زمانی که دونالد ترامپ، آخر هفته گذشته بمبافکنهای آمریکایی را برای حمله به تأسیسات هستهای در ایران اعزام کرد، بر این باور بود که میتواند به متحدش، اسرائیل، در تضعیف برنامه هستهای تهران کمک کند و همزمان به وعده دیرینهاش برای پرهیز از درگیر شدن در جنگی بلندمدت پایبند بماند.
خبرگزاری رویترز سهشنبه سوم تیر نوشت که تنها چند روز بعد، اعلام غافلگیرکننده رییسجمهوری آمریکا در دوشنبه دوم تیر درباره توافق آتشبس میان ایران و اسرائیل نشان میدهد که شاید او با بمباران، حاکمان تهران را دوباره به میز مذاکره کشانده باشد.
اما همزمان، فهرستی بلند از پرسشهای بزرگ بیپاسخ باقی مانده است؛ از جمله اینکه آیا هیچ آتشبسی میتواند میان دو دشمن دیرینه که «درگیری در سایه» چندین سالهشان طی ۱۲ روز گذشته به جنگ هوایی و تبادل حملات در خاک یکدیگر کشیده شد، واقعا به اجرا درآید و پایدار بماند یا نه.
همچنین شرایط توافقشده میان دو طرف - که در پست پرشور ترامپ در شبکههای اجتماعی درباره «آتشبس کامل و تمامعیار» - اعلام نشده، همچنان نامشخص است.
اینکه آیا واشینگتن و تهران مذاکرات شکستخورده هستهای را از سر خواهند گرفت یا نه و سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده در ایران که بسیاری از کارشناسان معتقدند از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل جان سالم به در بردهاند، مشخص نیست.
جاناتان پانیکوف، افسر سابق اطلاعاتی آمریکا در امور خاورمیانه، گفت: «اسرائیلیها به بسیاری از اهدافشان دست یافتهاند ... و ایران بهدنبال راه خروج میگشت. آمریکا امیدوار است این آغاز پایان باشد. چالش این است که آیا برای ادامه مسیر، استراتژی مشخصی وجود دارد یا نه.»
رویترز نوشت که با وجود افزایش امیدها برای پایان درگیریای که موجب نگرانیها از جنگی گستردهتر در منطقه شده، همچنان پرسشهایی درباره آنچه واقعا توافق شده، باقی مانده است.
از سوی دیگر ارتش اسرائیل اعلام کرد بامداد سهشنبه، موشکهایی از ایران بهسوی اسرائیل شلیک شدند.
به گفته خدمات فوریتهای پزشکی اسرائیل، پنج نفر در حمله موشکی به ساختمانی در بئرشبع کشته شدهاند.
اندکی بعد، ترامپ اعلام کرد که آتشبس میان ایران و اسرائیل «اکنون اجرایی شده» و از هر دو کشور خواست آن را نقض نکنند.
در حالی که یک مقام ایرانی پیشتر تأیید کرده بود که تهران آتشبس را پذیرفته، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد تا زمانی که اسرائیل حملاتش را متوقف نکند، آتشبسی در کار نخواهد بود.
صلح از مسیر قدرت
ترامپ و وفادارانش وضعیت فعلی را بهعنوان دستاوردی تاریخی از سیاست خارجیای معرفی کردند که خود آن را «صلح از مسیر قدرت» مینامند.
ترامپ ارزیابی اسرائیل مبنی بر نزدیک بودن تهران به ساخت سلاح هستهای را تأیید کرده بود. موضوعی که تهران همواره آن را رد کرده است.
آژانسهای اطلاعاتی آمریکا اوایل امسال اعلام کرده بودند که حکومت ایران در حال ساخت سلاح هستهای نیست.
منبعی مطلع از گزارشهای اطلاعاتی ایالات متحده نیز به رویترز گفته است این ارزیابی همچنان تغییر نکرده است.
واکنش حسابشده تهران
اعلامیه ترامپ تنها چند ساعت پس از آن منتشر شد که جمهوری اسلامی در واکنش به پرتاب بمبهای سنگرشکن ۳۰ هزار پوندی آمریکا بر تأسیسات هستهای زیرزمینیاش در آخر هفته، موشکهایی بهسوی پایگاه هوایی آمریکا در قطر شلیک کرد. حملهای که هیچ تلفات جانی و آسیب سنگینی بهدنبال نداشت.
به گفته منابع آگاه، مقامهای دولت ترامپ واکنش دوشنبه تهران را بهگونهای «حسابشده» تلقی کردند که هدفش اجتناب از تشدید بیشتر تنش با آمریکا بوده است.
