امیر قطر در دیدار با پوتین: منطقه به دلیل تنش میان تهران و واشینگتن شرایط دشواری دارد
تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، در دیدار با ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهوری روسیه، با اشاره به تنش میان تهران و واشینگتن اعلام کرد که منطقه خاورمیانه به دلیل این تنش‌ها، شرایط دشواری را پشت سر می‌گذارد.
خبرگزاری تاس روسیه، سه‌شنبه پنجم آبان گزارش داد که این دیدار در کاخ کرملین برگزار شد.
ولادیمیر پوتین نیز در این دیدار اعلام کرد روسیه آماده است برای حل وضعیت پیچیده در خاورمیانه، تمام تلاش خود را به کار گیرد.
رییس‌جمهوری روسیه همچنین گفت: «نقش قطر به عنوان میانجی در حل‌وفصل بحران‌ها، از جمله بحران‌های منطقه خلیج فارس، برجسته است.»
فلاویو بولسونارو، نامزد حزب لیبرال در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، پس از شکست در دور دوم انتخابات سخنرانی می‌کند؛ برازیلیا، سوم آبان ۱۴۰۵. عکس: رویترز
خبرگزاری رویترز به نقل از دو منبع گزارش داد فلاویو بولسونارو، سناتور برزیلی و پسر رییس‌جمهوری پیشین این کشور، پس از شکست در انتخابات ریاست‌جمهوری و خودداری از تحویل گذرنامه‌هایش به دستور دیوان عالی، برزیل را به مقصد آمریکا ترک کرد.
بر اساس این گزارش که سه‌شنبه پنجم آبان منتشر شد، مقصد دقیق بولسونارو در آمریکا، زمان ورود او و اینکه آیا قصد درخواست پناهندگی دارد، مشخص نیست.
دیوان عالی برزیل چهارم آبان در چارچوب تحقیقات درباره پول‌شویی، به بولسونارو ۲۴ ساعت فرصت داده بود گذرنامه‌هایش را تحویل دهد. دو منبع دیگر به رویترز گفتند این مهلت به پایان رسید و گذرنامه‌های او باطل شد. بولسونارو هرگونه تخلف را رد کرده است.
نحوه خروج او از برزیل روشن نیست. یک مقام ارشد پلیس فدرال به رویترز گفت بولسونارو از هیچ‌یک از گذرگاه‌های رسمی مرزی کشور خارج نشده است.
سفارت آمریکا در برزیل و وکیل بولسونارو به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
بولسونارو چهارم آبان گفته بود قصد فرار ندارد: «هرگز به ترک کشور فکر نکرده‌ام. گذرنامه‌هایم را تحویل می‌دهم و در برابر این مضحکه، که تلاشی آشکار برای ترساندن من است، از خود دفاع خواهم کرد.»
دوره عضویت او در سنای برزیل در فوریه ۲۰۲۷ (اواخر زمستان ۱۴۰۵) پایان می‌یابد و با پایان این دوره، مصونیتش در برابر پیگرد قضایی را از دست می‌دهد.
این سناتور راست‌گرا که بخت اصلی پیروزی در انتخابات شناخته می‌شد، در رای‌گیری سوم آبان به لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا، رییس‌جمهوری چپ‌گرای برزیل، باخت. لولا با این پیروزی، چهارمین دوره غیرمتوالی ریاست‌جمهوری خود را به دست آورد.
بولسونارو هنوز رسما شکست را نپذیرفته است. او پس از اعلام نتیجه، با اشاره به آنچه تخلفات انتخاباتی خواند، گفت برای ابطال نتیجه رای‌گیری اقدام خواهد کرد. با این حال، حزب لیبرال او چهارم آبان اعلام کرد پیروزی لولا را به رسمیت می‌شناسد.
احتمال تشدید تنش میان برزیل و آمریکا
رویترز نوشت خروج بولسونارو به مقصد آمریکا می‌تواند شکاف میان دو کشور پرجمعیت قاره آمریکا را عمیق‌تر کند. دولت دونالد ترامپ پیش‌تر ژائیر بولسونارو، پدر فلاویو و رییس‌جمهوری پیشین برزیل، را قربانی آزار و پیگرد قضایی با انگیزه سیاسی خوانده بود.
