نرگس محمدی، فعال حقوق بشر و برنده جایزه نوبل صلح، هجوم نیروهای امنیتی به روستای گونیچ در استان سیستان و بلوچستان که به کشتهشدن دو زن بلوچ و زخمیشدن ۱۰ زن دیگر منجر شد را جنایتی خواند که قلب مردم ایران را جریحهدار کرده است.
محمدی چهارشنبه ۱۸ تیرماه با انتشار مطلبی در اینستاگرام با عنوان «حمله و کشتار زنان مظلوم بلوچ»، نوشت هشت روز پس از آتشبس میان اسرائیل و جمهوری اسلامی، گلولههای جنگی ماموران جمهوری اسلامی سینه زنان بلوچ را در روستای گونیچ در شهرستان خاش شکافت و خانبیبی بامری و لالی بامری کشته و زنان دیگر مجروح شدند.
این فعال حقوق بشر با بیان اینکه «زاهدان زخمخورده، بار دیگر تازیانهای خونین خورد»، اشاره کرد که ۴۰ طایفه بلوچ و بزرگان ایل در سیستان و بلوچستان، اعلام کردهاند: «بلوچ نجیب است، اما صبر او بی انتها نیست. آتش خشم مردم را با گلوله نمیتوان خاموش کرد. زنان ما خط قرمز ما هستند.»
پیش از این، مولوی عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان در خطبههای نماز جمعه ۱۳ تیرماه خود درباره هجوم نیروهای امنیتی به روستای گونیچ صحبت کرد و گفت متخلفان باید بهصورت قانونی «مجازات» شوند.
در جریان مراسم تشییع پیکر «لالی بامری» در ۱۳ تیرماه نیز یکی از علمای اهل سنت با تاکید بر لزوم اجرای عدالت، خطاب به مردم گفت: «تا زمانی که عدالت برقرار نشده، ساکت ننشینید.»
محمدی در بخش دیگری از مطلب خود با بیان اینکه هنوز ناله مادر خدانور لجهای در گوش مردم ایران است، نوشت: «مردم زاهدان پس از جنبش پر شکوه «زن، زندگی، آزادی» هم در جمعهای خونین با گلولههای ماموران جمهوری اسلامی به خاک و خون کشیده شدند، اما ماهها نماد مقاومت و ایستادگی جنبش بودند.»
برنده جایزه نوبل صلح در ادامه خطاب به طوایف بلوچ و بزرگان ایل نارویی نوشت: «ضمن عرض تسلیت به خانوادههای زنان شجاع به ناحق کشتهشده و عزیزان بلوچ، برای شما صبر و مقاومت آرزومندم.»
او اضافه کرد: «بسیار مشتاق بودم که برای عرض تسلیت و همدلی خدمت شما بزرگان برسم، اما متاسفانه به دلیل شرایط فعلی ممکن نیست. ما همواره در کنار شما هستیم و قلب ما با قلبهای زخمخورده داغدار شما برای آزادی و برابری میتپد.»
سایت حالوش که اخبار استان سیستان و بلوچستان را پوشش میدهد نیز جمعه ۱۳ تیرماه ویدیوهای منتشر کرد که نشان داد جمعی از زنان در خیابان منتهی به ساختمان فرمانداری شهرستان خاش راهپیمایی و تجمع در اعتراض به جان باختن «لالی بامری» برگزار کردند.
زنان روی دیوارهای اطراف فرمانداری شعارهایی همچون «ما نه میبخشیم، نه فراموش میکنیم» و «مرگ بر این رژیم زنکش» نوشتند و شعارهایی از جمله «مرگ بر رژیم بچهکش» و «لالی کشته شد» سردادند.
زنان شرکتکننده در این تجمع، خواستار شناسایی و محاکمه فوری آمران و عاملان یورش نظامی به روستای گونیچ از توابع شهرستان خاش شدند.
وزارت خزانهداری آمریکا چهارشنبه ۱۸ تیر اعلام کرد این نهادها بخشی از شبکه موسوم به «بانکداری در سایه» هستند که با استفاده از شرکتهای پوششی و حسابهای فراساحلی، صدها میلیون دلار از درآمدهای نفتی ایران را به فعالیتهای نیروی قدس، از جمله حمایت از گروههای شبهنظامی در منطقه، منتقل میکنند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با تاکید بر رویکرد فشار حداکثری دولت ترامپ علیه جمهوری اسلامی گفت: «حکومت ایران بهجای صرف درآمدهای نفتی برای منافع مردم، آن را صرف برنامههای بیثباتکننده هستهای و موشکی خود میکند.»
