از محکومیت لفظی تا انفعال عملی؛ واکنش محتاطانه چین به جنگ اسرائیل و جمهوری اسلامی
درگیری نظامی میان اسرائیل و جمهوری اسلامی شکاف میان مواضع بلندپروازانه پکن و توان واقعی آن برای تاثیرگذاری بر تحولات خاورمیانه را آشکار کرد.
درگیری نظامی میان اسرائیل و جمهوری اسلامی شکاف میان مواضع بلندپروازانه پکن و توان واقعی آن برای تاثیرگذاری بر تحولات خاورمیانه را آشکار کرد.
چین که بزرگترین خریدار نفت تحریمی جمهوری اسلامی است و روابط دوجانبه را «شراکت راهبردی جامع» توصیف میکند، در برابر حملات اسرائیل به ایران تنها به صدور بیانیههای محکومیت اکتفا کرده است.
به گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها، پکن با مقصر دانستن اسرائیل، سعی در نادیده گرفتن اقدامات جمهوری اسلامی در نقض تعهدات عدم اشاعه هستهای و تهدیدات مکرر تهران علیه موجودیت اسرائیل دارد.
انگشت اتهام چین بهسوی اسرائیل
چین در سالهای اخیر از برنامه موشکی جمهوری اسلامی حمایت کرده و با ارسال تسلیحات و اطلاعات هدفگیری به حوثیهای یمن، نقش فعالی در حمایت از این گروه نیابتی تهران ایفا کرده، اما در موضعگیری علنی خود مسئولیت بحران فعلی را صرفا متوجه اسرائیل میداند.
فو کونگ، سفیر چین در سازمان ملل، پس از نخستین حملات اسرائیل، این اقدام را «ناقض حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی ایران» دانست.
چاینا دیلی، نشریه نزدیک به حزب کمونیست چین، نوشت ریشه درگیریهای اخیر را باید در امتناع اسرائیل از «مهار ماشین جنگی خود» پس از حمله هفتم اکتبر حماس جستوجو کرد.
پکن همچنین بارها از واشینگتن خواسته برای مهار تنشها در منطقه وارد عمل شود؛ درخواستی که از ناتوانی پکن در تاثیرگذاری مستقیم بر روند درگیریها میان جمهوری اسلامی و اسرائیل حکایت دارد.
سه روز پس از آغاز حملات، وزارت امور خارجه چین از کشورهایی که «نفوذ خاصی بر اسرائیل دارند» خواست برای کاهش تنشها وارد عمل شوند.
برچسب «صلحآمیز» برای برنامه هستهای جمهوری اسلامی
مقامهای چینی از آغاز بحران کنونی، در حالی برنامه هستهای جمهوری اسلامی را «صلحآمیز» توصیف کردهاند که یافتههای آژانس بینالمللی انرژی اتمی از موارد متعدد نقض تعهدات عدم اشاعه از سوی تهران حکایت دارد.
فو کونگ اعلام کرد چین با اقدام نظامی علیه «تاسیسات هستهای صلحآمیز» مخالف است و بر ضرورت احترام به حقوق جمهوری اسلامی در چارچوب معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای تاکید کرد.
لی سونگ، نماینده چین در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز با تکرار این موضع، بر حمایت پکن از «خاورمیانه عاری از سلاح هستهای» تاکید کرد.
این در حالی است که آژانس بینالمللی انرژی اتمی اخیرا با انتقاد از «عدم همکاری گسترده» جمهوری اسلامی اعلام کرده تهران اکنون به میزان کافی اورانیوم غنیشده برای ساخت حدود ۹ بمب در اختیار دارد.
سخن گفتن از میانجیگری بدون پشتوانه عملی
چین با «صلحآمیز» خواندن برنامه هستهای جمهوری اسلامی، سعی در مشروعیتزدایی از کارزار نظامی اسرائیل دارد.
