ضربه جنگ به صادرات نفتی و غیرنفتی و عقب‌نشینی ایران در تجارت خارجی

بر اساس آمار گمرکی که پس از ماه‌ها تاخیر منتشر شده، تجارت خارجی ایران از زمان آغاز درگیری جمهوری اسلامی با ایالات متحده به‌شدت کوچک شده و صادرات غیرنفتی و واردات این کشور حدود یک‌چهارم یا بیشتر کاهش یافته است.

دو جنگ پی‌درپی چگونه زنجیره تامین صنایع رنگ ایران را مختل کرد

۹ شهریور ۱۴۰۵، ۱۷:۰۸ (‎+۱ گرینویچ)

•

مهدی نخل‌احمدی

کارگران در حال کار در یک کارگاه رنگ در تهران

جنگ ۱۲روزه مواد اولیه صنعت رنگ را گران کرد و پس از جنگ ۴۰روزه بسیاری از آن‌ها کمیاب یا نایاب شدند. یک مدیر صنعت رنگ می‌گوید این اختلال، تولید را کاهش داده، سفارش‌های داخلی و صادراتی را مختل کرده و خطر تعدیل نیرو یا توقف خطوط تولید را افزایش داده است.

یک مدیر صنعت رنگ و رزین به ایران‌اینترنشنال گفت تولید به کمتر از نصف رسیده، مواد اولیه در بورس و بازار آزاد پیدا نمی‌شود و ادامه این وضعیت می‌تواند به تعدیل نیرو یا تعطیلی کارخانه‌ها منجر شود.

سفارش تولید رنگ ترافیکی روی میز مانده، اما کارخانه نمی‌تواند یکی از حلال‌های لازم برای ساخت آن را پیدا کند. مسئول خرید، بازار آزاد را جست‌وجو کرده و با عرضه‌کنندگان تماس گرفته است؛ نتیجه‌ای نگرفته. ماده‌ای که ابتدا کمیاب و گران شد، حالا به گفته او دیگر در بازار موجود نیست.

این فقط سرنوشت یک سفارش برای خط‌کشی خیابان یا جاده نیست. روایت یک مدیر مطلع در صنعت رنگ و رزین ایران است که نشان می‌دهد اختلال در تامین مواد اولیه، از کارخانه‌های رنگ و چسب فراتر رفته و به خودروسازی، قطعه‌سازی، لوازم خانگی، صنایع چوب، پروژه‌های شهری، نوسازی مدارس و صادرات به آسیای میانه رسیده است.

این مدیر که به‌طور مستقیم با تولید و خرید مواد اولیه سروکار دارد، می‌گوید تولید شرکتش در پنج‌ماهه نخست سال جاری به کمتر از نصف کاهش یافته است؛ چه در مقایسه با دوره مشابه سال قبل و چه در مقایسه با میانگین تولید پنج‌ماهه نخست سال گذشته.

روایت او از بحران دو مرحله متمایز دارد. جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، ابتدا قیمت مواد خارجی و هزینه حمل را به‌شدت بالا برد. اما پس از جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل مشکل از گرانی فراتر رفت: بسیاری از مواد اولیه کمیاب یا نایاب شدند.

کمبود پلاستیک در ایران در پی حملات به مراکز پتروشیمی

دو مرحله یک بحران

پس از جنگ ۱۲ روزه، بیشتر مواد مورد نیاز کارخانه هنوز در بازار وجود داشت، هرچند خرید آن‌ها گران‌تر شده بود. هزینه حمل مواد خارجی افزایش یافت و بهای تمام‌شده محصولات بالا رفت. به گفته این مدیر، در آن مرحله تنها ماده‌ای که شرکت برای تأمین آن با مشکل جدی روبه‌رو شد، نیتروسلولز بود.

نیتروسلولز در تولید رنگ‌های فوری یا سریع‌خشک کاربرد دارد؛ محصولاتی که مشتریان آن‌ها از خودروسازان و قطعه‌سازان تا تولیدکنندگان لوازم خانگی و صنایع چوب را شامل می‌شوند. عرضه این ماده بلافاصله پس از جنگ ۱۲ روزه قطع شد و به گفته این منبع، هیچ توضیحی درباره علت توقف عرضه به خریداران داده نشد.