لولا نیز واشینگتن را به تبانی با خانواده بولسونارو برای بازگرداندن این خانواده به قدرت متهم کرده است. رویترز پیش از انتخابات، در گزارشی از تلاش وزارت خارجه آمریکا برای بازگرداندن این خانواده به قدرت خبر داده بود. دفتر لولا به درخواست اظهارنظر درباره تحول تازه پاسخ نداد.
ژائیر بولسونارو نیز پس از انتخابات سال ۲۰۲۲، بدون پذیرش شکست مقابل لولا، به آمریکا رفت. این سفر در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن انجام شد. او سرانجام به برزیل بازگشت، اما بعدتر در پرونده توطئه کودتا و در پی یورش هوادارانش به ساختمان‌های حکومتی در برازیلیا، به ۲۷ سال زندان محکوم شد.
ادواردو بولسونارو، برادر کوچک‌تر فلاویو که در آمریکا زندگی می‌کند، پیش از رای‌گیری از خروج برادرش در صورت شکست حمایت کرده بود. او در ماه اکتبر به استیون کراودر، میزبان پادکست، گفت: «اگر برادرم پیروز نشود، من موافقم که کشور را ترک کند.»
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در نشست شورای امنیت سازمان ملل درباره پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی هشدار داد بدون دسترسی بازرسان به تاسیسات و ذخایر اورانیوم ایران، هیچ راه‌حل دیپلماتیک پایداری امکان‌پذیر نخواهد بود.
نشست شورای امنیت برای بررسی پرونده هسته‌ای تهران سه‌شنبه پنجم آبان در مقر سازمان ملل در نیویورک برگزار شد.
گروسی در این نشست گفت: «تنها دیپلماسی مبتنی بر راستی‌آزمایی آژانس می‌تواند در بلندمدت از گسترش سلاح‌های هسته‌ای در ایران و سراسر جهان جلوگیری کند.»
او تاکید کرد جمهوری اسلامی هنوز اطلاعات مورد نیاز آژانس را ارائه نداده و دسترسی لازم برای راستی‌آزمایی وضعیت مواد هسته‌ای ایران را فراهم نکرده است.
به گفته گروسی، تماس‌های فنی با تهران ادامه دارد، اما برخی پرسش‌های پادمانی بیش از پنج سال است بی‌پاسخ مانده‌اند و فعالیت‌های معمول بازرسی نیز از سر گرفته نشده‌اند.
شورای حکام آژانس بین‌المللی ۱۸ شهریور با تصویب قطعنامه‌ای، پرونده جمهوری اسلامی را به‌دلیل عدم پایبندی به تعهدات پادمانی، به شورای امنیت ارجاع داده بود.
در جریان جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴، تاسیسات هسته‌ای نطنز، فردو و اصفهان هدف حملات اسرائیل و آمریکا قرار گرفتند.
جمهوری اسلامی از آن زمان تاکنون اجازه بازرسی از این سه سایت را به آژانس نداده و در نتیجه، وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
گروسی گفت آژانس برای راستی‌آزمایی مواد هسته‌ای به اطلاعات دقیق و دسترسی مستقیم نیاز دارد؛ درخواستی که تهران تاکنون به آن پاسخ نداده است.
پیش از جنگ ۱۲ روزه، آژانس برآورد کرده بود حکومت ایران حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد؛ سطحی که با غنای حدود ۹۰ درصدی مورد نیاز برای تولید اورانیوم با درجه تسلیحاتی فاصله چندانی ندارد.
بر اساس معیارهای آژانس، این میزان مواد در صورت غنی‌سازی بیشتر می‌تواند برای ساخت ۱۰ سلاح هسته‌ای کافی باشد. جمهوری اسلامی همچنین مقادیر دیگری از اورانیوم با غنای پایین‌تر در اختیار داشت.
ایران تنها کشوری است که بدون برخورداری از سلاح هسته‌ای، اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنی می‌کند. آژانس این میزان غنی‌سازی را «مایه نگرانی جدی» می‌داند.
مایک والتز، نماینده آمریکا در سازمان ملل، گفت واشینگتن و شرکایش هرگز اجازه نخواهند داد جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای دست یابد و از آن برای «ایجاد وحشت» در جهان استفاده کند.
