قیمت جهانی نفت پس از اظهارات دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، درباره مذاکرات با جمهوری اسلامی و اعلام خودداری واشینگتن از حمله به ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای، کاهش یافت. با این حال، اختلال در عرضه انرژی و نگرانی درباره امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز ادامه دارد.
بر اساس داده‌های وب‌سایت تریدینگ اکونومیکس، حدود ساعت ۱۲ ظهر جمعه ۱۷ مهر به وقت تهران، بهای نفت برنت با ۱.۳۵ درصد کاهش به ۱۰۲ دلار و ۸۷ سنت در هر بشکه رسید. نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با افت ۱.۲۸ درصدی به ۹۰ دلار و ۳۲ سنت در هر بشکه کاهش یافت.
با وجود افت روز جمعه، نفت برنت که پنجشنبه چهار درصد افزایش یافته بود، همچنان در مسیر رشد هفتگی قرار دارد.
در مقابل، انتظار می‌رود نفت خام آمریکا هفته را با کاهش اندکی به پایان برساند.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، ۱۶ مهر از گفت‌وگوهای «سازنده» با ایران خبر داد و گفت حمله‌ای به ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در ۱۲ آبان برنامه‌ریزی نشده است.
خبرگزاری رویترز ۱۷ مهر گزارش داد اظهارات ترامپ پس از انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال حمله آمریکا به ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره مطرح شد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز ۱۶ مهر گفت تهران پس از ارائه «طرح هفت‌روزه»، در حال بررسی دیدگاه‌های آمریکا است و ظرف چند روز آینده پاسخ می‌دهد.
به گفته او، تبادل پیام‌ها از طریق میانجی‌ها ادامه دارد.
لین تران، تحلیلگر شرکت خدمات مالی ایکس‌اس‌دات‌کام (XS.com)، گفت کاهش تنش‌ها به پیشرفت ملموس مذاکرات و بهبود امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز نیاز دارد.
ادامه فشار اقتصادی آمریکا و اختلال در عرضه نفت
آمریکا در هشتمین ماه پس از آغاز حملات به ایران در اسفند ۱۴۰۴، هم‌زمان با ادامه مذاکرات، فشار اقتصادی بر تهران را حفظ کرده و ۱۶ مهر تحریم‌های تازه‌ای علیه افراد، شبکه‌ها و ۱۷ کشتی مرتبط با حمل‌ونقل نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران اعمال کرد.
قیمت نفت در هفته جاری با نوسان‌های شدید همراه بوده است، زیرا تهدیدها علیه کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز افزایش یافته‌اند. پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ درصد نفت و سوخت مصرفی جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد.
جنگ در خاورمیانه و درگیری روسیه و اوکراین، عرضه فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی، از جمله بنزین، سوخت هواپیما و به‌ویژه گازوئیل را مختل کرده‌اند.
چین، بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، پس از وقفه در صادرات فرآورده‌های نفتی در تعطیلات «هفته طلایی»، در حال ازسرگیری صادرات است؛ اقدامی که می‌تواند تا حدودی کمبود عرضه را جبران کند.
آژانس بین‌المللی انرژی نیز در هفته جاری توافق کرد آزادسازی ذخایر نفتی را سرعت بخشد و در چارچوب برنامه‌ای که از مارس ۲۰۲۶ آغاز شده است، عرضه گازوئیل را در اولویت قرار دهد.
از سوی دیگر، توفند «ایسایاس» در خلیج مکزیک تولید روزانه حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت، معادل ۶۲.۹ درصد تولید این منطقه، را متوقف کرده است.
تران گفت این توقف از قیمت نفت حمایت می‌کند، اما تداوم تاثیر آن به وضعیت تاسیسات آسیب‌دیده و سرعت ازسرگیری تولید بستگی دارد.
کشورهای آسیایی برای مقابله با بحران انرژی ذخایر نفتی خود را افزایش می‌دهند
رویترز ۱۶ مهر گزارش داد کشورهای آسیایی در واکنش به اختلال در عرضه انرژی ناشی از جنگ ایران، برنامه‌های افزایش ذخایر نفتی، توسعه شبکه برق منطقه‌ای و گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر را سرعت بخشیده‌اند.
جنوب شرق آسیا بیشترین آسیب را از پیامدهای جنگ بر بخش انرژی دیده است. پیش از آغاز جنگ، ۸۰ درصد نفتی که از خلیج فارس و از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کرد، راهی این منطقه می‌شد.
۹ کشور جنوب شرق آسیا به همراه ژاپن و استرالیا در بیانیه‌ای مشترک بر افزایش ذخایر ملی نفت و ایجاد ذخایر مشترک منطقه‌ای با مشارکت داوطلبانه تاکید کردند.
به گفته یک مقام وزارت اقتصاد ژاپن، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز برای همکاری در تقویت ذخایر نفتی آسیا اعلام آمادگی کرده‌اند.
فیلیپین قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۷ ذخیره ملی نفت ایجاد کند.
بر اساس این گزارش که پنجشنبه ۱۶ مهر منتشر شد، افزایش حملات پس از آن رخ داده است که دولت ترامپ از بازگشت جریان انتقال نفت به نزدیکی سطح پیش از جنگ، در نتیجه اسکورت شناورها به دست نیروی دریایی آمریکا، ابراز خرسندی کرده بود.