او افزود: «ما همچنان مصمم هستیم زیرساختهای پنهانی مالی جمهوری اسلامی را که امنیت آمریکا و متحدانش را تهدید میکند، مختل کنیم.»
اقدام تازه در چارچوب فرمان اجرایی ۱۳۲۲۴ و در ادامه دور دوم تحریمهایی انجام شده که بر اساس دستور ریاستجمهوری آمریکا در چارچوب فشار حداکثری علیه جمهوری اسلامی صورت گرفته است.
پیشتر در خردادماه، آمریکا بیش از ۳۰ فرد و نهاد مرتبط با دو برادر ایرانی را تحریم کرده بود که میلیاردها دلار را از طریق صرافیهای ایران و شرکتهای پوششی خارجی جابهجا کرده بودند.
طبق این گزارش، شرکت «پولجولار انرژی» مستقر در ترکیه در سال ۲۰۲۴ چند محموله نفتی را از منابع مرتبط با نیروی قدس خریداری کرده و با هماهنگی دلال نفتی لبنانی «کانسپتو اسکرین سال آفسور» و مقامهای نیروی قدس این معاملات را انجام داده است. پرداختها عمدتا از طریق شرکتهای پوششی در هنگکنگ و به صورت نقدی منتقل شدهاند.
شرکتهایی چون «آمیتو تریدینگ»، «پیکوی گلوبال»، «جیتییو انرژی»، «شلف تریدینگ» و «ستو اینترنشنال» در هنگکنگ بهعنوان پوشش برای این مبادلات مالی به کار گرفته شدهاند.
مقامهای نیروی قدس همچنین با استفاده از شرکتهای پوششی متعدد از جمله «رادیکس ترید»، «ونتوس ترید»، «مارمرث»، «مون ایمپ اند اکسپ»، «میست تریدینگ» و «جیاِیاچ پتروشیمیال تریدینگ» صدها میلیون دلار از محل فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران به دست آورده و به حساب شرکت ملی نفت ایران منتقل کردهاند.
در این گزارش همچنین از شرکتهایی چون «انکا تریدینگ»، «فینس گلوبال تریدینگ»، «لاویدا کورپوریشن» و «برایتاسپات گودز» نیز نام برده شده که صدها میلیون دلار برای نیروی قدس منتقل کردهاند.
شرکت ترکیهای «گلدن گلوب دمیر چلیک پترول» نیز بهعنوان پوششی برای ستاد نفتی سپاه پاسداران معرفی شده که هر سال صدها میلیون دلار نفت معامله میکند.
معاملات نفتی این شرکت شامل تانکرهایی به نامهای «یوری» (با نام سابق «بورئاس»)، «لوما پرایم»، «اترنال پیس» و «تایتان» (با نام سابق «کاسپر») بوده است.
بر اساس تحریمهای اعلامشده، همه داراییها و منافع این نهادها در آمریکا یا در اختیار اشخاص آمریکایی مسدود میشوند.
همچنین هرگونه معامله یا همکاری مالی با این نهادها از سوی افراد یا شرکتهای آمریکایی، یا عبور این معاملات از سامانه مالی آمریکا، ممنوع است.
وزارت خزانهداری هشدار داده که نهادهای مالی خارجی نیز در صورت همکاری با این افراد و نهادهای تحریمشده ممکن است مشمول تحریمهای ثانویه شوند، از جمله مسدود شدن حسابهای کارگزاری در بانکهای آمریکا.
در پایان این بیانیه تاکید شده است که هدف از اعمال تحریمها تنبیه نیست، بلکه تغییر رفتار حکومت ایران است و اشخاص و نهادهای تحریمشده در صورت تغییر شرایط و با طی روند قانونی میتوانند از فهرست تحریم خارج شوند.
بر اساس این گزارش، در بازه زمانی شش ماهه ۱۲ دی ۱۴۰۳ تا ۱۱ خرداد امسال، سرکوب اطلاعرسانی آزاد که از زمان انتخاب مسعود پزشکیان به ریاستجمهوری ابعادی جدید و پیچیده یافته بود، توسعه پیدا کرد و شاخصهای آزادی بیان سطحی کمسابقه از سقوط را ثبت کرد.