او تاکید کرد حکومت ایران نمی‌تواند اجرای تعهدات پادمانی خود را به رفتار دیگر کشورها یا دستیابی به توافقی تازه مشروط کند.
والتز با اشاره به حضور مدیرکل آژانس در جلسه گفت: «آژانس از ایران پاسخ می‌خواهد، نه سخنرانی.»
جنیفر لوکتا، دیگر نماینده ایالات متحده، نیز رفتار تهران را «غیرقابل قبول» خواند و خواستار پایان دادن به خودداری از پاسخگویی، جلوگیری از دسترسی بازرسان و پنهان ماندن وضعیت ذخایر اورانیوم شد.
او گفت جمهوری اسلامی بیش از یک سال است بازرسی از حساس‌ترین تاسیسات خود را به تاخیر انداخته و اطلاعات مربوط به اورانیوم با غنای بالا را در اختیار آژانس نمی‌گذارد.
لوکتا در واکنش به موضع تهران که همکاری‌های آینده را به دستیابی به توافقی گسترده‌تر منوط کرده، افزود چنین توافقی از پیش وجود دارد و آن پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، موسوم به ان‌پی‌تی، است.
او خاطرنشان کرد تعهدات ایران در این پیمان به نتیجه مذاکرات احتمالی وابسته نیست.
مقام‌های جمهوری اسلامی بارها اعلام کرده‌اند در شرایط کنونی قصد مذاکره درباره برنامه هسته‌ای را ندارند و اولویت آنها پایان دادن به جنگ با آمریکا است.
آنها همچنین در موارد متعددی تهدید کرده‌اند از ان‌پی‌تی خارج خواهند شد.
در تازه‌ترین نمونه، ابوالفضل ابوترابی، نماینده مجلس، پنجم آبان داشتن سلاح هسته‌ای را یکی از «مولفه‌های قدرت» دانست و خواستار خروج حکومت ایران از این پیمان و ساخت بمب اتم شد.
غلامحسین درزی، معاون نماینده جمهوری اسلامی در سازمان ملل، در پاسخ به انتقادها گفت کشورهایی که خواهان دسترسی بازرسان آژانس هستند، «حملات نظامی و شرایط فوق‌العاده ناشی از آن» را نادیده می‌گیرند.
او تاکید کرد ادامه تعهدات پادمانی به معنای چشم‌پوشی از ارزیابی «شرایط ایمنی» نیست و نمی‌توان بدون توجه به «خطرات امنیتی» ناشی از حملات، از تهران خواست امکان حضور بازرسان را فراهم کند.
کریستینا مارکوس لاسن، نماینده دانمارک در سازمان ملل، در مقابل هشدار داد آژانس بیش از ۱۶ ماه است به‌دلیل محدودیت دسترسی و نبود اطلاعات کافی نمی‌تواند فعالیت‌های هسته‌ای ایران را به‌طور کامل راستی‌آزمایی کند.
او همچنین خواستار همکاری فوری و کامل جمهوری اسلامی با آژانس شد.
ژروم بونافون، نماینده فرانسه در شورای امنیت، بازگشت تحریم‌های سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی را قانونی خواند و گفت همه کشورهای عضو موظف هستند آنها را اجرا کنند.
او در پاسخ به مخالفت روسیه و چین تاکید کرد تروئیکای اروپایی در واکنش به نقض تعهدات هسته‌ای از سوی حکومت ایران، سازوکار بازگشت خودکار تحریم‌ها، موسوم به مکانیسم ماشه، را فعال کردند.
این تحریم‌ها مهر ۱۴۰۴ دوباره برقرار شدند و محدودیت‌هایی از جمله ممنوعیت فروش بسیاری از تسلیحات متعارف عمده به ایران را در بر می‌گیرند.
یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان، اول آبان از تهران خواست «خواسته‌های حداکثری» را کنار بگذارد و آمادگی جدی برای مذاکره نشان دهد.
او گفت سه کشور اروپایی آماده‌اند در گفت‌وگوهای هسته‌ای مشارکت کنند و در صورت پیشرفت واقعی به سوی توافقی پایدار، برای کاهش تحریم‌ها گام بردارند.