ترامپ خواستار مذاکرات میان جمهوری اسلامی و اسرائیل شد و یک مقام ارشد کاخ سفید گفت اسرائیل با آتشبس موافقت کرده؛ مشروط بر آنکه ایران حملات تازهای انجام ندهد.
این مقام که نخواست نامش فاش شود، گفت تهران نیز سیگنال داده که حملات بیشتری انجام نخواهد داد.
او افزود که ترامپ مستقیما با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفتوگو کرده و جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، مارکو روبیو، وزیر خارجه و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه نیز در ارتباطات مستقیم و غیرمستقیم با تهران نقش داشتهاند.
دوحه نیز در برقراری تماسها با مقامهای ایرانی نقش ایفا کرده است.
مقام کاخ سفید گفت که تهران بهدلیل «ضعف شدید» خود به آتشبس تن داده است.
نیروهای ایرانی برای چندین روز از سوی اسرائیل هدف بمباران تأسیسات نظامی و هستهای قرار گرفتند و برخی از عوامل برنامه هستهای و فرماندهان امنیتی برجسته جمهوری اسلامی نیز کشته شدند یا هدف ترور قرار گرفتند.
امکان تغییر رژیم
ترامپ همچنین در روزهای اخیر بهصورت علنی درباره امکان «تغییر رژیم» در ایران سخن گفت.
پیش از این اعلام او، سه مقام اسرائیلی گفته بودند دولت این کشور قصد دارد بهزودی عملیات خود را در ایران پایان دهد و این موضوع را به واشینگتن نیز منتقل کرده است اما تحقق آن تا حد زیادی به رفتار تهران بستگی خواهد داشت.
رویترز به نقل از لورا بلومنفلد، از کارشناسان امور خاورمیانه، نوشت: «حالا که ترامپ اعلام کرده "صلح برقرار شده"، برای نتانیاهو سخت خواهد بود که علنا با او مخالفت کند.»
قمار بزرگ ترامپ
تصمیم بیسابقه ترامپ برای بمباران تأسیسات هستهای در ایران، اقدامی بود که او مدتها وعده داده بود از آن (مداخله نظامی در یک جنگ خارجی بزرگ) پرهیز کند.
به گزارش رویترز، ترامپ در بزرگترین و شاید پرمخاطرهترین حرکت سیاست خارجی دوران ریاستجمهوریاش، نه تنها روی نابودی سایت کلیدی فردو در ایران شرط بست، بلکه امیدوار بود واکنش ایران نیز محدود بماند: «برخی نگران بودند که تهران در پاسخ، تنگه هرمز - مهمترین مسیر انتقال نفت جهان - را ببندد، به پایگاههای متعدد نظامی آمریکا در منطقه حمله کند و نیروهای نیابتیاش را علیه منافع آمریکا و اسرائیل در سراسر جهان فعال کند.»
اگر ترامپ موفق شود درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل را فرو بنشاند، شاید بتواند موج انتقادها از سوی دموکراتهای کنگره را کاهش دهد و همچنین رضایت پایگاه ضد مداخلهگرای جمهوریخواهان حامیاش را جلب کند. همانهایی که بمبارانها را مغایر با وعدههای انتخاباتی ترامپ میدانند.
این موفقیت همچنین میتواند به او امکان دهد تا بار دیگر تمرکز خود را بر اولویتهای سیاست داخلی، مانند اخراج مهاجران فاقد مدارک قانونی و آغاز جنگ تجاری با شرکای تجاری، بگذارد.
ترامپ و تیمش اما نخواهند توانست تهران و سوالهای باقیمانده درباره آن را نادیده بگیرند.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین در امور خاورمیانه در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات، گفت: «آیا آتشبس دوام میآورد؟ بله، ایرانیها به آن نیاز دارند و اسرائیلیها نیز تا حد زیادی اهداف خود در فهرست نیروهای دفاعی اسرائیل را محقق کردهاند.»
اما موانعی هم باقی مانده است: «ایران بهشدت تضعیف شده ولی آینده برنامههای هستهای و موشکهای بالستیکش چه خواهد شد؟ سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده با غلظت بالا چه خواهد بود؟ به مذاکره نیاز است - و حلوفصل این مشکلات آسان نخواهد بود.»
مناطقی از ایران که هدف قرار گرفتند:
مناطقی از اسرائیل که هدف قرار گرفتند:
مناطقی از قطر که هدف قرار گرفتند:
چین و روسیه، قدرتمندترین متحدان تهران، پس از حمله آمریکا به تاسیسات هستهای در ایران، واکنشهای متفاوتی نشان دادند.
پکن حملات واشینگتن را «نقطه عطف خطرناک» خواند و مسکو هشدار داد که حملات به تاسیسات هستهای میتواند خطرات رادیو اکتیو ایجاد کند.