داده‌های شرکت رهگیری دریایی کپلر نشان می‌دهد جمعه گذشته نزدیک به ۱۶ میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز عبور کرد، اما این میزان تا دوشنبه به نصف کاهش یافت. در دوشنبه همچنین هیچ مورد شناخته‌شده‌ای از عبور بنزین، گازوئیل یا دیگر سوخت‌های پالایش‌شده ثبت نشد؛ فرآورده‌هایی که پیش از جنگ، روزانه به‌طور میانگین ۳.۶ میلیون بشکه از آنها از این آبراه می‌گذشت.
هم‌زمان با افزایش حملات، قیمت نفت روز پنجشنبه حدود پنج درصد جهش کرد و بهای هر بشکه نفت برنت، شاخص جهانی قیمت نفت، به ۱۰۵ دلار رسید.
آمارها از افزایش حملات به نفتکش‌ها حکایت دارند
بر اساس داده‌های سازمان ملل، در هفته منتهی به یکشنبه، ۹ شناور در تنگه هدف اصابت قرار گرفتند. کپلر در همان بازه، اصابت به ۱۰ نفتکش را ثبت کرده و آن را بالاترین آمار هفتگی سال جاری دانسته است. رکورد پیشین این شرکت شش مورد در یک هفته بود.
کپلر همچنین اعلام کرد تمام حملات گزارش‌شده از ۲۸ سپتامبر [۶ مهر] به بعد به نفتکش‌ها اصابت کرده‌اند. واشینگتن‌پست نوشت اختلاف میان آمارها تا حدی به روند طولانی‌تر راستی‌آزمایی اطلاعات در سازمان بین‌المللی دریانوردی، نهاد کشتیرانی سازمان ملل، مربوط است.
این شدت از حمله به کشتیرانی از ماه ژوئیه سابقه نداشته است؛ زمانی که آمریکا تشویق کشتی‌ها به عبور از تنگه بدون دریافت مجوز از تهران را آغاز کرد.
نیروهای آمریکایی در هفته‌های اخیر عملیات خود را برای عبور نفتکش‌ها گسترش داده‌اند. ناوها و هواگردهای آمریکایی از شناورها پوشش حفاظتی می‌دهند، اما همیشه موفق به رهگیری و دفع همه حملات نمی‌شوند.
اداره عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز روز چهارشنبه از حمله‌ای جداگانه به یک شناور در آب‌های ساحلی قطر، صدها مایل دورتر از هرمز، خبر داد. جزئیات این حادثه هنوز روشن نشده است.
ترامپ می‌گوید تا پیش از انتخابات به ایران حمله نمی‌کند
ترامپ روز پنجشنبه ۱۶ مهر در شبکه تروث سوشال تاکید کرد نفت با «شمار بی‌سابقه‌ای از بشکه‌ها» از تنگه هرمز عبور می‌کند. او همچنین گفت آمریکا تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای به ایران حمله نخواهد کرد، اما محاصره این کشور «با تمام قدرت» ادامه خواهد یافت.
رییس‌جمهوری آمریکا ماه گذشته حکومت ایران را متهم کرده بود که با افزایش حملات می‌کوشد بر انتخابات سوم نوامبر [۱۲ آبان] تاثیر بگذارد. او و حزب جمهوری‌خواه در آستانه این انتخابات به دلیل قیمت بالای نفت تحت فشار قرار دارند.
مقام‌های ایرانی نیز می‌گویند پیامدهای سیاسی جنگ در آمریکا بخشی از محاسبات آن‌هاست. محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، روز سه‌شنبه ۱۴ مهر در شبکه ایکس نموداری طنزآمیز منتشر کرد که افزایش قیمت گازوئیل را در کنار کاهش اعتماد مصرف‌کنندگان آمریکایی و توان خرید مسکن نشان می‌داد.
علی محمدی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز چهارشنبه ۱۵ مهر به شبکه حکومتی پرس‌تی‌وی گفت ترامپ تصور می‌کند با پایان جنگ قیمت نفت به‌سرعت سقوط خواهد کرد، اما تصمیم درباره زمان پایان جنگ «با ملت ایران است». او افزود آنچه ممکن است به همان سرعت سقوط کند، دولت ترامپ و جایگاه سیاسی اوست.
اندرو لیبر، پژوهشگر غیرمقیم برنامه خاورمیانه در موسسه کارنگی برای صلح بین‌المللی، گفت از ماه آوریل تاکنون، برداشت از اینکه [حکومت] ایران یا آمریکا دست بالا را دارد، بارها تغییر کرده است. به گفته او، تحولات این هفته نشان می‌دهد حکومت ایران همچنان تا حدی می‌تواند میزان نفت خروجی از تنگه را تعیین کند.
تشدید نبرد در یمن بر نگرانی بازار انرژی می‌افزاید
هم‌زمان، نبرد میان حوثی‌های مورد حمایت حکومت ایران و نیروهای دولت یمن مورد حمایت عربستان شدت گرفته است. به نوشته واشینگتن‌پست، حوثی‌ها کنترل تنگه باب‌المندب را در اختیار دارند؛ آبراهی که به جایگزینی مهم برای هرمز تبدیل شده است.
حوثی‌ها این هفته به فرودگاه‌های عربستان سعودی موشک شلیک کردند و مدعی حمله به زیرساخت‌های نفتی، از جمله پالایشگاه‌ها، شدند. دولت عربستان سعودی این حملات به تاسیسات نفتی را تایید نکرده است.
الکس وطن‌خواه، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه در واشینگتن، گفت [حکومت] ایران در بیشتر موارد تنها پس از آنکه خود هدف حمله قرار می‌گرفت، به زیرساخت‌های انرژی حمله می‌کرد؛ اما روشن نیست حوثی‌ها انگیزه مشابهی برای خویشتن‌داری داشته باشند. به گفته او، [حکومت] ایران چیزهای زیادی برای از دست دادن دارد، در حالی که حوثی‌ها با محدودیت‌های مشابهی روبه‌رو نیستند.
