوان افرادی بیمار و ناتوان، و دختران خردسال در قالب شخصیتهایی آرام، منفعل و وابسته به برادران خود بازنمایی شدهاند.
داستانهایی که ذهن کودکان را شکل میدهند
از میان آثار بررسیشده، داستان «سفر مرغ باهوش» تصویری قابل تامل ارائه میدهد. در این داستان، مرغ برای غلبه بر زورگویی خروس، راهی سفر میشود و با حیلهگری او را رسوا میکند.
در این مقاله آمده است: «رفتار و چارهجویی مرغ داستان کاملا منطبق با کلیشههای جنسیتی سنتی است که زنان را محتاط، محافظهکار و حیلهگر ارزیابی میکند. الگویی شبیه به آنچه در داستانهای مکر زنان، در متنهایی مثل هزار و یک شب، بارها و بارها تکرار میشود.»
در داستان «فیل کوچولو، دماغت کو؟» نیز تضاد آشکاری بین شخصیتهای مذکر و مونث وجود دارد.
«خانم خرسه» و «بیبی لاکپشت» در مکالمه با فیل از بیماریهای خود میگویند، در حالی که «آقا سگه» در حال حرکت و فعالیت است و بیپروا نظرش را اعلام میکند.
پژوهشگران نوشتند: «مثلا خانم خرسه از سرماخوردگیاش میگوید و بیبی لاکپشت هم که روی تخته سنگی نشسته و دارد بافتنی میبافد، از اینکه ضعف بینایی دارد و اگر دماغش را بدهد، دیگر جایی برای گذاشتن عینکش ندارد، صحبت میکند؛ اما آقا سگه که عجله دارد و دارد زمین را بو میکشد و راه میرود، اول به قیافه مسخره فیل میخندد و بعد میگوید که اگر دماغم را به تو بدهم، نمیتوانم بو بکشم و در جنگل گم میشوم.»
ماجراهای احمد؛ الگوی خانواده سنتی
مجموعه داستانهای احمد که شامل «احمد باید بپرسد»، «احمد و سارا» و «احمد و ساعت» میشود، تصویری آشنا از خانواده سنتی ارائه میدهد.
در این الگو، پدر منشا آگاهی و قدرت است، بیرون از خانه کار میکند و قانونگذار و راهنمای خانواده محسوب میشود.
مادر در این داستانها حضوری بسیار محدود دارد. در داستان «احمد و ساعت» مادر حتی شخصیت فرعی هم محسوب نمیشود و هیچ نقشی در پیشرفت طرح داستان ندارد.
حرف زدن او منحصر به اعلام ساعت حضور پدر در خانه یا اعلام بیداری سارا است و در تنها جمله امری که به زبان میآورد، احمد را ترغیب به عوض کردن لباس و خوابیدن دوباره میکند.
او فقط در دو تصویر پایانی، بچه در بغل و سر سفره صبحانه، کنار سماور دیده میشود؛ نقشی که با لبخند روی چهره مادر به تصویر کشیده شده است.
راوی مردانه، دنیای یکطرفه
یکی از مهمترین یافتههای این تحقیق نقش راوی است. در این داستانها، راوی دانای کل دنیا را از منظر مردان یا پسران روایت میکند؛ این یعنی کودکان دنیایی را میبینند که محدود به ذهنیت، کنش و خواست مردان است.
حتی در کتابهای تصویری بدون متن مانند «دالی» و «نقلی»، شخصیتها تنها پسربچه و پدربزرگ هستند.
پدربزرگ منشا آگاهی کودک و آشنایی او با طبیعت و زندگی است، در حالی که زنان کاملا از فضای کار و زندگی حذف شدهاند.
تاثیر بر نسلهای آینده
محققان معتقدند این شیوه بازنمایی، کودکان را برای پذیرش نقشهای جنسیتی سنتی آماده میکند.
در سنین پایین که کودکان هویت جنسی خود را شکل میدهند، چنین تصاویری عمیقا در ذهن آنها نقش میبندد.
نتیجه این فرآیند، نسلهایی است که با تقسیمبندی سنتی کار و مسئولیتها بزرگ شدهاند؛ جایی که مردان فعال، قدرتمند و تصمیمگیرنده و زنان منفعل، وابسته و محدود به فضای خانه تعریف میشوند.