در جلسه یکشنبه شورای امنیت سازمان ملل نیز دو قدرت هستهای خواستار آتشبس فوری شدند.
جمهوری اسلامی اعلام کرده است به حمله آمریکا «پاسخ» خواهد داد و این امر، نگرانیهایی را در مورد حمله به پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای عربی منطقه ایجاد کرده است.
اتحاد «کرینک» وارد عمل نمیشود
به گزارش ایبیسی، کشورهای چین، روسیه، ایران و کره شمالی که اتحاد غیررسمی «کرینک» را تشکیل میدهند، به دنبال به چالش کشیدن نظم جهانی تحت رهبری آمریکا هستند.
به گفته محمد السدیری، استاد روابط بینالملل دانشگاه ملی استرالیا، برخلاف اتحاد ناتو، هیچ توافق رسمیای میان کشورهای کرینک برای دفاع متقابل وجود ندارند.
سدیری در ادامه گفت: «بعید است قدرتهای جهانی مانند چین و روسیه وارد این درگیری شوند؛ مگر برای تامین سلاح، اما حتی این احتمال نیز پایین است.»
واکنش هر دو کشور چین و روسیه تاکنون نشان میدهد که در جنگ اسرائیل و جمهوری اسلامی مداخله نظامی نخواهند کرد.
آنها پس از محکوم کردن آمریکا، بر راهحل دیپلماتیک تاکید کردند.
جمهوری اسلامی چگونه ممکن است تلافی کند؟
تحلیلگران معتقدند جمهوری اسلامی برای تلافی حمله آمریکا، بیشتر از شبکه نیروهای نیابتی خود در منطقه استفاده خواهد کرد.
این شبکه که «محور مقاومت» نامیده میشود، شامل حزبالله لبنان، حماس، حوثیهای یمن و گروههای مسلح در عراق است.
به گفته جاناتان سایه، تحلیلگر بنیاد دفاع از دموکراسی در واشینگتن، ضربات اسرائیل طی دو سال گذشته توانایی حزبالله و حماس را تضعیف کرده و جمهوری اسلامی را تنها گذاشته است.
او افزود: «با این حال، ممکن است شاهد حمله شبهنظامیان عراقی مورد حمایت تهران به پایگاههای آمریکا باشیم زیرا اخیرا تهدیدات خود را علیه منافع آمریکا در منطقه تشدید کردهاند.»
حوثیها نیز تهدید کرده بودند در صورت ورود آمریکا به جنگ اسرائیل و جمهوری اسلامی، حملات به کشتیها در دریای سرخ را از سر خواهند گرفت.
شبهنظامیان عراقی و شورشیان حوثی یمن دارای قابلیتهای پهپادی و موشکی هستند که به آنها اجازه هدف قرار دادن آمریکا و متحدانش را در منطقه میدهد.
تلافی جمهوری اسلامی برای «حفظ آبرو»
آمریکا در حال حاضر حدود ۴۰ هزار نیرو در خاورمیانه مستقر کرده که شامل حضور آنها در پایگاههای دائمی در کویت، بحرین، قطر و امارات متحده عربی است.
این پایگاهها دارای سیستمهای پدافندی پیشرفته مشابه اسرائیل هستند اما نسبت به اسرائیل، قبل از موجهای موشکی یا ازدحام پهپادهای مسلح، زمان هشدار بسیار کمتری خواهند داشت.
جمهوری اسلامی همچنین میتواند تاسیسات کلیدی نفت و گاز را در کشورهای میزبان پایگاههای آمریکایی هدف قرار دهد تا بهای بالاتری برای دخالت واشینگتن در جنگ ایجاد کند.
حمله پهپادی به دو سایت بزرگ نفتی در عربستان سعودی در سال ۲۰۱۹ که حوثیهای تحت حمایت تهران مسئولیت آن را برعهده گرفتند، تولید نفت این کشور را در آن زمان و موقتا به نصف کاهش داد.
جمهوری اسلامی همچنین تهدید کرده است که تنگه هرمز را مسدود خواهد کرد.
به باور سایه، تلافیهای گذشته جمهوری اسلامی معمولا محدود و برای «حفظ آبرو» در داخل بودهاند.
زمانی که آمریکا در عملیاتی قاسم سلیمانی را کشت، جمهوری اسلامی پیش از حمله به پایگاه آمریکا در عراق، هشدار داد تا از تشدید درگیری جلوگیری شود.
تحلیلگران معتقدند آنچه احتمالا اکنون اتفاق خواهد افتاد و به نفع آنها خواهد بود، این است که ضررهای خود را بپذیرند و بهجای گسترش جنگ، بر حملات علیه اسرائیل متمرکز شوند.