همچنین نمودار برخوردهای قضایی و امنیتی با روزنامهنگاران و رسانهها صعودی شد و جمهوری اسلامی تهدیدات فرامرزی علیه خبرنگاران ایرانی را با تصاعدی نگرانکننده افزایش داد.
در این مدت دستکم ۹۵ روزنامهنگار و رسانه، مجموعا در ۱۱۰ مورد برخوردهای قضایی و امنیتی را تجربه کردند و علیه دستکم ۱۹ روزنامهنگارِ زن، صدور حکم زندان، تشکیل پرونده قضایی یا برخورد امنیتی ثبت شد.
مهرداد آلادین، وحید دلیجه، علی پاکزاد و مجید سعیدی، از جمله روزنامهنگارانی بودند که بازداشت موقت را تجربه کردند.
ضابطان قضایی اواسط اردیبهشت، اژدر پیری، سردبیر ماهنامه پژوهش ملل را برای اجرای حکم یک سال زندان بازداشت و به زندان مرکزی کرج منتقل کردند.
در شش ماه اخیر، دادگاه ۱۰ روزنامهنگار برگزار شد که این افراد در مجموع به ۲۲ سال و سه ماه زندان محکوم شدند.
بیش از ۵۰ میلیون تومان جزای نقدی، چهار سال ممنوعیت از خروج از کشور، بیش از شش سال ممنوعیت از فعالیت در فضای مجازی و یک سال محرومیت از فعالیت مطبوعاتی، از دیگر احکام صادر شده برای این افراد است.
یکی از سنگینترین احکام صادر شده در این دوره، مربوط به حکم ۱۰ سال زندان و مجازاتهای تکمیلی رضا ولیزاده، روزنامهنگار ایرانی-آمریکایی محبوس در زندان تهران بزرگ، از سوی دادگاه تجدید نظر استان تهران است.
اواخر اسفند سال گذشته نیز ماندانا صادقی، فرزانه یحییآبادی، آرش قلعهگلاب و کوروش کرمپور از سوی شعبه اول دادگاه انقلاب آبادان در پروندهای مبهم در مجموع به ۱۰ سال و شش ماه زندان محکوم شدند.
پروندههای جدید برای روزنامهنگاران
قوه قضاییه جمهوری اسلامی در شش ماه میلادی اخیر، دستکم ۴۶ پرونده قضایی جدید علیه روزنامهنگاران و رسانهها تشکیل داد.
«نشر اکاذیب با هدف تشویش اذهان عمومی»، پرتکرارترین اتهام منتسبشده به روزنامهنگاران و رسانهها در این بازه زمانی است.
«تهمت و افترا»، «تبلیغ علیه نظام»، «اجتماع و تبانی برای اقدام علیه امنیت ملی»، «کشف حجاب» و «افشای اسناد طبقهبندی شده»، از دیگر اتهاماتی هستند که در پروندههای مطبوعاتی این مدت ثبت شدهاند.
بر اساس اعلام سازمان دفاع از جریان آزاد اطلاعات، نهادهای قضایی و امنیتی دستکم در ۱۱۲ مورد، حقوق قانونی روزنامهنگاران و رسانهها را نقض کردند.
بازداشتهای خودسرانه، نبود دسترسی به وکیل انتخابی، محروم شدن از ملاقات یا تماس تلفنی با خانواده، ضبط لوازم یا مصادره اموال شخصی بدون ارائه حکم قضایی، اعمال شکنجه روانی علیه بازداشتشدگان و ضربوجرح از سوی ضابطان، از جمله مصادیق نقض حقوق قانونی روزنامهنگاران بازداشتشده و زندانی در این مدت هستند.
جمهوری اسلامی از آغاز روی کار آمدن خود همواره روزنامهنگاران، نویسندگان و فعالان مدنی و سیاسی منتقد حکومت را بازداشت، شکنجه و زندانی کرده است.
از زمان آغاز خیزش سراسری ایرانیان علیه جمهوری اسلامی از شهریور ۱۴۰۱ تاکنون، سرکوب روزنامهنگاران از سوی حکومت شدت گرفته و همچنان ادامه دارد.
اورشلیم پست سهشنبه ۱۷ تیر در گزارشی نوشت که در چرخشی طعنهآمیز از تاریخ، دیکتاتور عراقی که بعدها مسئول مرگهای بیشمار در سراسر خاورمیانه شد، زمانی فرصت داشت تا روحالله خمینی، رهبر انقلاب اسلامی ایران را از میان بردارد و شاید منطقه را از ۴۶ سال جمهوری اسلامی، بحران گروگانگیری در تهران، و حتی جنگ ایران و عراق نجات دهد.