تداوم الگوهای سنتی
نتایج بررسی این آثار حاکی از آن است که داستانهای دهه ۶۰ از طریق باز تولید کلیشههای جنسیتی و تعیین مرزهای دقیق بین نقشهای زنانه و مردانه، تبعیض جنسیتی را طبیعی جلوه میدهند.
این آثار کودکان گروه سنی «الف» و «ب» را که در روند تکامل هویت جنسی قرار دارند، برای پذیرش و درونی کردن ساختار سنتی روابط بین زن و مرد آماده میکنند و به بازتولید و تداوم اشکال تبعیض جنسیتی کمک میکنند.
در هفتههای گذشته، صدها کاربر افغان از جمله شماری از فعالان مدنی، با استفاده از هشتگ «تحریم کالای ایرانی، مطالبه ملی»، کارزاری را در شبکههای اجتماعی برای تحریم کالاهای تولید ایران به راه انداختهاند.
شعار این کارزار، پاسخ به هشتگی است که برخی از کاربران ایرانی حامی اخراج مهاجران افغان از ماهها پیش در فضای مجازی به کار میبرند: «اخراج مهاجران افغان، مطالبه ملی».
کاربری به نام نیلوفر یوسفی با هشتگ «تحریم کالای ایرانی بهخاطر ظلم بر مهاجران» نوشت افغانها نباید با خرید محصولات ایرانی از حکومتی حمایت کنند که مهاجران افغانستان را تحقیر، شکنجه و با تبعیض روبهرو میکند.
او تاکید کرد: «تا پایان این ظلم، صدایمان را با تحریم بلند میکنیم. از تاجران محترم افغانستان خواهشمندیم از این هشتگ حمایت و از واردات کالای ایرانی خودداری کنند.»
علیرضا هاشمی، پزشک ساکن هرات، در اعتراض به رفتار جمهوری اسلامی و شماری از شهروندان ایرانی با مهاجران افغان اعلام کرد از این پس برای بیماران خود داروهای تولید داخل را بهجای داروهای ایرانی تجویز خواهد کرد.
کاربر دیگری به نام نسیم کامگار با انتشار ویدیویی از شکایت یک کودک مهاجر از بدرفتاری ماموران جمهوری اسلامی، در ایکس نوشت: «این حق ما نیست.»
او افزود بخشی از این رویدادها، حاصل رفتارها و رویکردهای حذفی طالبان مانند «بستن مدارس، فساد و ترویج قومگرایی» است که منجر به «لگدمال شدن، توهین دیدن و بیارزش انگاشتن کرامت انسانی» افغانها در ایران شده.
صادرات ایران به افغانستان چقدر است؟
آمارها نشان میدهند افغانستان یکی از بزرگترین بازارهای صادراتی ایران است.
روزنامه تهرانتایمز ۱۹ تیر گزارش داد در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۴، ایران محمولههایی از کالای غیرنفتی به ارزش ۵۲۰ میلیون دلار به افغانستان صادر کرده است.
بر اساس این گزارش، افغانستان اکنون پنجمین بازار بزرگ صادراتی ایران محسوب میشود.
پیشتر نیز حسین روستایی، رایزن اقتصادی جمهوری اسلامی در کابل، اعلام کرده بود ایران در سال ۲۰۲۴ میلادی بیش از سه میلیارد و ۱۴۳ میلیون دلار کالای غیرنفتی به افغانستان صادر کرده است.
این در حالی است که بر پایه گزارش خبرگزاری تسنیم در دی سال گذشته، افغانستان در سال ۲۰۲۴ میلادی تنها ۵۴ میلیون دلار کالا به ایران صادر کرده است.
موج گسترده اخراج مهاجران و واکنش افکار عمومی
اخراج گسترده و اجباری مهاجران افغان از ایران، بهویژه پس از اعلام آتشبس میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، خشم بسیاری از شهروندان افغانستان را برانگیخته است.
در هفتههای اخیر، روزانه دهها هزار مهاجر افغان از طریق گذرگاههای اسلامقلعه و راه ابریشم وارد افغانستان شدهاند.
طالبان ۲۱ تیر اعلام کرد جمهوری اسلامی طی ۱۹ روز بیش از نیم میلیون شهروند افغانستان را از خاک خود اخراج کرده است.