سازمان همکاری شانگهای که تحت حمایت پکن فعالیت میکند، بهسرعت «اقدام تهاجمی» اسرائیل علیه «اهداف غیرنظامی» در ایران را «نقض فاحش حقوق بینالملل» خواند و آن را محکوم کرد.
چین از این طریق تلاش کرد موضع خود علیه اسرائیل را در قالب یک اجماع بینالمللی جلوه دهد.
مقامهای چینی ساختار امنیتی آمریکا را ریشه اصلی بحران کنونی دانسته و دیپلماسی پکن را تنها راه حل معرفی کردهاند.
با این حال، شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، در واکنشی کلی تنها خواستار تنشزدایی از سوی طرفهای درگیر شد، بیآنکه طرح یا ابتکار مشخصی برای حل بحران ارائه دهد.
این رویکرد فاصله عمیق میان موضعگیریهای بلندپروازانه پکن و عملکرد واقعی آن را نشان میدهد. چین از کشورهای منطقه میخواهد برای میانجیگری به آن مراجعه کنند، اما خود هیچ مسئولیت جدی برای پایان دادن به خشونتها نمیپذیرد.
امتناع از استفاده از اهرم اقتصادی علیه تهران
چین خریدار نزدیک به ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران است و از این طریق، عملا حدود ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی جمهوری اسلامی را تامین مالی میکند؛ موضوعی که اهرم فشار قابل توجهی در اختیار پکن قرار میدهد.
با این وجود، چین از استفاده موثر از این اهرم، از جمله با کاهش خرید نفت تحریمی یا تعلیق پروژههای مشترک، خودداری کرده است، چرا که چنین اقداماتی مستلزم هزینه اقتصادی مستقیم برای پکن خواهد بود.
در نتیجه، نفوذ پکن در عمل با محدودیتهای جدی روبهرو است. تا کنون نه اسرائیل و نه حکومت ایران به پیشنهاد چین برای ایفای نقش فعال در برقراری آتشبس پاسخ مثبت ندادهاند.
این موضوع نشان میدهد پکن در زمان بروز بحران، ابزار کارآمدی برای تاثیرگذاری بر روند درگیریها در اختیار ندارد.
این خبرگزاری ویدیویی منتشر کرد که در آن کافمن بهعنوان یک گردشگر یهودی و دو تابعیتی معرفی میشود که با دوچرخه در حال عبور از این منطقه بوده است.
کافمن در این ویدیو میگوید از حضور خود در نزدیکی یک منطقه نظامی و ممنوعیت گرفتن عکس و فیلم در این منطقه آگاه بوده و موقعیت مکانیاش را برای «یک دوست» ارسال کرده است.
این ویدیو بهطور گسترده ویرایش شده و هیچ اعتراف صریح و مشخصی از این گردشگر آلمانی در آن دیده نمیشود.
در بخشی از ویدیو، کافمن توضیح میدهد که ساعت هوشمند «گارمین» او مسیر جایگزینی برای سفرش پیشنهاد داده است. بلافاصله پس از این اظهارات، راوی برنامه میگوید «کسی هدایت مسیر او را بر عهده داشته» و کافمن از «فرماندهان آمریکایی و یهودی» دستور میگرفته است.
گوینده این ویدیو آمنهسادات ذبیحپور است که در سال ۲۰۲۲ بهدلیل همکاری با نهادهای اطلاعاتی حکومت ایران در گرفتن اعترافات اجباری از زندانیان سیاسی در فهرست تحریمهای آمریکا قرار گرفت.
جمهوری اسلامی کافمن را به جمعآوری اطلاعات درباره سایتهای نظامی حساس، از جمله انبارهای موشکی، مسیرهای پرواز پهپادها و پایگاههای هوایی متهم کرده است.
افزایش بازداشت اتباع خارجی همزمان با تشدید تنشها
دستگیری این شهروند آلمانی بخشی از موج جدید بازداشت اتباع خارجی در ایران است که پس از آغاز حملات اسرائیل در ۲۳ خرداد شدت گرفته است.