مصطفی نیلی، وکیل جعفر پناهی، از محکومیت غیابی این فیلمساز به پنج سال و یک ماه حبس و مصادره تمام اموالش خبر داد. به گفته او، وقت رسیدگی به موکلش ابلاغ نشده بود و پناهی پس از مسدود شدن حساب‌های بانکی خود از وجود این حکم مطلع شد.
نیلی سه‌شنبه پنجم آبان در گفت‌وگو با وب‌سایت امتداد اعلام کرد شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران، علاوه بر حبس تعزیری و مصادره تمامی اموال منقول و غیرمنقول، پناهی را به دو سال محرومیت از فعالیت در شبکه‌های اجتماعی و دو سال ممنوعیت خروج از کشور محکوم کرده است.
این کارگردان پیش‌تر در پرونده‌ای جداگانه به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به یک سال حبس محکوم شده بود. در شرح تازه نیلی از حکم دادگاه، عنوان اتهام منجر به محکومیت پنج سال و یک ماه حبس مشخص نشده است.
وکیل پناهی درباره چگونگی اطلاع از حکم جدید گفت پس از آنکه موکلش از مسدود شدن حساب‌های بانکی خود خبر داد، با مراجعه به اجرای احکام دادسرای فرهنگ و رسانه متوجه شدند که او در پرونده دیگری غیابی محکوم شده است.
به گفته نیلی، در این پرونده اعلام شده بود پناهی خارج از کشور است، در حالی که او دهم فروردین و در جریان جنگ ۴۰ روزه به ایران بازگشته بود.
نیلی افزود شعبه ۱۶ دادسرای فرهنگ و رسانه در ۳۰ اردیبهشت برای پناهی حکم جلب صادر کرده بود، در حالی که این کارگردان همان روز برای رسیدگی به پرونده دیگری در شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب حضور داشت.
او گفت پناهی در شهریور نیز برای رسیدگی به پرونده‌ای دیگر در شعبه ۱۶ بازپرسی دادسرای فرهنگ و رسانه حاضر شده بود و اکنون سه پرونده مفتوح دارد. نیلی تاکید کرد وقت رسیدگی به پرونده جدید به موکلش ابلاغ نشده است.
پناهی فروردین ۱۴۰۵ با وجود محکومیت قبلی به زندان، به‌دلیل بسته بودن حریم هوایی ایران، از مسیر زمینی و از طریق ترکیه به کشور بازگشت.
حکم یک سال حبس پناهی ابتدا در آذر ۱۴۰۴ و زمانی صادر شد که او خارج از ایران بود. شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران به ریاست ایمان افشاری، در خرداد امسال این حکم را همراه با دو سال ممنوعیت خروج از کشور و ممنوعیت عضویت در گروه‌های سیاسی و اجتماعی، بدون تغییر تایید کرد.
نیلی آن زمان گفت ساخت فیلمی که دادگاه آن را علیه حاکمیت دانسته بود و حمایت از زندانیان و فعالانی از جمله فاطمه سپهری، راحله راحمی‌پور، حسین رونقی، محمد نوری‌زاد، مهدی محمودیان و ابوالفضل قدیانی، از مستندات صدور رای بوده است.
به گفته او، حمایت از اعتراضات و شعار «زن، زندگی، آزادی»، امضای بیانیه درباره اعتصاب کامیون‌داران و بازنشر ویدیوی هم‌خوانی سرود «ای ایران» در اعتراض به احکام اعدام نیز در مستندات دادگاه آمده بود.
اعتراض به سرکوب و فشار بر سینماگران
پناهی در ماه‌های پیش از بازگشت به ایران نیز بارها از سرکوب معترضان و فشار بر جامعه سینمایی انتقاد کرده بود.
او ۳۰ دی ۱۴۰۴ در اینستاگرام از کشته شدن جواد گنجی، فیلمساز و دستیار کارگردان، در اعتراضات دی‌ماه تهران خبر داد. پناهی نوشت نیروهای امنیتی پس از کشته شدن گنجی، با نصب پارچه‌ای بر سردر خانه‌اش، او را به‌دروغ عضو بسیج معرفی کرده‌اند.
این کارگردان از احضار و بازجویی سینماگران معترض نیز خبر داد و در گفت‌وگویی با روزنامه لیبراسیون، سرکوب اعتراضات را نشانه اعلام جنگ حکومت علیه جامعه توصیف کرد.