در دنیای پیچیده سیاست قدرت در خاورمیانه، لحظاتی وجود دارد که به فراموشی سپرده میشود؛ لحظاتی که تنها در حافظه جاسوسها، وزیران و پادشاهان باقی میماند.
یکی از این لحظات، بهنوشته اورشلیم پست، به دهه ۱۹۷۰ بازمیگردد؛ زمانی که صدام حسین، که آن زمان معاون رییسجمهوری عراق بود اما عملا قدرت اصلی کشور را در دست داشت، بهگفته برخی از تبعیدیان ایرانی، ماموران اطلاعاتی سابق و زندگینامهنویسان آن دوران، پیشنهادی خارقالعاده به شاه ایران داد: ترور روحالله خمینی، آخوندی تبعیدی که از گوشهای غبارآلود در نجف علیه رژیم پهلوی فعالیت میکرد. اما شاه این پیشنهاد را رد کرد.
بر اساس گزارش اورشلیم پست، این پیشنهاد بهصورت محرمانه مطرح شد، شاید حتی در حاشیه دیداری غیررسمی در سازمان ملل. پیام روشن بود: صدام که از نفوذ روزافزون خمینی میان شیعیان عراق نگران بود، آماده بود مشکل شاه را برای همیشه «حل» کند. اما شاه گفته بود: «ما کارمان کشتن آخوند نیست.»
این لحظه در آرشیوهای رسمی ثبت نشده اما در حاشیه خاطرات و در زمزمههای کسانی که روزهای پایانی سلطنت را تجربه کردند باقی مانده است.
با اینکه زمانبندیهای متناقض، بازسازی یک روایت دقیق را دشوار میسازد، شواهد کافی وجود دارد که نشان دهد اصول کلی ماجرا صحت دارد. این روایت، بهگزارش اورشلیم پست، یکی از آن لحظات نادر «چه میشد اگر» است که تاریخ بر لبه تیغ ایستاده بود.
از نجف تا پاریس؛ خمینی ناپدید نشد، بلکه پررنگتر شد
خمینی از سال ۱۳۴۲ بهدلیل سخنرانی تند علیه «انقلاب سفید» شاه که آن را خیانت به اسلام و خدمت به امپریالیسم غرب میخواند، به تبعید فرستاده شد. ابتدا به ترکیه رفت و سپس به عراق، جایی که در شهر مذهبی نجف ساکن شد.
در حالی که شاه احتمالا امیدوار بود که او به فراموشی سپرده شود، دقیقا برعکس آن اتفاق افتاد. از خانهای ساده در نزدیکی حرم امام علی، خمینی نوارهایی از سخنرانیهایش ضبط میکرد که بهصورت قاچاق به داخل ایران فرستاده میشد. این نوارها که در بازارها و مساجد پخش میشدند، به بمبهای سیاسی تبدیل شدند. با گسترش نفوذ او، نگرانی صدام نیز افزایش یافت.
رژیم بعثی عراق سکولار، عربگرا و روز به روز اقتدارگراتر میشد. سخنان فرقهای خمینی تهدیدی مستقیم علیه تسلط بغداد بر اکثریت شیعه عراق محسوب میشد.
پیشنهاد رسمی از عراق؛ پاسخ منفی شاه
طبق گزارش اورشلیم پست، یک روایت میگوید که پیشنهاد ترور خمینی از سوی دیپلماتی عراقی به نماینده ایران در سازمان ملل منتقل شد، آن هم در زمانی که روابط دو کشور پس از توافق الجزایر بهبود یافته بود.
اردشیر زاهدی، آخرین سفیر شاه در آمریکا، گفته است: «من در سازمان ملل بودم. وزیر امور خارجه عراق پیامی از صدام برای ما آورد. صدام به ما گزینهای داد: اخراج یا حذف خمینی.»
در کتاب «روحالله» نوشته امیر طاهری، سردبیر پیشین روزنامه کیهان، لحظهای در شهریور ۱۳۵۷ توصیف شده که هواپیمایی از عراق بدون اعلام قبلی در تهران فرود میآید. مسافر آن تنها یک نفر است: برزان تکریتی، برادر ناتنی صدام و ربیس استخبارات عراق. او مستقیما به کاخ نیاوران میرود، جایی که بهدلیل قطع برق ناشی از اعتصابها در تاریکی فرو رفته بود.