پیشتر خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی یک شهروند اروپایی دیگر را در شمال غرب ایران به ظن «جاسوسی» از «مناطق حساس» دستگیر کردهاند.
در پروندهای دیگر، تسنیم نوشت دو تبعه خارجی در کرج به اتهام «همکاری با موساد» بازداشت شدهاند. مقامهای امنیتی در این خصوص گفتند این دو نفر اطلاعات مربوط به محل دفاتر رسانههای دولتی و محل سکونت یکی از مقامهای حکومتی را در اختیار رابطی در آلمان قرار دادهاند.
افزایش شمار بازداشتها در ایران نگرانیهایی را در اروپا و آمریکا برانگیخته است.
روزنامه واشینگتن پست به نقل از یک سند وزارت امور خارجه ایالات متحده نوشت گزارشهایی تاییدنشده از بازداشت شهروندان آمریکایی در ایران به این وزارتخانه رسیده و بسیاری از اتباع این کشور هنگام تلاش برای خروج از ایران با تاخیر و آزار مواجه شدهاند.
سفارت مجازی ایالات متحده در تهران از شهروندان این کشور خواسته است هرچه سریعتر ایران را ترک کنند و هشدار داده که بسته شدن حریم هوایی و تنشهای فزاینده منطقه، شرایط را بهشدت ناامن کرده است.
اگرچه برخی مرزهای زمینی در ایران همچنان باز هستند، دولت آمریکا تاکید کرده که نمیتواند خروج ایمن شهروندانش را تضمین یا در روند تخلیه به آنها کمکرسانی کند.
فرانسه نیز بازداشت اتباع خارجی در ایران را محکوم کرده است. پاریس پیشتر از جمهوری اسلامی بهدلیل ادامه بازداشت دو شهروند فرانسوی در ایران، نزد دیوان بینالمللی دادگستری شکایت کرد.
مقامهای فرانسوی این بازداشتها را دارای انگیزه سیاسی و بخشی از سیاست «دیپلماسی گروگانگیری» حکومت ایران توصیف کردهاند؛ اتهامی که جمهوری اسلامی آن را رد میکند.
در شرایطی که تهران زیر آتش سنگینترین حملات نظامی از زمان جنگ ایران و عراق قرار دارد، روزنامه نیویورکتایمز شنبه ۳۱ خرداد از قول منابعی در ایران خبر داد که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در اقدامی بیسابقه، سه روحانی ارشد را بهعنوان گزینههای جانشینی خود به مجلس خبرگان رهبری معرفی کرده است.
به گفته سه مقام مطلع ایرانی که با برنامههای اضطراری جنگی آشنا هستند، خامنهای همچنین برای فرماندهان ارشد نظامی - در صورتی که آنها نیز در حملات اسرائیل کشته شوند - جایگزینهایی تعیین کرده است.
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، این اقدامات بیسابقه، تصویری نادر از وضعیت بحرانی در رأس نظام جمهوری اسلامی ترسیم میکند. وضعیتی که به گفته ناظران، بیانکننده نگرانی عمیق رهبر ۸۶ ساله جمهوری اسلامی از احتمال کشته شدن و نیاز به تضمین انتقال فوری قدرت است.
منابع مطلع در این گزارش، اعلام کردند خامنهای خواستار آن شده که مجلس خبرگان در صورت کشته شدن او، یکی از این سه نفر را بهسرعت و بدون تأخیر، بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی انتخاب کند تا بقای نظام تضمین شود.
اختلال در زنجیره فرماندهی و نگرانی از نفوذ
رهبر جمهوری اسلامی هماکنون در یک پناهگاه زندگی میکند و ارتباطات الکترونیکیاش را برای جلوگیری از شناسایی مکانش قطع کرده است: خامنهای به همراه خانوادهاش در پناهگاهی زیرزمینی در لویزان مخفی شده است
فرماندهان سپاه پاسداران و مقامات بلندپایه نیز به مکانهای زیرزمینی منتقل شدهاند.
وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی استفاده از تلفن همراه و ابزارهای دیجیتال را برای مقامات ممنوع کرده و هشدار داده است «هرگونه همکاری با دشمن، پس از پایان ضربالاجل تعیینشده»، با مجازات اعدام روبهرو خواهد شد.
در حملات اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی در ایران و بهویژه در تهران که از ۲۳ خرداد آغاز شده، به گفته مقامهای ایرانی، خسارتی بیشتر از کل جنگ با عراق به پایتخت وارد آمده و دهها فرمانده ارشد نظامی جمهوری اسلامی کشته شدهاند.
نیویورکتایمز نوشت یکی از مشاوران ارشد محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، در یک فایل صوتی گفته است: «همه فرماندهان ارشد ما در کمتر از یک ساعت ترور شدند.»
او اعتراف کرده که جمهوری اسلامی نتوانسته است ماهها برنامهریزی اسرائیل برای انتقال موشک و پهپاد به داخل کشور را شناسایی کند.
با این حال، خامنهای در دو پیام ویدیویی ضبطشده گفته است که «ملت ایران در برابر جنگ تحمیلی ایستادگی خواهد کرد» و تسلیم نخواهد شد.
رسانههای قبرس گزارش دادهاند که این فرد از ماه آوریل در قبرس حضور داشته و در حال طراحی برای انجام عملیات بوده است.
پایش پایگاههای نظامی با تجهیزات پیشرفته
به گزارش روزنامه فیللفتروس، بزرگترین روزنامه قبرس، این فرد روز جمعه در دادگاه منطقهای لیماسول حاضر شد و دادگاه حکم بازداشت هشت روزه او را برای انجام تحقیقات بیشتر صادر کرد.
جروزالم پست نوشت که پلیس با استناد به ملاحظات امنیت ملی، از ارائه جزییات بیشتر خودداری کرده است.
چندین رسانه قبرسی از جمله پایگاه خبری ایانتی-۱ (ANT1) اعلام کردهاند که این مرد در منطقه زاکاکی در شهر ساحلی لیماسول بازداشت شده است.
او از اواسط آوریل، فعالیتهایی مشکوک در نزدیکی دو پایگاه نظامی داشته: پایگاه نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در آکروتیری و پایگاه آندریاس پاپاندرئو متعلق به ارتش قبرس در منطقه غربی پافوس.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، این فرد تقریبا هر روز با دوربین حرفهای، لنز تلهفوتو و سه دستگاه تلفن همراه در نزدیکی این پایگاهها دیده شده.
او از تاسیسات نظامی عکسبرداری میکرده است.
قبرس، گذرگاهی حساس در میانه درگیریهای منطقهای
جزیره قبرس که در نزدیکی خاورمیانه قرار دارد، طی روزهای اخیر بهدلیل درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، به نقطهای کلیدی برای رفتوآمد مسافران تبدیل شده است.
بسیاری از این افراد از جمله شهروندان اسرائیلی از طریق قبرس وارد یا از منطقه خارج میشوند؛ در حالی که بخش بزرگی از حریم هوایی اسرائیل همچنان بسته است و بسیاری از شرکتهای هواپیمایی پروازهای خود را لغو کردهاند.
در این شرایط، تدابیر امنیتی در قبرس تشدید و مقامهای این کشور نسبت به فعالیتهای مشکوک، حساستر شدهاند.
مقامات قبرس اعلام کردهاند «وقوع جرایم مرتبط با تروریسم» در این کشور بسیار نادر است.
تیر ماه ۱۴۰۲، رسانههای قبرس از خنثی شدن طرح یک حمله تروریستی علیه شهروندان اسرائیل در این جزیره خبر دادند و نوشتند که «این توطئه تروریستی با نیروهای سپاه پاسداران مرتبط بوده» است.