لیبر حملات اخیر را یادآور حملات سال ۲۰۲۲ حوثی‌ها به جده، در نزدیکی محل تمرین مسابقات فرمول یک، دانست. به نوشته این گزارش، اندکی پس از آن حملات، عربستان سعودی و حوثی‌ها آتش‌بسی اعلام کردند که به جنگ هفت‌ساله پایان داد.
او گفت واکنش این بار عربستان سعودی روشن نیست و وضعیت می‌تواند به تشدید گسترده درگیری یا تسلیم شدن منجر شود، اما راهبرد کنونی مدیریت مناقشه «به پایان راه خود رسیده است».
تحلیلگران احتمال تشدید بیشتر درگیری را منتفی نمی‌دانند
نیسان رفعتی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بین‌المللی بحران، گفت هرچند قدرت [حکومت] ایران برای محدود کردن عبور از تنگه هرمز کاهش یافته، حملات تازه با هدف نشان دادن توان تلافی و ایجاد نوسان در بازار انجام می‌شوند.
او با اشاره به ادامه آسیب‌های اقتصادی جنگ و فشار بر کل نظام سیاسی ایران هشدار داد احتمال ورود به چرخه تشدید تنش همچنان وجود دارد.
به گفته رفعتی، ترجیح تهران دستیابی به توافقی است که به آتش‌بس منجر شود، اما در نبود چنین توافقی، تشدید نظامی را به‌عنوان گزینه دیگر به کار می‌گیرد.
بر اساس فهرست رسمی اوفک که پنجشنبه ۱۶ مهر منتشر شد، ۵ شهروند هند و یک شهروند ترکیه در میان تحریم‌شدگان قرار دارند. این فهرست ۶ فرد، ۱۰ شرکت و ۵ شناور مشمول فرمان اجرایی ۱۳۸۴۶ و ۱۷ شرکت و ۱۷ شناور مشمول فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ را در بر می‌گیرد.
وزارت خزانه‌داری در بیانیه مطبوعاتی خود، جزئیات تحریم ۱۷ کشتی و شرکت‌های مالک این شناورها را تشریح کرد و گفت این کشتی‌ها میلیون‌ها بشکه نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را به بازارهای جنوب و شرق آسیا منتقل کرده‌اند. نفت‌کش‌های «تینا ۵» و «شنژن» در این بخش از فهرست قرار دارند.
دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری، اوفک، همچنین نام ۲ کشتی «هاکونا ماتاتا» و «پینوکیو» را از فهرست تحریم‌ها حذف کرد. این نهاد دلیل تصمیم خود را خروج این شناورها از ناوگان سایه و فروش به بهره‌برداران تحریم‌نشده و همسو با آمریکا اعلام کرد.
عملیات «طرد اقتصادی» دوم شهریور با هدف قطع منابع درآمد حکومت ایران و تحریم ۷۸ فرد، شرکت و کشتی آغاز شد.
بر پایه شمارش بسته‌های اعلام‌شده، با احتساب اقدام تازه و دو بسته جداگانه نهم مهر، وزارت خزانه‌داری از آغاز این کارزار دست‌کم ۱۱ بسته تحریمی اعلام کرده است.
وزارت خزانه‌داری در بیانیه تازه خود اعلام کرد موفقیت محاصره ارتش آمریکا، کاهش محموله‌های نفتی ایران در خارج از محدوده محاصره و تشدید فشار بر بخش‌های مختلف اقتصاد، گزینه‌های جمهوری اسلامی برای تثبیت اقتصاد کشور را محدود کرده است. این وزارتخانه اقتصاد ایران را «رو به زوال» توصیف کرد.
در بیانیه، ناوگان سایه ایران شبکه‌ای از نفت‌کش‌های فرسوده توصیف شده که حکومت برای انتقال نفت و فرآورده‌های نفتی به ارزش میلیاردها دلار به بازارهای خارجی به آن متکی است.
به‌گفته وزارت خزانه‌داری، هدف قرار دادن این کشتی‌ها و شرکت‌های پشتیبان، مسیرهایی را قطع می‌کند که جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریم‌ها، سرپا نگه داشتن بخش پتروشیمی و رساندن منابع به عوامل بی‌ثبات‌کننده منطقه به کار می‌گیرد.
این وزارتخانه تاکید کرد ترکیب ناوگان سایه پیوسته تغییر می‌کند و کشتی‌ها به این شبکه می‌پیوندند یا از آن خارج می‌شوند. خزانه‌داری اعلام کرد به رصد، شناسایی و مختل کردن تلاش‌ها برای دور زدن تحریم‌ها ادامه خواهد داد.
در جزییات بیانیه آمده است که نفتکش «شنژن» بیش از سه میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام و کشتی «استاروی» بیش از سه میلیون بشکه نفت ایران را حمل کرده‌اند. این وزارتخانه همچنین اعلام کرد نفتکش «تینا ۵» در تابستان ۱۴۰۵ بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام ایران را جابه‌جا کرده است.
به‌گفته وزارت خزانه‌داری آمریکا، کشتی «کانها» نیز بیش از سه میلیون بشکه نفت کوره ایران با گوگرد بالا را به بندرهای خاورمیانه و هند منتقل کرده و کشتی «کینگ چین» چندین میلیون بشکه متانول ایران را به چین رسانده است.
هشدار بسنت به تسهیل‌کنندگان فروش نفت
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در این بیانیه گفت این وزارتخانه منابع مالی مورد استفاده حکومت ایران برای جنگ‌افروزی در منطقه را قطع می‌کند و به افشای تسهیل‌کنندگان فروش نفت ادامه می‌دهد.