اما وضعیت پس از جنگ ۴۰ روزه تغییر کرد. افزایش قیمت ادامه یافت و هم‌زمان تعداد بیشتری از حلال‌ها و مواد اولیه از دسترس خارج شدند. این مدیر می‌گوید موادی که شرکت‌ها پیش‌تر به‌طور هفتگی از بورس می‌خریدند، دیگر عرضه نمی‌شوند و بازار آزاد هم توان جبران این کمبود را ندارد.

او این تفاوت را چنین شرح می‌دهد: «پس از جنگ نخست، با افزایش قیمت روبه‌رو بودیم، اما اغلب مواد را می‌توانستیم بخرد؛ پس از جنگ دوم، مواد مورد نیاز حتی برای خرید هم پیدا نمی‌شدند.»

این تغییر، خط تولید را از دو طرف تحت فشار گذاشته است: کارخانه از یک سو ماده کافی برای ساخت محصول ندارد و از سوی دیگر مشتریان به دلیل جهش قیمت و کمبود نقدینگی توان سفارش‌گذاری سابق را از دست داده‌اند.

حمله به پتروشیمی کارون؛ نقش صنعتی و صادراتی تا پیوند با برنامه‌های نظامی جمهوری اسلامی

پنج هفته بدون عرضه

زایلین از موادی است که تحت تاثیر این بحران قرار گرفته است؛ حلالی پرکاربرد که در ترکیب بسیاری از رنگ‌ها، برخی تینرها و چسب‌ها استفاده می‌شود. به گفته منبع، در پنج هفته منتهی به زمان مصاحبه، عرضه زایلین، تولوئن، حلال ۴۰۲، حلال ویژه و چند حلال دیگر در بورس به صفر رسیده بود.

پیش از این، کارخانه‌ها این مواد را در عرضه‌های هفتگی بورس می‌خریدند. بعضی شرکت‌های بزرگ‌تر برای مصرف پنج یا شش ماه خود ذخیره کرده‌اند، اما آن موجودی برای مصرف داخلی خودشان است. به گفته این مدیر، مواد مورد نیاز نه نزد تاجران و واسطه‌ها پیدا می‌شود و نه در بازار آزاد.

نبود زایلین فقط یک فرمول تولیدی را مختل نمی‌کند. این ماده در طیف گسترده‌ای از محصولات حضور دارد. مهندسان تولید گاهی برای ادامه کار، فرمول محصولات را تغییر می‌دهند و از تولوئن به‌عنوان جایگزین استفاده می‌کنند؛ اما حالا تولوئن هم نایاب شده است.

حتی در صورت پیدا شدن یک جایگزین، نتیجه همیشه محصولی با کیفیتِ پیشین نیست. تغییر ترکیب می‌تواند عمر نگهداری رنگ یا چسب را کم کند. محصولی که پیش‌تر دو سال تاریخ مصرف داشت، ممکن است پس از تغییر فرمول فقط شش ماه تا یک سال قابل استفاده بماند. در بعضی موارد هم هیچ جایگزین فنی وجود ندارد و تولید باید متوقف شود.

حلال ۴۰۲ و حلال ویژه نمونه‌های دیگری از همین وضعیت‌اند. این دو ماده در بسیاری از رنگ‌ها و تینرها استفاده می‌شوند. موجودی آن‌ها ابتدا کاهش یافت، سپس قیمت‌شان بالا رفت و در نهایت، به گفته منبع، در بازار آزاد هم نایاب شدند.

شرکت او در هفته پیش از مصاحبه برای تامین این مواد تلاش کرده، اما تلاش‌ها بی‌نتیجه مانده است. سفارش رنگ ترافیکی کارخانه همچنان معطل است، چون بدون حلال مناسب، تولید و اجرای رنگ ممکن نیست.