بر اساس گزارش این رسانهها، عاملان این حمله با هماهنگی سرویسهای اطلاعاتی قبرس، آمریکا و اسرائیل در عملیات نیروهای اطلاعاتی دستگیر شدند اما آنها نتوانستند مظنون اصلی سازماندهی این حمله را دستگیر کنند.
اعلام شد که سرویسهای اطلاعاتی قبرس بهطور منظم مظنون اصلی را زیر نظر داشتند و این امر به جلوگیری از حمله تروریستی کمک کرد اما این مظنون موفق شد که از قبرس فرار کند.
بر اساس گزارش رویترز که شنبه ۳۱ خرداد منتشر شد، رهبران جهان بنیامین نتانیاهو را فردی میدانستند که بیش از حد نگران است و پیوسته از خطرات بزرگ میگوید.
منتقدان داخلی اسرائیل نیز او را «ترسویی» میخواندند که هرگز جرات حمله به تاسیسات هستهای در ایران را نخواهد داشت.
با گذشت بیش از یک هفته از حملات اسرائیل به مواضع و عوامل جمهوری اسلامی، اکنون اکثر اسرائیلیها با وجود تحمل خسارات و تهدیدهای مکرر از سوی تهران، از ادامه جنگ حمایت میکنند.
نظرسنجی موسسه دموکراسی اسرائیل که پنجشنبه ۲۹ خرداد منتشر شد، نشان میدهد ۸۲ درصد یهودیان اسرائیلی از جمله ۵۷ درصد کسانی که خود را چپ میدانند از تصمیم حمله به ایران حمایت میکنند.
در میان عربهای اسرائیل ۱۱ درصد موافق و ۶۵ درصد مخالف هستند.
۲۳ خرداد، نقطه عطف
ساعت سه بامداد جمعه ۲۳ خرداد به وقت محلی، اسرائیلیها با هشداری فوری از خواب بیدار شدند.
فرماندهی جبهه داخلی دستور داد مردم نزدیک اتاقهای امن یا پناهگاهها بمانند. اعلامیه رسمی ارتش اعلام کرد اسرائیل نیروگاههای هستهای و پدافند هوایی جمهوری اسلامی را هدف قرار داده و فرماندهان ارشد نظامی و عوامل دستاندرکار برنامه هستهای در ایران را ترور کرده است.
شب همان روز، موشکهای جمهوری اسلامی تلآویو و حومه آن را هدف قرار دادند.
برای نتانیاهو، ۲۳ خرداد یک فرصت طلایی بود. او میخواهد کارنامه میراث خود را که بر اثر ناکامی در جلوگیری از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ لکهدار شده، بازنویسی کند.
جنگ غزه که در پی آن آغاز شد، نتوانست اعتبار رهبری نتانیاهو را بازگرداند. بیش از ۵۵ هزار فلسطینی در پی حملات اسرائیل کشته شدند اما «پیروزی نهایی» که نخستوزیر وعده داده بود محقق نشده است.
حماس هرچند تضعیف شده، هنوز کنترل غزه را در دست دارد و ۵۳ گروگان اسرائیلی که گمان میرود ۲۰ نفرشان زنده هستند، همچنان در اسارت حماساند.
جمهوری اسلامی، دشمن نهایی
برای اسرائیلیها، جمهوری اسلامی نهاییترین و ترسناکترین دشمن است.
این دولت از زمان انقلاب سال ۱۳۵۷ در ایران خواهان نابودی اسرائیل است و در طول سالها «حلقه آتش» پیرامون این کشور ساخت که حزبالله لبنان رهبری آن را برعهده داشت.
گاردین نوشت که در سالهای اخیر جمهوری اسلامی و متحدانش طرحی برای نابودی اسرائیل از طریق تهاجم فرامرزی و حملات موشکی دقیق در نظر گرفتند اما حماس در هفتم اکتبر به تنهایی وارد عمل شد و فرصت سازماندهی دوباره را برای اسرائیل فراهم کرد.