او افزود: «هر کس که به ایران در دور زدن تحریم‌ها کمک کند، از اعمال تمام اختیارات وزارت خزانه‌داری در امان نخواهد بود.»
وزارت خزانه‌داری ایالات متحده اعلام کرد دارایی‌های شرکت‌های تحریم‌شده که در آمریکا قرار دارد یا در اختیار یا کنترل افراد و نهادهای آمریکایی است، مسدود می‌شوند. افراد و نهادهای آمریکایی نیز تنها در صورت وجود مجوز یا معافیت قانونی می‌توانند با این شرکت‌ها معامله کنند. بانک‌ها و دیگر موسسات مالی خارجی هم اگر آگاهانه معاملات مهمی را برای تحریم‌شدگان انجام دهند یا تسهیل کنند، ممکن است خود هدف تحریم‌های آمریکا قرار گیرند.
اوفک در این بیانیه تاکید کرده است هدف نهایی تحریم‌ها «مجازات نیست، بلکه ایجاد تغییری مثبت در رفتار است». این نهاد آمادگی برای حذف نام اشخاص و شرکت‌ها از فهرست تحریم‌ها، مطابق قانون، را بخشی از پشتوانه اعتبار و قدرت تحریم‌های خود دانست.
از صنایع خودروسازی تا شبکه‌های مالی سپاه
آمریکا نهم مهر در بسته‌ای دیگر، ایران‌خودرو، سایپا، راه‌آهن جمهوری اسلامی، هپکو و شبکه‌هایی فعال در صادرات نفت و فولاد و انتقال پول را تحریم کرد.
این اقدام، علاوه بر شرکت‌های ایرانی، تامین‌کنندگان خارجی و شبکه‌های مرتبط با بانکداری سایه را در بر گرفت.
هفتم مهر نیز وزارت خزانه‌داری پنج فرد و پنج شرکت را به اتهام تامین تسلیحات و قطعات برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی تحریم کرد.
وزارت امور خارجه آمریکا در اقدامی جداگانه در همان تاریخ، شرکت هواپیمایی ساها و دو شرکت روسی یاکوفلف و ام‌جی‌فلوت را به دلیل مشارکت در انتقال تسلیحات و تجهیزات مرتبط با ایران هدف قرار داد.
این مقام‌ها در بیانیه‌ای اعلام کردند حمله به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض، پایتخت عربستان، یک کشته و هشت زخمی داشت و در حمله به تاسیسات فرودگاه ابها در جنوب غربی این کشور نیز دو نفر کشته و ۲۸ نفر زخمی شدند.
در این بیانیه مشخص نشده است کدام فرودگاه سه‌شنبه و کدام‌یک چهارشنبه هدف حمله قرار گرفت.
ائتلاف تحت رهبری عربستان که با حوثی‌های تحت حمایت جمهوری اسلامی می‌جنگد، وعده تلافی داد و تاکید کرد این حملات «بی‌پاسخ نخواهد ماند».
این ائتلاف اواخر چهارشنبه اعلام کرد بیش از ۸۰ موضع نظامی حوثی‌ها را در استان‌های صعده، حدیده، جوف و مارب هدف قرار داده است.
رویترز در گزارشی جداگانه پنجشنبه ۱۶ مهر، به‌نقل از یک شاهد و سه فرد مطلع از موضوع، از مشاهده دود برخاسته از یک هواپیمای متوقف در فرودگاه ریاض خبر داد.
به‌گفته این سه نفر، گمان می‌رود هنگام حادثه کسی داخل هواپیما نبوده باشد. مقام‌های سعودی تا زمان انتشار گزارش رویترز وقوع این حادثه را به‌طور تایید نکرده بودند. در این گزارش، علت بلند شدن دود و ارتباط احتمالی آن با حملات مشخص نشده است.
حمله به فرودگاه عدن
فرودگاه‌های عربستان تنها زیرساخت‌های هوانوردی هدف‌گرفته‌شده در جریان تشدید نبرد میان حوثی‌ها و نیروهای ائتلاف به رهبری عربستان سعودی نبودند.
وزارت حمل‌ونقل دولت رسمی یمن اعلام کرد حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی بامداد چهارشنبه ۱۵ مهر با موشک‌های بالستیک و پهپادهای حامل مواد منفجره به فرودگاه بین‌المللی عدن حمله کردند.
به‌گفته این وزارتخانه، یکی از موشک‌ها چند دقیقه پیش از زمان مقرر برای فرود هواپیمایی از قاهره، به نزدیکی باند فرود اصابت کرد. این پرواز به جده هدایت شد و دو هواپیمای مستقر در فرودگاه نیز به دلیل نگرانی از حملات بیشتر انتقال یافتند.
فرودگاه عدن اصلی‌ترین دروازه هوایی بین‌المللی برای مناطق خارج از کنترل حوثی‌ها در یمن است.
نبردهای روزهای اخیر بر مناطق اطراف تنگه باب‌المندب متمرکز بوده است؛ گذرگاهی که پس از محدود شدن تجارت از تنگه هرمز در اثر جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی، برای صادرات انرژی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
نیروهای دولت یمن با پشتیبانی هوایی ائتلاف تحت رهبری عربستان، ضدحمله‌ای را برای بازپس‌گیری مناطق راهبردی نزدیک تنگه و اطراف شهر مخا آغاز کردند. این مناطق در شهریور و اوایل مهر به تصرف حوثی‌ها در آمده بودند. با این حال، به‌نوشته رویترز، هنوز روشن نیست نیروهای دولتی بتوانند دستاوردهای پیشروی خود را حفظ کنند.