پناهی بهمن ۱۴۰۴ نیز در مصاحبه با خبرگزاری فرانسه درباره نادیده گرفتن منافع مردم ایران در مذاکرات تهران و واشینگتن هشدار داد. او گفت مردم نماینده‌ای در این گفت‌وگوها ندارند و از بازداشت مهدی محمودیان، از نویسندگان فیلم‌نامه تازه‌ترین اثرش، ابراز نگرانی کرد.
پناهی با فیلم «یک تصادف ساده» نخل طلای جشنواره کن ۲۰۲۵ را دریافت کرد.
ساختمان‌های ویران‌شده در شهر اولشکی در منطقه خرسون اوکراین، تحت اشغال روسیه، ۲۱ شهریور
برقراری آتش‌بس در اطراف شهر اولشکی اوکراین که بیش از چهار سال در اشغال روسیه بوده، امیدها به کاهش تنش میان مسکو و کی‌یف را افزایش داده است. با این حال، حملات روسیه به دیگر مناطق اوکراین همچنان ادامه دارد.
خبرگزاری رویترز سه‌شنبه پنجم آبان گزارش داد این آتش‌بس با میانجی‌گری ملانیا ترامپ، بانوی اول آمریکا و مشارکت پاپ لئو، رهبر کاتولیک‌های جهان، برقرار شده است تا زمینه ارسال کمک‌های بشردوستانه و خروج ساکنانی فراهم شود که خواهان ترک اولشکی هستند.
ملانیا ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت محدوده آتش‌بس گسترش یافته است تا کاروان‌های امدادی بتوانند با امنیت از مسیرهای منتهی به شهر عبور کنند.
روسیه و اوکراین هر دو اعلام کرده‌اند به توافق پایبند هستند. آتش‌بس از بامداد پنجم آبان آغاز شده و قرار است تا یکشنبه ۱۰ آبان ادامه یابد.
دیوید آراخامیا، رییس فراکسیون حزب حاکم در پارلمان اوکراین، این توافق را «بزرگ‌ترین کاهش تنش» از زمان آغاز مناقشه کنونی خواند.
آندری سیبیها، وزیر خارجه اوکراین، نیز گفت این آتش‌بس می‌تواند اقدامی اعتمادساز برای دستیابی به توافق‌های آینده باشد.
روسیه اسفند ۱۴۰۰ تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرد. این جنگ از آن زمان با درگیری‌های مرگبار ادامه یافته و به خونین‌ترین رویارویی نظامی در اروپا پس از جنگ جهانی دوم تبدیل شده است.
اولشکی در کرانه شرقی رود دنیپرو در نزدیکی دریای سیاه قرار دارد. نیروهای روسیه در نخستین روزهای جنگ اولشکی را تصرف کردند و از آن زمان کنترل شهر را در دست دارند.
این شهر پس از تخریب سد کاخوفکا در سال ۲۰۲۳ دچار سیل شدیدی شد و طی جنگ نیز آسیب گسترده‌ای دیده است.
بر اساس آمار مقام‌های ایالات متحده، از جمعیت ۲۴ هزار نفری اولشکی پیش از جنگ، اکنون تنها چند هزار نفر باقی مانده‌اند.
رویترز نوشت کمبود شدید غذا و دارو زندگی ساکنان را دشوار کرده است. اولشکی همچنین تا حد زیادی از آب لوله‌کشی، برق، گاز و گرمایش مرکزی محروم بوده است.
برخی اهالی می‌گویند غذای روزانه آنها تنها یک فنجان برنج یا گندم سیاه است که گاهی با گوجه‌فرنگی، خیار یا گیاهان خودرو همراه می‌شود.
گروهی از ساکنان برای یافتن آب و غذا ناچار شده‌اند از جاده‌های مین‌گذاری‌شده عبور کنند. یکی از این مسیرها به «جاده مرگ» شهرت یافته است.
مقام‌های اوکراین و روسیه از ایجاد مسیرهای امن برای ورود کمک‌ها و خروج غیرنظامیان خبر داده‌اند. به گزارش رویترز، پاک‌سازی مین‌ها ممکن است چند روز زمان ببرد.
یکی از کسانی که از اولشکی گریخته است، خبر داد بسیاری از افراد باقی‌مانده در این شهر سالمند یا بیمار هستند و جابه‌جایی آنها دشوار خواهد بود.