پاییز گذشته، اسرائیل با کشتن حسن نصرالله و شکست حزبالله، «حلقه آتش» را در هم شکست. آنها همچنین دفاع هوایی کلیدی در ایران را نابود کردند. از طرفی رژیم بشار اسد در سوریه، قدیمیترین متحد منطقهای جمهوری اسلامی نیز سقوط کرد.
نقش ترامپ
نقطه عطف اصلی در برنامهریزی جنگی اسرائیل، بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید بود و نتانیاهو باور داشت میتواند مجوز کاملی برای حمله به زیرساختهای غنیسازی اورانیوم در ایران دریافت کند.
اما ترامپ خبر بدی برای نتانیاهو داشت: رییسجمهوری آمریکا تصمیم گرفت بهجای حمایت از حمله اسرائیل، با جمهوری اسلامی بر سر توافق هستهای جدیدی مذاکره کند.
نتانیاهو عملیات مورد نظرش را به تعویق انداخت تا ۶۰ روز فرصت داده شده به تهران سپری شود و سپس حمله را آغاز کرد.
برای بسیاری از اسرائیلیها، موفقیت حمله اولیه، یادآور پیروزی بزرگ جنگ شش روزه ۱۹۶۷ بود.
اکنون در حالی که میلیونها اسرائیلی مجبور میشوند روزانه چندین بار به پناهگاهها بروند، از نتانیاهو و فرماندهان ارتش حمایت میکنند.
اینکه اسرائیل تا چه حد موفق شده برنامه هستهای حکومت ایران را عقب براند هنوز مشخص نیست اما «جنگ شهرها» و ادامه تبادل حملات میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، قطعا ویرانگر خواهد بود.
شبکه اسکاینیوز عربی شنبه ۳۱ خرداد، این سخنان را به نقل از ولادیمیر پوتین، در یک مصاحبه منتشر کرد.
پوتین در این مصاحبه گفت: «روسیه، همانند آژانس بینالمللی انرژی اتمی، هرگز هیچ مدرکی در اختیار نداشته که نشان دهد ایران در حال آمادهسازی برای دستیابی به سلاح هستهای است. ما این موضوع را بارها به رهبران اسرائیل گوشزد کردهایم.»
این اظهارات در حالی بیان شده است که شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ۲۲ خرداد قطعنامهای علیه برنامه هستهای جمهوری اسلامی صادر کرد. این قطعنامه پیشنهادی آلمان، بریتانیا و فرانسه با ۱۹ رای موافق، ۱۱ رای ممتنع و تنها سه رای مخالف تصویب شد. روسیه، چین و بورکینافاسو به این قطعنامه رای منفی دادند.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز ۱۹ خرداد گفت: «من از ایران میخواهم که فورا و بهصورت کامل و موثر با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری کند. تا زمانی که ایران در حل مسائل پادمانی باقیمانده با آژانس همکاری نکند، آژانس قادر نخواهد بود اطمینان دهد که برنامه هستهای ایران منحصرا صلحآمیز است.»
اسکاینیوز عربی به نقل از پوتین نوشت: «روسیه آماده است از برنامه هستهای صلحآمیز ایران حمایت کند.»
به گفته او، تهران از حق توسعه چنین برنامهای برخوردار است.
در مقابل، واشینگتن خواهان تعطیل شدن کامل غنیسازی در ایران است.
پیش از این، شورای سردبیری روزنامه والاستریت ژورنال در یادداشتی از بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بهعنوان اهرم فشار دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بر جمهوری اسلامی نام برده و تاکید کرده بود تهدید حمله اسرائیل، میتواند کلید یک توافق هستهای واجد ارزش امضا باشد: «تهران باید بفهمد که زمان خداحافظی با غنیسازی فرا رسیده است.»
رییسجمهوری روسیه، جمعه در یک مجمع اقتصادی در سنپترزبورگ، اعلام کرد کشورش دیدگاههای خود را برای توقف خونریزی در درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل با هر دو طرف در میان گذاشته است.
او جزییاتی از این پیشنهادها ارائه نکرد.