بررسی عملکرد ماهانه غول‌های صنعت؛ پایان جنگ نظامی و نشانه‌های سقوط صنعتی در ایران

رنگ‌های فوری؛ بازاری که از دست رفت

مشکل نیتروسلولز بیش از یک سال است که ادامه دارد. این ماده جایگزین داخلی ندارد و تلاش شرکت برای واردات آن از کشورهای منطقه هم به نتیجه نرسیده است.

یک تامین‌کننده در ترکیه به شرکت گفته بود که امکان صادرات نیتروسلولز را ندارد، چون بخشی از نیاز داخلی ترکیه پیش‌تر از کشورهای دیگر تامین می‌شد و حالا تولید موجود باید در همان بازار داخلی مصرف شود. حمل زمینی این ماده نیز به دلیل خطرناک بودن آن با محدودیت‌ها و پیچیدگی‌های بیشتری روبه‌رو است.

پیامد این کمبود برای کارخانه روشن بوده است: تمام سفارش‌های رنگ فوری آن در بیش از یک سال گذشته لغو شده یا شرکت نتوانسته آن‌ها را بپذیرد. این سفارش‌ها از صنایع خودروسازی، قطعه‌سازی، چوب و لوازم خانگی می‌آمدند. چند سفارش صادراتی هم به دلیل نبود نیتروسلولز از دست رفته‌اند.

منبع می‌گوید نیتروسلولز ممکن است کاربردهای نظامی هم داشته باشد، اما خودش درباره جزییات این کاربرد اطلاع دقیقی ندارد. تجربه مستقیم او به خرید این ماده برای تولید رنگ‌های سریع‌خشک و توقف عرضه آن محدود است.

توقف عرضه از پتروشیمی کارون

دو ماده دیگر، تی‌دی‌آی و اِم‌دی‌آی، در تولید چسب‌ها و برخی روان‌کننده‌های صنعتی کاربرد دارند. شرکت مورد اشاره این مواد را از عرضه‌های پتروشیمی کارون تهیه می‌کرد.

این مدیر می‌گوید پس از جنگ ۴۰ روزه دیگر هیچ عرضه‌ای از پتروشیمی کارون ندیده است. این بخش از روایت او بر تجربه مستقیم خرید استوار است. با این حال، او درباره وضعیت فنی خطوط تولید این مجموعه اطلاع مستقیمی ندارد و نمی‌تواند گزارش‌های غیررسمی درباره تعطیلی آن را تایید کند.

برای خریدار صنعتی، نتیجه عملی روشن است: ماده‌ای که پیش‌تر از تولیدکننده داخلی تهیه می‌شد، حالا در دسترس نیست. گزینه بعدی واردات است؛ گزینه‌ای که خود با صف چندماهه حمل، هزینه بالاتر و محدودیت انتقال مواد شیمیایی روبه‌رو شده است.

حتی اگر شرکت بتواند این دو ماده را از خارج از ایران پیدا کند، انتقال زمینی آن‌ها ممکن است قیمت نهایی را چند برابر کند. این افزایش هزینه به محصول نهایی منتقل می‌شود و مشتریانی را که خود با مشکل نقدینگی روبه‌رو هستند، از ثبت سفارش منصرف می‌کند.

رنگ کیلویی ۴۸۰ هزار تومان

جهش قیمت رنگ روغنی نمونه‌ای از فشاری است که حالا انتهای زنجیره نیز آن را احساس می‌کند. به گفته منبع، هر کیلو از این رنگ سال گذشته حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان فروخته می‌شد. قیمت همان محصول هنگام مصاحبه به حدود ۴۸۰ هزار تومان رسیده بود؛ یعنی تقریبا سه‌ونیم برابر.

این عدد شاخص قیمت کل صنعت رنگ نیست، اما نشان می‌دهد افزایش هزینه مواد اولیه چگونه توان خرید یک مشتری را محدود می‌کند. منبع می‌گوید بعضی مشتریان همچنان به محصول نیاز دارند، ولی به دلیل قیمت بالا و کمبود بودجه دیگر سفارش نمی‌دهند.

کاهش سفارش‌های مربوط به مدارس نمونه‌ای از این وضعیت است. در سال‌های گذشته، شرکت در آستانه آغاز سال تحصیلی حجم قابل توجهی رنگ برای نوسازی مدارس می‌فروخت، اما امسال هیچ سفارشی از این بخش دریافت نکرده است.