رشاد العلیمی، رییس شورای ریاست‌جمهوری یمن، ۱۲ مهر آغاز عملیات را با هدف گسترش حاکمیت دولت بر سراسر کشور اعلام کرده بود. ائتلاف تحت رهبری عربستان نیز وعده داد از این عملیات به‌طور کامل پشتیبانی کند.
بیش از ۲۰۰ هزار آواره در دور تازه نبردها
گسترش پیامدهای جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی به یمن، بار دیگر به جنگ پیچیده ۱۲ ساله این کشور دامن زده است. سازمان بین‌المللی مهاجرت چهارشنبه ۱۵ مهر اعلام کرد شمار آوارگان از آغاز دور تازه نبردها به بیش از ۲۰۰ هزار نفر رسیده است.
ایمی پوپ، مدیرکل این سازمان، گفت: «مردم برای نجات جانشان فرار می‌کنند و هیچ جای امنی برای پناه بردن پیدا نمی‌کنند.»
او با اشاره به افزایش نیاز به غذا و سرپناه، خواستار تامین بودجه بیشتر شد.
هر دو طرف درگیر، بدون ارائه جزییات، از کشته شدن صدها نفر در نبردها خبر می‌دهند. سازمان ملل نیز می‌گوید در بخش‌هایی از یمن، از هر چهار خانواده، سه خانواده با گرسنگی روبه‌رو هستند.
حوثی‌ها بارها زیرساخت‌های عربستان، متحد آمریکا، از جمله فرودگاه‌ها، پالایشگاه‌های نفت و خطوط لوله را هدف قرار داده‌اند.
ائتلاف تحت رهبری عربستان چهارشنبه اعلام کرد یک موشک بالستیک حوثی‌ها را در شمال ریاض رهگیری و منهدم کرده است. این ائتلاف گفت سکوی پرتاب را در صنعا، پایتخت تحت کنترل حوثی‌ها، زیر نظر دارد و آن را منهدم خواهد کرد، اما جزییاتی درباره تلفات یا خسارت‌ها ارائه نداد.
یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثی‌ها، نیز در بیانیه‌ای گفت این گروه فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض را با چند پهپاد هدف قرار داده است.
تلاش عربستان برای جلب حمایت نظامی متحدان
هرگونه تسلط حوثی‌ها بر باب‌المندب می‌تواند کشتیرانی و جریان انتقال نفت در جهان را تهدید کند. عربستان برای عقب راندن این گروه در پی جلب کمک بین‌المللی است.
دو مقام چهارشنبه به رویترز گفتند ترکیه در حال ارسال کمک‌هایی با ماهیت عمدتا دفاعی و فنی به عربستان است. پیش‌تر ترکیه و پاکستان متعهد شده بودند تعهد دفاع جمعی خود را در چارچوب ائتلاف تازه با عربستان اجرا کنند.
یک مقام آمریکایی و یک مقام نظامی سوری مطلع از موضوع نیز گفتند سوریه امکان ارائه کمک نظامی به عربستان را بررسی می‌کند. گزینه‌های مطرح شامل کمک دفاعی برای محافظت از عربستان در برابر حملات یا اعزام نیرو برای مشارکت در عملیات تهاجمی علیه حوثی‌هاست.
به‌گفته مقام آمریکایی، عربستان سعودی از سوریه خواسته است نیروهایی برای جنگ با حوثی‌ها اعزام کند.
یک دیپلمات سوری در پاسخ به درخواست رویترز از وزارت امور خارجه این کشور برای اظهارنظر گفت دمشق در برابر حملات حوثی‌ها قاطعانه در کنار ریاض ایستاده است، اما تمرکز اصلی دولت بر اولویت‌های داخلی، از جمله بازسازی پس از جنگ داخلی سوریه، است.
ادامه نبرد در اطراف باب‌المندب و مخا
منابع نظامی و دولتی یمن به رویترز گفتند نبرد در جبهه غربی همچنان در منطقه ذباب، مشرف به باب‌المندب، متمرکز است و نیروهای حامی دولت می‌کوشند در تپه‌های راهبردی شرق این دشت ساحلی پیشروی کنند.
دولت یمن دوشنبه ۱۳ مهر از تسلط بر مواضع کلیدی ذباب و بازپس‌گیری بندر مخا خبر داده بود. با این حال، مقام‌های نظامی حاضر در منطقه و تحلیلگران در گزارش تازه رویترز، اعلام رسیدن نیروهای دولتی به مخا را زودهنگام توصیف کردند.
مخا در محل اتصال به یکی از مسیرهای تدارکاتی منتهی به تعز قرار دارد؛ شهری که از میدان‌های اصلی نبرد است.
حوثی‌ها که بخش بزرگی از شمال یمن را در کنترل دارند، در سال ۱۳۹۳ صنعا را تصرف کردند. پس از آن، ائتلافی نظامی به رهبری عربستان، با نگرانی از نفوذ جمهوری اسلامی در یمن و گسترش بی‌ثباتی در مرزهای این کشور، وارد جنگ شد.
این ائتلاف جمهوری اسلامی را به تسلیح، آموزش و تامین مالی حوثی‌ها متهم می‌کند. حوثی‌ها عضویت در شبکه نیروهای نیابتی تهران در خاورمیانه را رد می‌کنند و می‌گویند تسلیحاتشان را خودشان می‌سازند. تهران نیز این اتهام‌ها را رد می‌کند.