در خرسون، شهر تحت کنترل اوکراین در سوی دیگر رود دنیپرو، ساکنان از آرامش نسبی خبر دادند. هنادی، شهروند ۹۰ ساله، به رویترز گفت: «به ما اعلام کرده‌اند آتش‌بس برقرار است و کسی تیراندازی نمی‌کند.»
دمیترو لوبینتس، کمیسر حقوق بشر پارلمان اوکراین، خبر داد تا عصر پنجم آبان، هیچ گزارشی از نقض آتش‌بس از سوی دو طرف دریافت نشده است.
مسکو و کی‌یف یکدیگر را مسئول بحران انسانی اولشکی می‌دانند.
به گزارش رویترز، آتش‌بس تنها محدوده اولشکی و مسیرهای بشردوستانه مرتبط با آن را در بر می‌گیرد. هم‌زمان با اجرای توافق، نیروهای روسیه بار دیگر شبانه کی‌یف را با موشک‌های بالستیک بمباران کردند.
به گفته مقام‌های محلی، این حملات دست‌کم یک کشته بر جای گذاشت.
حملات روسیه همچنین به محوطه یک دانشگاه و پل مهم جنوبی کی‌یف آسیب رساند. یک منبع نظامی اوکراین گفت روسیه این پل را با چهار موشک بالستیک اسکندر هدف قرار داد.
ولودیمیر زلنسکی، رییس‌جمهوری اوکراین، عملیات اخیر روسیه را «تشدید جدی» حملات علیه شبکه تدارکاتی اوکراین توصیف کرد و گفت تاسیسات انرژی، مراکز تدارکاتی و زیرساخت‌های ۱۰ منطقه دیگر هم هدف قرار گرفتند.
وزارت دفاع روسیه نیز از حمله به زیرساخت‌های حمل‌ونقل کی‌یف، یک مرکز تدارکاتی در خارکیف، تاسیسات صنعتی و کشتی‌های باری، به‌منظور ضربه زدن به مواضع نظامی اوکراین خبر داد.
در سوی دیگر میدان نبرد، مقام‌های روسیه اعلام کردند یک نفر در حمله پهپادی به بریانسک جان خود را از دست داد.
به گفته مقام‌های محلی، در حمله به یک اتوبوس در مناطق تحت کنترل روسیه در استان زاپوریژیا، یک نفر کشته و ۳۰ نفر زخمی شدند.
فرستادگان کاخ سفید در روزهای اخیر با مقام‌های روسیه و اوکراین برای خاتمه جنگ رایزنی کرده‌اند. زلنسکی پیش‌تر اعلام کرد مذاکرات سه‌جانبه اوایل نوامبر در ابوظبی از سر گرفته خواهد شد.
پیشروی نیروهای روسیه در سال جاری میلادی کندتر شده است. با این حال، مسکو همچنان از کی‌یف می‌خواهد پیش از توقف جنگ، کنترل ۲۰ درصد باقی‌مانده از منطقه دونتسک را که در اختیار اوکراین است، به روسیه واگذار کند.
در جشن پیروزی هواداران فهرست دانشجویان در صربستان، فردی تصویر الکساندر ووچیچ، نامزد حزب پیشرو، را لگد می‌کند، ۳ آبان ۱۴۰۵، بلگراد، رویترز
جنبشی که با مطالبه پاسخگویی درباره مرگ ۱۶ نفر در جریان فروریختن سایبان یک ایستگاه قطار آغاز شد، در نخستین روزهای آبان به سلطه الکساندر ووچیچ بر صربستان پایان داد. ووچیچ با سرکوب مخالفان، فشار بر رسانه‌ها و استفاده از امکانات دولتی برای حفظ قدرت، عرصه را بر منتقدان تنگ کرده بود.
ووچیچ شامگاه یکشنبه ۲۵ اکتبر شکست را پذیرفت و ده‌ها هزار نفر در بلگراد و دیگر شهرها به خیابان آمدند. بر اساس اعلام کمیسیون انتخابات پس از شمارش نزدیک به ۹۹ درصد آرا، «فهرست دانشجویان» ۱۳۹ کرسی از ۲۵۰ کرسی پارلمان را به دست آورد؛ سهم ائتلاف به رهبری حزب ترقی‌خواه صربستان، حزب ووچیچ، ۹۷ کرسی بود.