بررسی مناقصه‌ها از سوی شرکت نشان داده که فعالیت‌ها کاملا متوقف نشده، اما تعداد آن‌ها به‌شدت کاهش یافته است. در سال‌های قبل، شرکت در ۶ ماه نخست سال معمولا با دست‌کم دو یا سه مناقصه راهداری روبه‌رو می‌شد. امسال فقط یک مناقصه برگزار شد که به دلیل نرسیدن بودجه اجرا نشد و به ماه بعد موکول شد.

در بخش نوسازی مدارس نیز خریدهایی انجام شده، اما به گفته منبع، این خریدها محدود و از موجودی انبار شرکت‌ها بوده و حجم آن‌ها حتی به سطح برگزاری مناقصه یا استعلام گسترده نرسیده است.

بنابراین کاهش پروژه‌های عمومی را نمی‌توان فقط به نبود حلال یا رنگ نسبت داد. افزایش شدید قیمت و محدودیت بودجه دولت هم در کاهش سفارش‌ها نقش دارند. این دو عامل یکدیگر را تشدید می‌کنند: مواد اولیه نایاب و گران می‌شوند، قیمت محصول بالا می‌رود و نهاد خریدار توان تأمین بودجه را از دست می‌دهد.

از ۲۵ روز تا ۹ ماه انتظار

بحران فقط داخل بازار مواد شیمیایی شکل نگرفته، تغییر مسیرهای حمل‌ونقل، واردات جایگزین را هم دشوار کرده است.

پیش از بحران، محموله‌های خریداری‌شده از چین و از مسیر دریا حمل می‌شدند و حدود ۲۵ روز بعد به بندر رجایی می‌رسیدند. شرکت سپس کالا را ترخیص می‌کرد و تحویل می‌گرفت.

پس از جنگ ۴۰ روزه، انتقال مواد به مسیرهای زمینی و ریلی وابسته شده است. منبع برای چند خرید مختلف از حدود ۱۰ شرکت حمل استعلام گرفته و در همه موارد با زمان انتظار ۶ تا ۹ ماه روبه‌رو شده است. پس از پایان این صف، حمل محموله نیز حدود ۲۵ تا ۳۰ روز زمان می‌برد.

موقعیت جغرافیایی شرکت در شرق ایران این مشکل را توضیح نمی‌دهد. این منطقه برای دسترسی زمینی و ریلی به چین حتی موقعیت مناسب‌تری نسبت به بخش‌هایی از مرکز و غرب ایران دارد. با این حال، صف حمل ریلی و زمینی در شرق هم ۶ تا ۹ ماه اعلام شده است.

این منبع مشکل اصلی را «ظرفیت‌های موجود» می‌داند؛ جاده و راه‌آهن نمی‌توانند حجمی را که پیش‌تر با کشتی منتقل می‌شد، جابه‌جا کنند. انتقال تقاضای حمل از مسیر دریایی به ناوگان محدود زمینی و ریلی، صفی ایجاد کرده که امکان برنامه‌ریزی عادی تولید را از کارخانه‌ها گرفته است.

برای صنعتی که باید زمان ورود مواد اولیه، تولید و تحویل سفارش را هماهنگ کند، انتظار ۶ تا ۹ ماهه فقط یک تاخیر حمل نیست. شرکت نمی‌داند مواد چه زمانی می‌رسند، با چه قیمتی تمام می‌شوند و آیا مشتری تا آن زمان همچنان سفارش خود را حفظ خواهد کرد.

سفارش‌هایی که به چین می‌روند

پیامد این بحران از بازار داخلی ایران فراتر رفته است. منبع می‌گوید شرکت در یک سال گذشته سفارش‌های متعددی از تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و قرقیزستان داشته، اما بسیاری از آن‌ها لغو شده‌اند یا شرکت نتوانسته محصول را تامین کند. او اطلاعی ندارد که مشتریان ازدست‌رفته در نهایت از کجا خرید کرده‌اند، اما احتمال می‌دهد آن‌ها به تأمین‌کنندگان چینی روی آورده باشند.