جمهوری اسلامی از یک سو خود را بیرون از تصمیم‌ها و اقدامات حماس و دیگر گروه‌های محور مقاومت معرفی می‌کرد و از سوی دیگر مدام به قدرت همین محور استناد می‌کرد و می‌گفت «دست مقاومت روی ماشه است.» این دوگانه بخشی از محاسبه تهران را نشان می‌داد: پیروزی محور مقاومت می‌توانست به قدرت منطقه‌ای جمهوری اسلامی اعتبار بدهد، بی‌آنکه تهران مسئولیت مستقیم حمله را بپذیرد یا وارد جنگ شود.
سه سال بعد، همان محاسبه به صورتی جدی وارونه شده است. محاسبه آن روزها بر دو فرض مهم استوار بود: اول اینکه زمان به نفع جمهوری اسلامی کار می‌کند و دوم اینکه محور مقاومت هم ابزار فشار است و هم سپری در برابر جنگ مستقیم. اما اکنون ایران درگیر وضعیتی جنگی است که پایانی برای آن دیده نمی‌شود و محوری که قرار بود میان تهران و دشمنانش حائل باشد، ضعیف‌تر شده و از اسرائيل دورتر.
انکار در عین تصاحب عملیات حماس
۱۸ مهر ۱۴۰۲ وقتی خامنه‌ای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، گفت دست و بازوان نیروهای حماس را می‌بوسد، اعلام کرد که جمهوری اسلامی در این حمله نقشی نداشته است. انکاری که او و دیگر مقام‌های تهران انجام دادند دو کارکرد داشت. کارکرد نخست عدم ورود به یک جنگ با آمریکا و اسرائيل بود. همان زمان محمدباقر نوبخت، معاون پیشین رییس‌جمهوری، به مسئولان هشدار داد از اظهاراتی که نقش مستقیم ایران را القا می‌کند پرهیز کنند.
اما با این حال روزنامه‌نگارانی مانند محسن رشید در همان روزها نوشتند که تجهیزات، تاکتیک‌ها و سازماندهی حماس همه به پای ایران نوشته خواهد شد. رویکردی که می‌گفت این انکار بی‌فایده است. این همان نسبتی بود که رسانه‌ها و مقام‌های غربی هم تکرار می‌کردند.
کارکرد دوم این انکار برای کنترل جناح‌های داخلی بود. آن روزها محمد صدر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، معتقد بود که جناحی در داخل می‌خواست حمله را کار ایران بنامد ولی انکار رسمی جلو این رقابت را گرفت. او می‌گفت که نباید ایران وارد جنگ می‌شد و باید یک همصدایی از ایران شنیده می‌شد.
اما انکار تنها ابزار نبود، چون بازدارندگی به نمایش قدرت هم نیاز داشت. حکومت مدام می‌گفت دست محور مقاومت روی ماشه است. این جمله هم تهدید بود و هم ادعای داشتن کنترل بر اقدامات این گروه. در واقع تهران تاکید می‌کرد که محور آماده است و اگر وارد عمل نمی‌شود به این دلیل است که تهران مهارش کرده است. در عمل تهران از توان محور برای ساختن بازدارندگی بهره می‌برد، اما مسئولیت عمل بخشی از آن را نمی‌پذیرفت.
فرمانده کل سپاه اقدام حماس را «بزرگ‌ترین شکست» تاریخ اسرائیل خواند و بسیاری می‌گفتند که هیمنه این کشور فروریخته است. حسین طائب، که آن روزها مشاور ارشد فرمانده کل سپاه بود، می‌گفت «نقشه جهانی قدرت در حال تغییر است» و آمریکا و اسرائیل در «یکی از ضعیف‌ترین شرایط خود» قرار دارند. اظهارات این چهره‌ها‌ی نظامی نشان می‌داد بخشی از محاسبه تهران بر این فرض استوار بود که اسرائیل جنگی طولانی و چند جبهه‌ای را تاب نمی‌آورد و ناچار عقب خواهد نشست و فروپاشی این کشور رقم خواهد خورد.
آن روزها مقام‌های جمهوری اسلامی این حرکت حماس را نه تنها افول اسرائيل بلکه نشانی از فروپاشی آمریکا می‌دانستند که از مشخصه‌های اصلی آن انتقال مرکز ثقل قدرت از غرب به شرق به ویژه ایران و چین و روسیه بود. از نظر آنها عملیات طوفان‌الاقصی با برهم زدن نقشه‌های راهبردی آمریکا و اسرائيل مانند پیمان ابراهیم، جغرافیای سیاسی منطقه را به نفع جبهه مقاومت تغییر داده و روند بازگشت آمریکا به هژمونی مطلق را متوقف کرده بود.
سپری که پیش از جنگ افتاده بود
محور مقاومت راهبرد جمهوری اسلامی برای نفوذ در منطقه و مهار اسرائیل بود. قرار بود گروه‌هایی مانند حزب‌الله، حماس، شبه‌نظامیان عراقی و حوثی‌ها میان تهران و دشمنانش بنشینند تا هزینه‌ی حمله به ایران بالا برود و تهران بدون درگیری مستقیم به عمق راهبردی دست یابد. اما این محور، به‌ویژه پس از هفت اکتبر، نه‌تنها در ایجاد بازدارندگی در برابر اقدام نظامی اسرائیل و آمریکا ناکام ماند، بلکه تضعیف هم شد. موثرترین حلقه آن، یعنی دولت سوریه از هم پاشید، مهم‌ترین چهره‌اش، حسن نصرالله، کشته شد و گروه‌های دیگر وابسته به آن نیز از راه‌های سیاسی و اقتصادی تضعیف شدند.