اکنون پیروزی نامزدهای مورد حمایت دانشجویان در انتخابات پارلمانی، پس از دو سال اعتراض، راه را برای تغییر ساختار قدرتی باز کرده که مخالفانش آن را به فساد و سرکوب سیستماتیک و کنترل رسانه‌ها متهم می‌کنند. با این حال، تجربه محدود برندگان در حکمرانی و نامشخص بودن رهبری دولت آینده، پرسش‌هایی درباره توانایی این مجموعه متنوع برای حفظ اتحاد، اداره کشور و عملی کردن وعده‌های اصلاحات برانگیخته است.
ووچیچ که از سال ۲۰۱۴ نخست‌وزیر یا رییس‌جمهوری بود، پنجم مهر از ریاست‌جمهوری استعفا کرد تا به رقابت‌های انتخاباتی نخست‌وزیری وارد شود. اما در نهایت، شکست او به ۱۴ سال تسلط خودش و حزبش بر سیاست صربستان پایان داد.
نمای هوایی از تجمع هواداران فهرست دانشجویان در میدان اسلاویا در بلگراد برای جشن گرفتن شکست الکساندر ووچیچ در انتخابات پارلمانی، ۳ آبان ۱۴۰۵، رویترز
از مطالبه پاسخگویی تا ساختن یک بدیل سیاسی
نقطه آغاز جنبش، فروریختن سایبان ایستگاه قطار شهر نووی‌ساد در پاییز ۱۴۰۳ بود. کشته شدن ۱۶ نفر، اعتراض‌هایی را برانگیخت. معترضان پاسخگویی مقام‌ها و پایان دادن به فساد را مطالبه می‌کردند و حرکت‌شان به جنبشی گسترده علیه حکومت تبدیل شد.
دانشجویان بدون معرفی یک رهبر واحد، حمایت عمومی جلب کردند. این راهبرد برای جلوگیری از تلاش حکومت برای تخریب چهره رهبران اعتراض به کار گرفته شد.
این جنبش سپس ۲۵۰ نفر را برای شرکت در انتخابات برگزید؛ از استادان دانشگاه، حقوق‌دانان و پزشکان تا بازیگران، کشاورزان و موسیقی‌دانان. حزب دموکرات و جنبش «حرکت ـ تغییر» نیز به‌جای ارائه فهرست مستقل، از نامزدهای دانشجویان حمایت کردند.
به این ترتیب، اعتراض خیابانی به نیرویی انتخاباتی تبدیل شد که توانست اکثریت پارلمان را به دست آورد. برندگان اکنون برای تشکیل دولت به ائتلاف با حزب ووچیچ نیاز ندارند، هرچند هنوز مشخص نیست چه کسی نخست‌وزیر خواهد شد.
اهمیت این پیروزی برای معترضان، امکان تغییر نهادهایی است که به باور آنها در خدمت حفظ قدرت قرار گرفته‌اند. ووچیچ در دوران زمامداری خود بر دوره‌ای از رشد اقتصادی چشمگیر نظارت داشت، اما با نارضایتی فزاینده و اتهام‌های فساد و سرکوب روبه‌رو شد. او و حزبش این اتهام‌ها را بارها رد کرده‌اند.
الکساندر ووچیچ فعالیت سیاسی خود را اوایل دهه ۱۳۷۰ با پیوستن به حزب رادیکال صربستان و ورود به پارلمان آغاز کرد. این حزب ملی‌گرای تندرو، به رهبری وویسلاو ششلی، خواهان تشکیل «صربستان بزرگ» با الحاق بخش‌هایی از کشورهای همسایه بود. ووچیچ به‌سرعت در رهبری حزب جای گرفت.
تجمع هواداران شادمان فهرست دانشجویان در میدان اسلاویا در بلگراد، پایتخت صربستان، پس از اعلام شکست الکساندر ووچیچ، ۳ آبان ۱۴۰۵، رویترز
ارتباط او با حکومت اسلوبودان میلوشویچ مستقیم بود: در فروردین ۱۳۷۷، پس از ائتلاف حزب رادیکال با حزب سوسیالیست میلوشویچ و متحدانش، وزیر اطلاع‌رسانی دولت صربستان شد. در دوره وزارت او، رسانه‌های منتقد با جریمه‌های سنگین و ممنوعیت انتشار روبه‌رو شدند. سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز به‌طور رسمی به تهدید رسانه‌های مستقل از سوی ووچیچ اعتراض کرد. او پخش برنامه‌های تولیدشده در خارج را «اقدام جاسوسی» خوانده بود.