او پیامی از صدام میآورد: «اعلیحضرت باید محکم بایستد. عراق آماده است از هر طریقی کمک کند.»
او بهصراحت اشاره میکند که میتوان ترتیبی داد تا «این آخوند مزاحم» برای همیشه حذف شود. اما شاه در پاسخ، ضمن تشکر از صدام، پیشنهاد حذف فیزیکی را رد میکند و میخواهد که خمینی صرفا از عراق اخراج شود. برزان بلافاصله موافقت میکند.
شاه تصمیم خود را گرفته بود
بر پایه گزارش اورشلیم پست، دلایل رد پیشنهاد صدام موضوع بحثهای فراوان بوده است. برخی آن را به اخلاقیات شاه نسبت میدهند که ترور روحانیان را غیراخلاقی میدانست. برخی دیگر میگویند شاه نمیخواست چهرهای مافیایی از خود بسازد.
فرح پهلوی، ملکه پیشین ایران، سالها بعد در مصاحبهای با بیبیسی گفت: «آن زمان فکر میکردیم اگر کسی خمینی را از میان بردارد، شهید یا اسطوره میشود.»
امیر طاهری نیز نوشت: «دلیل رد پیشنهاد از سوی شاه ساده بود: چنین اقدامی احساسات عمومی را بهگونهای شعلهور میکرد که دیگر مهار آن ممکن نبود.»
هر چه بود، این تصمیم سرنوشتساز شد.
اخراج از عراق، رسیدن به فرانسه، و سقوط سلطنت
در مهر ۱۳۵۷، با تشدید اعتراضات در داخل ایران، عراق بالاخره خمینی را اخراج کرد. اما این اقدام بهجای مهار او، صدای او را بلندتر کرد.
خمینی به «نوفل لوشاتو» در نزدیکی پاریس رفت، جایی که دسترسی کامل به رسانهها، تلفن و مطبوعات داشت. هر روز بیانیه میداد و با خبرنگاران خارجی مصاحبه میکرد. صدای او که زمانی در نجف در خفا شنیده میشد، حالا با صدایی رسا در سراسر ایران طنین میانداخت.
چهار ماه بعد، شاه ایران را ترک کرد.
چرا خمینی خطرناک بود؟
در ظاهر، خمینی یک آخوند سالمند تبعیدی بود که نه ارتش داشت، نه حزب سیاسی و نه قلمرو. اما آنچه او داشت، ایدئولوژیای بود که برای میلیونها ایرانی خسته از شاه، جذاب بهنظر میرسید: تلفیقی از اسلامگرایی شیعی، ضدیت با امپریالیسم و تصویرسازی از شاه بهعنوان یک «مرتد وابسته».
سختگیری، ریاضت شخصی و عدم سازش خمینی، او را در چشم مردم قدرتمند جلوه میداد.
صدام این تهدید را زودتر از بسیاری دیگر درک کرد. ساواک هم همینطور. اما شاه، چه از روی غرور و چه اصول، دست به اقدام قاطع نزد.
جنگ، سقوط، و تاریخ تغییر یافته
در سال ۱۳۵۹، صدام با حمله به ایران، گمان میکرد جمهوری اسلامی ضعیف و ناپایدار است و ظرف چند هفته سقوط میکند. اما جنگ هشت سال طول کشید، بیش از یک میلیون نفر کشته شدند، و عراق برای خاموش کردن آتش شیعهگراییای که خمینی برافروخته بود، دهها روحانی را اعدام کرد.
شاه، که سرطان داشت، در تبعید در سال ۱۳۵۹ درگذشت، بیآنکه هرگز به کشوری که چهار دهه بر آن حکومت کرده بود بازگردد.
اگر شاه پیشنهاد صدام را میپذیرفت، آیا مسیر ایران تغییر میکرد؟ شاید به سمت دموکراسی، پادشاهی مشروطه، یا لااقل نظامی کمتر تئوکراتیک حرکت میکرد؟
اورشلیم پست در پایان تاکید میکند که پاسخ این پرسش نامعلوم است. اما یک چیز قطعی است: تصمیمی که در سکوت، با احتیاط، و از سر نیت خیر گرفته شد، سرنوشت یک ملت و منطقهای بزرگ را برای همیشه تغییر داد.