نتیجه این وضعیت، یعنی فروپاشی سپرهایی که تهران برای خود ساخته بود، رسیدن جنگ به ایران بود. اسرائیل در جنگ ۱۲روزه علاوه بر از بین بردن پدافند هوایی، بخشی از فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی را کشت؛ چهره‌هایی که سال‌ها در ساختن محور مقاومت نقش مؤثری داشتند. این ضربه دیگری بود که سپر ساخته جمهوری اسلامی را بیشتر در هم شکست و عملا نشان داد که تهران حتی در حفاظت از بخشی از دارایی‌های راهبردی خود نیز با محدودیت جدی روبه‌روست.
نمونه این عدم توانایی تهران در جنگ ۳۹روزه، آشکارتر شد. آمریکا و اسرائیل رهبر جمهوری اسلامی را در همان آغاز جنگ کشتند. حزب‌الله در واکنش وارد جنگ شد و علیه اسرائیل دو جبهه گشوده شد. بعدتر برای مدت محدودی حوثی‌ها نیز موشک‌های بالستیک به سمت این کشور شلیک کردند و شبه‌نظامیان عراقی نیز برخی پایگاه‌های آمریکا در عراق را هدف قرار دادند. این عملیات‌ها هزینه تحمیل کردند، اما آنقدر جدی نبودند که حتی بازدارندگی نسبی ایجاد کنند.
پس از توقف جنگ، وضعیت حزب‌الله بدتر شد. اسرائیل در جنوب لبنان عملیاتی زمینی را آغاز کرد و در مهم‌ترین اقدام خود تپه علی‌الطاهر را، جایی که حزب‌الله نخستین راکت‌ها را در اسفند از آن به سوی اسرائیل شلیک کرده بود، در اقدامی نمادین نابود کرد. جنگ در آن منطقه همچنان ادامه دارد، در حالی که تهران در توافق‌نامه خود از پایان جنگ در همه جبهه‌ها سخن گفته بود، اما نتوانست برای آن کاری بکند. این موضوع تهران را در موقعیتی قرار داد که حتی امکان حفظ دارایی‌های خود را نیز ندارد.
از سپر به سمت اهرم
هم‌زمان با جنگ دوم، تهران که با محور مقاومتی تضعیف‌شده روبه‌رو بود، راهبرد بستن تنگه هرمز را اجرایی کرد. جمهوری اسلامی باور داشت می‌تواند بر کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی فشار وارد کند. اما این اهرم به‌تنهایی هزینه حمله به ایران را بالا نبرد.
فشار بر اقتصاد جهانی تهدیدی غیرمستقیم بود، برای دشمنی که تصمیم به جنگ گرفته بود. به همین دلیل تهران کوشید با فعال‌تر کردن حوثی‌ها و بستن تنگه باب‌المندب برگ دوم را به میدان بیاورد و از این راه برای خود بازدارندگی بسازد. این تلاش در شرایطی انجام می‌شد که حزب‌الله، مهم‌ترین عامل بازدارنده جمهوری اسلامی در مرز اسرائیل، دیگر توان نظامی هفت ماه پیش خود را نداشت.
اندیشکده رند پیش‌تر هشدار داده بود که اگر حوثی‌ها محاصره باب‌المندب را از سر بگیرند، مرحله بعدی منازعه آمریکا و ایران را شکل می‌دهند، عربستان را دوباره به جنگ می‌کشانند و هر توافق میان واشینگتن و تهران را پیچیده‌تر می‌کنند. حالا این اتفاق رخ می‌دهد، اما عربستان به‌واسطه توافق مکه به مقابله با حوثی‌ها پرداخته و آمریکا می‌کوشد از کشورهای منطقه سپری در برابر جمهوری اسلامی بسازد.
به نظر می‌رسد دو طرف فعلا مانند بازی شطرنج مهره‌ها را یکی‌یکی و گام‌به‌گام جابه‌جا می‌کنند. منطق راهبرد جمهوری اسلامی این است که کنترل هرمز و دسترسی حوثی‌ها به باب‌المندب، کنار گذاشتن ایران را از هر تسویه‌حساب منطقه‌ای دشوار کند و عقب‌نشینی‌های نظامی به از دست رفتن کامل قدرت چانه‌زنی نینجامد. اما فرض بنیادی تهران همچنان همان فرض ۲۰۲۳ است: گذر زمان، فشار بر کشورهای خلیج فارس و بازارهای جهانی و هزینه‌ی حضور طولانی آمریکا ممکن است به سود جمهوری اسلامی کار کند.
نقطه شکستی هست؟
اما آنچه این بار تفاوت دارد محاصره اقتصادی آمریکا است. محاصره‌ای که اکنون ابعاد هوایی، دریایی و زمینی یافته است. این وضعیت جنگ را به ابعادی اقتصادی کشانده است که تهران در آن ضعیف‌تر از مابقی کشورهایی است که می‌خواست آنها را فروبپاشاند.
تناقض راهبردی که تهران برای بستن تنگه هرمز پیش کشیده بود دامن خودش را نه تنها به واسطه محاصره آمریکا گرفت بلکه هزینه حمل و نقل گران را نیز تحمیل کرد و وضعیت اقتصادی را دشوارتر. درواقع راهبرد تهران پایه اقتصادی استراتژی را فرسوده کرده است.
پرسش هفت اکتبر بسته نشده است، بلکه فقط شکلش عوض شده است. تهران در ۲۰۲۳ می‌کوشید از قدرت محور مقاومت بهره ببرد و وارد جنگ مستقیم نشود. سه سال بعد خود در جنگ است و اهرم باقی‌مانده‌اش را بیش از همه در دو تنگه حیاتی می‌جوید، بی‌آنکه سپر مقاومی در اطراف خود در برابر تهدیدهای جدی داشته باشد.