ووچیچ در سال ۱۳۸۷ از حزب رادیکال جدا شد و به تشکیل حزب ترقی‌خواه صربستان کمک کرد. او سپس خود را حامی پیوستن به اتحادیه اروپا معرفی کرد، اما سابقه‌اش در محدود کردن رسانه‌ها همچنان موضوع انتقاد بود. انتقادها به حدی بود که ووچیچ ناچار به پاسخگویی شد.
رسانه‌ها؛ نشانه تغییر و نخستین آزمون پیروزی
بسیاری از مردم پس از شکست ووچیچ برای پایکوبی به خیابان ریختند. شامگاه دوشنبه چهارم آبان، در دومین شب جشن‌ها، حدود ۳۰ نفر وارد تحریریه شبکه تلویزیونی اینفورمر، حامی ووچیچ، شدند و سردبیر و مالک آن را احاطه کردند. برخی خواستار بازداشت او شدند. ووچیچ این اقدام را حمله به آزادی بیان و روزنامه‌نگاری خواند.
هم‌زمان، شبکه عمومی آر‌تی‌وی در منطقه وویوودینا بخش خبری خود را با عذرخواهی از مخاطبان بابت پوشش یک‌جانبه و عاری از نقد آغاز کرد.
این رویدادها در کشوری رخ داد که به گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، در شاخص آزادی مطبوعات سال ۲۰۲۶ میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۰۴ قرار داشت.
نهاد ناظر بر انتخابات «کرتا» نیز اعلام کرده بود شبکه‌های سراسری سه‌چهارم زمان اختصاص‌یافته به سیاستمداران را در اختیار نمایندگان حکومت گذاشته بودند و بیش از ۸۰ درصد پوششِ مربوط به فهرست دانشجویان، منفی بود.
اکنون رفتار با همین رسانه‌ها به نخستین آزمون برندگان تبدیل شده است. ایلیا سردانوویچ، پزشک متخصص قلب و نفر نخست فهرست دانشجویان، از هواداران خواست آرامش و وقار خود را حفظ کنند و «به هیچ شکلی از خشونت» متوسل نشوند.
از شکست حکومت تا تغییر شیوه حکمرانی
برنامه ضدفساد دانشجویان شامل ایجاد واحد پلیسی مستقل و پاسخ‌گو به دادستان‌ها، کنار گذاشتن ماموران مرتبط با جرایم سازمان‌یافته یا سرکوب خشونت‌آمیز اعتراض‌ها و پایان دادن به انتصاب افراد وفادار به احزاب در شرکت‌های دولتی است.
بررسی دارایی مقام‌ها و بازگرداندن ثروت‌های غیرقانونی به خزانه، همراه با نظارت عمومی بر قراردادهای بزرگ زیرساختی، از دیگر وعده‌هاست.
اجرای این برنامه با مقاومت احتمالی دستگاه اداری و مخالفت حزب ووچیچ روبه‌رو خواهد شد. نامزدهای جنبش نیز هنوز باید نشان دهند می‌توانند اختلاف‌های خود را مدیریت کنند و دولتی منسجم بسازند.
پیامدهای تغییر قدرت به داخل صربستان محدود نمی‌شود. روسیه یک شریک نزدیک در اروپا را از دست داده و اتحادیه اروپا برای کمک به اصلاحات اعلام آمادگی کرده است. با این حال، برندگان گفته‌اند روسیه را تحریم نخواهند کرد و قصد عضویت در ناتو را ندارند؛ بنابراین شکست ووچیچ لزوما به معنای چرخش فوری سیاست خارجی نیست.
کاتارینا پوپوویچ، استاد دانشگاه بلگراد، در گفت‌وگو با رویترز امید به تغییر و دشواری پیش رو را این‌گونه بیان کرد: «امیدواریم هدف‌های بزرگی وجود داشته باشد که بتواند به اندازه کافی متحد نگه‌شان دارد تا ساختار موجود را برچینند.»