صلیب سرخ ۱۷ تیر هشدار داد تا پایان سال جاری ممکن است یک میلیون نفر دیگر از افغانستانیها از ایران اخراج شوند.
از آغاز سال میلادی جاری، بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار افغان از ایران به افغانستان بازگردانده شدهاند و سازمانهای امدادرسان درباره فشار بر نظام کمکرسانی هشدار دادهاند.
مقامهای جمهوری اسلامی تاکید دارند تنها مهاجران بدون مدارک قانونی را از کشور اخراج میکنند، اما گزارشها حاکی از آن است حتی کسانی که دارای ویزا یا مدارک اقامت قانونی بودهاند نیز مشمول این اخراجها شدهاند.
در برخی موارد ماموران جمهوری اسلامی مدارک هویتی مهاجران از جمله گذرنامههایشان را پاره کردهاند.
بقایی دوشنبه ۲۳ تیر در نشست خبری هفتگی خود گفت هنوز «تاریخ، زمان و مکانی» برای دیدار عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، مشخص نشده است.
او تاکید کرد: «مادامی که نسبت به اثربخشی دیپلماسی و روند مذاکره اطمینان حاصل نکنیم، وارد چنین روندی نخواهیم شد.»
بقایی به برخی گمانهزنیها در خصوص تغییر کشور میانجی در مذاکرات آتی ایران و آمریکا و احتمال نقشآفرینی چین و نروژ اشاره کرد و افزود: «از این خبرها زیاد شنیدهاید و باز هم خواهید شنید. همه این خبرها گمانهزنی و حدس هست که رسانههای مختلف مطرح میکنند، ولی قابل تایید نیست.»
روزنامه واشینگتنپست ۲۲ تیر به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد انتظار میرود مذاکرات میان واشینگتن و تهران برای رسیدن به یک توافق هستهای، بهزودی از سر گرفته شود.
این روزنامه نوشت دولت ترامپ معتقد است جمهوری اسلامی حتی پس از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، همچنان به دستیابی به یک توافق دیپلماتیک در خصوص برنامه هستهای خود تمایل دارد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۲۱ تیر اعلام کرد هیچ توافقی با آمریکا بدون به رسمیت شناختن «حق غنیسازی» در کار نخواهد بود.
بقایی: به فعالسازی مکانیسم ماشه واکنش «متناسب» نشان میدهیم
سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در ادامه نشست خبری خود، کشورهای اروپایی را تهدید کرد که در صورت استفاده از مکانیسم ماشه، با واکنش «مقتضی و متناسب» تهران روبهرو خواهند شد.
بقایی گفت استفاده از مکانیسم ماشه «مبنای حقوقی، سیاسی و اخلاقی» ندارد و «صرفا ابزارسازی از یک امکانی است» که در برجام گنجانده شده است.
او افزود: «ایران کماکان خودش را عضو برجام میداند، [اما] تعهداتش را در واکنش به نقض فاحش مفاد برجام از سوی آمریکا و طرفهای مقابل کاهش داد. نکته بعدی اینکه طرفهای اروپایی خودشان مرتکب نقض فاحش تعهدات در برجام شدند و نتوانستند عمل کنند و بنابراین هیچ جایگاهی ندارند.»
بقایی هشدار داد تهدید به استفاده از مکانیسم ماشه «یک گام سیاسی» است و جمهوری اسلامی به آن واکنش «مقتضی و متناسب» نشان خواهد داد.
او در عین حال گفت جمهوری اسلامی به مذاکره با کشورهای اروپایی با هدف «تامین منافع ملی» ادامه خواهد داد.
این اظهارات یک روز پس از آن مطرح میشوند که کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر خارجه جمهوری اسلامی، تاکید کرد تهران نباید به «استقبال» مکانیسم ماشه برود.
او گفت: «ما باید اقدام لازم را برای جلوگیری از توسل آنها به این مکانیسم انجام دهیم، اما انجام اقدام به معنای دادن امتیاز به آنها نیست، بلکه منظور بررسی و استفاده از گزینههای مختلف برای جلوگیری از توسل آنها به این ساز و کار است.»
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، ۱۷ تیر هشدار داد اگر جمهوری اسلامی از برنامه هستهای خود عقبنشینی نکند، لندن برای فعالسازی مکانیسم ماشه آمادگی دارد.