پرسش اصلی امروز دیگر آن نیست که آیا محور مقاومت می‌توانست اسرائیل را فرسوده کند، بلکه این است که آیا تهران می‌تواند از دل شکست منطق سپری‌سازی برای خود، نوعی جدید از قدرت بازدارندگی بسازد؟ ایران در ۲۰۲۳ می‌خواست بدون جنگ، دشمن را به عقب‌نشینی وادارد؛ اکنون باید بدون سپر و با اقتصادی فرسوده، از ابزارهای مختلف برای فشار غیرمستقیم برای ماندن در معادله استفاده کند.
بر اساس این گزارش، پنتاگون چند روز پیش این دستور را به فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا صادر کرده، اما تاریخ مشخصی برای آغاز حملات تعیین نکرده است. منابع اکسیوس می‌گویند عملیات ممکن است حتی پیش از انتخابات اسرائیل آغاز شود؛ انتخاباتی که یک هفته زودتر از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا برگزار می‌شود.
به گفته این منابع، در صورت ازسرگیری عملیات، انتظار می‌رود اهداف مرتبط با انرژی، زیرساخت‌ها و تاسیسات هسته‌ای ایران به‌شدت بمباران شوند. این عملیات به احتمال زیاد با هماهنگی آمریکا و اسرائیل و با مشارکت ارتش اسرائیل انجام خواهد شد.
یک مقام پنتاگون در پاسخ به اکسیوس گفت وظیفه وزارت جنگ «تدوین گزینه‌های نظامی و ارائه آنها به رییس‌جمهوری» است. یک مقام کاخ سفید نیز تاکید کرد که همه گزینه‌ها در هر زمانی در اختیار ترامپ قرار دارند.
این مقام کاخ سفید با بیان اینکه آمریکا کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد و اقتصاد ایران در حال فروپاشی است، تاکید کرد واشینگتن در موقعیت بسیار قدرتمندی قرار دارد. او گفت ترامپ «همه برگ‌های برنده را در دست دارد» و هر اقدامی را که برای آمریکا بهتر بداند، انجام خواهد داد.
گزارش اکسیوس پس از آن منتشر شد که مجله آتلانتیک نیز چهارشنبه ۱۵ مهر ماه از بررسی احتمال حمله به ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای از سوی ترامپ خبر داده بود.
هم‌زمان، رایزنی‌های مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی درباره ایران افزایش یافته است. تیم امنیت ملی ترامپ جمعه دهم مهر در نشستی چندساعته در کمپ‌دیوید درباره جنگ و مسائل دیگر گفت‌وگو کرد. یک مقام اسرائیلی به اکسیوس گفت بخشی از این نشست به احتمال ازسرگیری عملیات رزمی گسترده در ایران اختصاص داشت. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پس از نشست گفته بود محور آن برنامه‌ریزی «بلندمدت» در سیاست خارجی بوده است.
ترامپ چهارشنبه ۱۵ مهر نیز با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تلفنی گفت‌وگو کرد. این دومین تماس آنها در چند روز گذشته بود، پس از هفته‌هایی که به‌ندرت با یکدیگر صحبت کرده بودند.
به گفته یک مقام اسرائیلی، این تماس پس از نشست نتانیاهو با تیم امنیت ملی‌اش درباره ایران انجام شد. با این حال، یک مقام آمریکایی موضوع گفت‌وگوی ترامپ و نتانیاهو را «گرامیداشت یاد و ادای احترام به قربانیان کشتار هفتم اکتبر» اعلام کرد. نتانیاهو دوشنبه نیز با روبیو گفت‌وگو کرده بود.
در مسیر دیپلماتیک، به نوشته اکسیوس، مذاکرات آمریکا و حکومت ایران پیشرفتی نداشته است. میانجی‌های قطری همچنان منتظر پاسخ تهران به پیشنهاد متقابل واشینگتن هستند؛ پیشنهادی که از [حکومت] ایران می‌خواهد در زمینه هسته‌ای امتیازهایی بدهد.
یک مقام دیگر اسرائیلی به اکسیوس گفت بحث درباره ازسرگیری عملیات گسترده در ایران بیشتر شده است. او افزود: «احتمال وقوع آن پیش از انتخابات زیاد نیست، اما آن را منتفی نمی‌دانیم. پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، احتمال وقوع آن به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد.»
دو مقام اسرائیلی همچنین مدعی شدند حکومت ایران مستاصل و به‌شدت بدگمان است و ممکن است به پیش‌دستی در حمله روی آورد. به گفته آنها، [حکومت] ایران دو بار هدف حملات غافلگیرانه قرار گرفته و نمی‌خواهد برای سومین بار چنین تجربه‌ای داشته باشد.
اکسیوس در ارزیابی پیامدهای سیاسی ازسرگیری جنگ نوشت که آغاز عملیات در سه تا چهار هفته آینده می‌تواند بر انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا اثر بگذارد؛ از جمله به‌دلیل احتمال افزایش قیمت نفت.
این رسانه همچنین نوشت که حکومت ایران در صورت حمله، احتمالا با شلیک صدها موشک بالستیک به اسرائیل پاسخ خواهد داد و این وضعیت می‌تواند بر انتخابات اسرائیل نیز تاثیر بگذارد. به ارزیابی اکسیوس، تشدید درگیری‌ها، افزایش تنش یا برقراری وضعیت اضطراری ممکن است به سود نتانیاهو تمام شود و فرصت مخالفانش برای حمله سیاسی به او در روزهای پایانی کارزار انتخاباتی را محدود کند.