این تجربه به معنی توقف کل صادرات رنگ و مواد شیمیایی ایران به آسیای میانه نیست، اما نشان می‌دهد دست‌کم بخشی از مشتریان منطقه‌ای تامین‌کنندگان ایرانی با مشکل روبه‌رو شده‌اند.

از دست رفتن سفارش صادراتی فقط کاهش فروش کوتاه‌مدت نیست. اگر مشتری مسیر تامین خود را تغییر دهد و با فروشنده جدید قرارداد ببندد، بازگشت به آن بازار حتی پس از عادی شدن تولید دشوار خواهد بود.

کارخانه‌ای که دیگر هزینه‌هایش را پوشش نمی‌دهد

کاهش تولید، جهش هزینه و از دست رفتن سفارش‌ها اکنون به تراز مالی شرکت رسیده است. این مدیر می‌گوید شرکت از ابتدای سال زیان‌ده بوده و ادامه وضعیت می‌تواند آن را به تصمیم‌هایی مانند تعدیل نیرو وادار کند.

او تجربه مشابهی را از همکارانش در شرکت‌های دیگر هم شنیده است، اما درباره وضعیت مالی و تولید آن شرکت‌ها اطلاعات مستقیم ندارد. هشدار او درباره تعطیلی گسترده صنایع، ارزیابی یک مدیر صنعتی از ادامه روند فعلی است، نه آماری درباره تعداد کارخانه‌های در آستانه تعطیلی.

با این حال، تجربه مستقیم شرکت خودش نشانه‌های فشار را روشن می‌کند: تولید به کمتر از نصف رسیده، مواد اصلی در بورس و بازار آزاد پیدا نمی‌شوند، سفارش‌های داخلی و صادراتی از دست رفته‌اند و کارخانه از نقطه سربه‌سر مالی پایین‌تر رفته است.

در انتهای این زنجیره، همان سفارش رنگ ترافیکی هنوز روی میز مانده است. مشتری محصول را می‌خواهد و کارخانه توان فنی تولید آن را دارد، اما یکی از حلال‌های اصلی در دسترس نیست. مسئول خرید نمی‌تواند زمان تحویل مشخصی بدهد، چون نمی‌داند ماده مورد نیاز چه زمانی دوباره عرضه خواهد شد.

اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، مساله فقط رنگ نشدن چند جدول یا تاخیر در خط‌کشی یک جاده نخواهد بود. کارخانه‌ای که امروز یک سفارش را معطل نگه داشته، ممکن است فردا ناچار شود بخشی از نیروی کار خود را کنار بگذارد یا خط تولیدش را خاموش کند.

واشینگتن‌پست: مقام‌های ارشد نظامی به هگست گفتند ادامه جنگ ایران پایدار نیست

مریم سعیدپور در جوایز بین‌المللی عکاسی ۲۰۲۶ به عنوان عکاس هنرهای زیبای سال انتخاب شد

تعلیق یک معافیت ۱۲ساله؛ تحریم‌های آمریکا به آزمون‌های دانشگاهی و علمی ایرانیان رسید

لغو آزمون‌های زبان؛ تحریمی که مهاجرت تحصیلی را دشوارتر از همیشه کرد

کارشناس اسرائیلی: موفقیت فشار اقتصادی بر حکومت ایران به عزم واشینگتن بستگی دارد

واشینگتن‌پست: مقام‌های ارشد نظامی به هگست گفتند ادامه جنگ ایران پایدار نیست

مریم سعیدپور در جوایز بین‌المللی عکاسی ۲۰۲۶ به عنوان عکاس هنرهای زیبای سال انتخاب شد

تعلیق یک معافیت ۱۲ساله؛ تحریم‌های آمریکا به آزمون‌های دانشگاهی و علمی ایرانیان رسید

لغو آزمون‌های زبان؛ تحریمی که مهاجرت تحصیلی را دشوارتر از همیشه کرد

کارشناس اسرائیلی: موفقیت فشار اقتصادی بر حکومت ایران به عزم واشینگتن بستگی دارد